“เจ้าเซื่อเรื่องพญานาคบ่”

ประโยคเด็ดและดังที่ติดปากผู้คนในสังคมไทยนี้มาจากตอนที่คำแก้วกล่าวกับทศพลในฉากที่ระลึกชาติได้ว่าตนมีภพภูมิหลังเป็นพญานาค ในละครเรื่อง นาคี ออกอากาศทางไทยทีวีสีช่อง ๓
ปี ๒๕๕๙ จนกลายเป็นมีม (meme) หรือมุกตลกที่ใช้เล่นกันขบขัน

นาคหรือนาคา (naga) ในภาษาบาลีสันสกฤตหมายถึงสัตว์จำพวกงูใหญ่หรือพญางู ความเชื่อเรื่องนาคในภูมิภาคเอเชียจำแนกออกเป็นสองลักษณะสำคัญ คือ

๑. นาค หมายถึงคนในฐานะกลุ่มชาติพันธุ์ คือกลุ่มคนพื้นเมืองที่อาศัยอยู่บริเวณเทือกเขานาคาทางตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดีย กระจัดกระจายในรัฐอรุณาจัลประเทศ รัฐอัสสัม และรัฐนาคาแลนด์ ตลอดจนพื้นที่ทางตะวันตกเฉียงเหนือของเมียนมา เช่น เขตสะกายและรัฐชิน นอกจากนี้ยังมีข้อสันนิษฐานว่า “นาค” อาจเกี่ยวข้องกับภาษาตระกูลอินโด-ยูโรเปียน ที่มีความหมายว่า “เปลือย” นาคในบริบทนี้จึงถูกใช้ในเชิงการเหยียดชนชั้นและชาติพันธุ์เพื่อสื่อถึงกลุ่มคนที่ไร้อารยธรรม

๒. นาคในฐานะสัญลักษณ์ทางความเชื่อและศาสนาที่หมายถึงพญางู อันเกิดขึ้นมาจากวิวัฒนาการทางความเชื่อและสังคมที่ซับซ้อน ความเชื่อดั้งเดิมของชาวทมิฬในอินเดียใต้เดิมทีถือว่างูเห่าหรือนาคเป็นสัตว์อาถรรพ์ที่นำพาความโชคร้ายมาสู่มนุษย์ได้ จึงเกิดเป็นพิธีกรรมเซ่นสังเวยเพื่อขอขมางูมาอย่างช้านาน เมื่อชาวอารยันเข้ามาปกครองในดินแดนนี้ยังคงมีความเชื่องูอยู่ แต่เปลี่ยนให้นาคเป็นตัวแทนของน้ำ ซึ่งเชื่อมโยงความสัมพันธ์ระหว่างดิน ฟ้า สวรรค์ และไฟ ในคัมภีร์ทางศาสนาทั้งพุทธ พราหมณ์-ฮินดู และเชน จึงปรากฏนาคในฐานะผู้ปกปักรักษาศาสนาและผู้รับใช้เทพเจ้า (อำพล สัมมาวุฒธิ และคณะ, ปี ๒๕๖๕, หน้า ๑๖-๒๙)