ซากแมลงเรียงรายภายในกล่องจัดแสดงทรงสี่เหลี่ยมผืนผ้าใต้ข้อความ “แมลงสัตว์ป่าคุ้มครองตามพระราชบัญญัติสงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า พ.ศ. ๒๕๓๕ และอนุสัญญา CITES” ผมกวาดสายตาจากผีเสื้อนางพญาซึ่งจัดวางไว้ตรงมุมบนซ้ายสุดไปยังผีเสื้อไกเซอร์ ซึ่งมีป้ายระบุ “พบเฉพาะบนดอยผ้าห่มปก เชียงใหม่” และด้วงดินปีกแผ่น ซึ่งมีข้อความ “พบเฉพาะทางภาคใต้” 

ในบรรดาแมลงทั้งหลายไม่มีชนิดใดดึงดูดความสนใจของผมได้มากเท่าผีเสื้อภูฏานหรือผีเสื้อสมิงเชียงดาว ซึ่งพบเพียงแห่งเดียวในโลกบนดอยเชียงดาว จังหวัดเชียงใหม่

แม้ยังไม่มีข้อสรุปทางวิทยาศาสตร์อย่างเป็นทางการว่าผีเสื้อสมิงเชียงดาวสูญพันธุ์แล้วหรือไม่ แต่ในแวดวงกีฏวิทยา คนส่วนใหญ่เชื่อว่ามันน่าจะสูญพันธุ์จากประเทศไทย และหมายถึงสูญพันธุ์ไปจากโลก หลังจากไม่มีรายงานการพบในธรรมชาติมานานถึง ๔๐ ปี

ภราดร ดอกจันทร์ นักวิจัยประจำอุทยานแมลงเฉลิมพระเกียรติ คณะเกษตร กำแพงแสน มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกำแพงแสน เล่าว่า ซากผีเสื้อสมิงเชียงดาวตัวนี้ทางพิพิธภัณฑ์ได้รับบริจาคมาจากนักกีฏวิทยาอาวุโสท่านหนึ่งเมื่อหลายปีก่อน

“อาจพบได้ยากสักหน่อย เพราะอาหารของหนอนผีเสื้อสมิงเชียงดาวเป็นใบพืชเฉพาะถิ่นสกุลกระเช้า (Aristolochia) ซึ่งชอบขึ้นตามหน้าผาสูง ยากที่นักสำรวจจะเข้าถึง การพบตัวหนอนต้องปีนขึ้นไปตามหน้าผา พอเป็นผีเสื้อตัวเต็มวัยก็มักบินขึ้นไปกินน้ำหวานจากดอกไม้บนที่สูง”

ภราดรเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านอนุกรมวิธานแมลง (Insect Taxonomy) และเป็นผู้ก่อตั้งเพจ The Moths of Thailand ผีเสื้อกลางคืนในประเทศไทย และเพจ Caterpillars of Thailand หนอนผีเสื้อในประเทศไทย มีผลงานวิจัยเกี่ยวข้องกับความหลากหลายของผีเสื้อกลางวัน ผีเสื้อกลางคืน และหนอนผีเสื้อ เขาเล่าว่าที่ผ่านมาองค์การสวนพฤกษศาสตร์และหน่วยงานอนุรักษ์ที่เกี่ยวข้องพยายามสำรวจผีเสื้อหายากชนิดนี้แต่ก็ไม่พบ

มีข้อสันนิษฐานว่าการหายไปของผีเสื้อสมิงเชียงดาวเกิดจากการสูญเสียพืชอาหารเฉพาะถิ่น ประกอบกับการลุกลามของไฟป่า นอกจากนี้ยังรวมถึงการซื้อขายแมลงหายากของบรรดานักสะสม

“จริง ๆ ผีเสื้อสกุล ภูฏานิติส (Bhutanitis) ทั่วโลกเจอได้หลายที่ ยกตัวอย่างจีน อินเดีย พม่า รวมทั้งภูฏาน แต่ทุกสถานที่จะเป็นผีเสื้อหายาก ช่วงแรกที่เจอซับสปีชีส์นี้ในเมืองไทยจึงเป็นข่าวฮือฮาและตื่นเต้น ด้วยความที่เป็น rare item จึงมีความต้องการทั้งจากตลาดภายในและภายนอกประเทศ ช่วงก่อนมี พ.ร.บ. สงวนและคุ้มครองสัตว์ป่า จึงมีคนพยายามจับมันออกมาขาย”