ลองอ่าน 495 “สองรักของฉันคือแผ่นดินแม่และปารีส“

๑ แปลจาก J’ai deux amours. Mon pays et Paris. เนื้อเพลง “J’ai deux amours” (สองรักของฉัน) ผลงานการประพันธ์คำร้องของ Go และ Henri Varna โดย Vincent Scotto ประพันธ์ดนตรี และ Josphine Baker ขับร้อง ดูเพิ่มเติม กษิดิศ อนันทนาธร, “สองรักของฉัน” เพลงโปรดของปรีดี พนมยงค์ https://pridi.or.th/th/content/2022/02/977

๒ ขอขอบคุณ อัญชลี มณีโรจน์, เบญจมาส วินิจจะกูล, ปรีดิวิชญ์ พนมยงค์, นริศ จรัสจรรยาวงศ์, ดาวเรือง แนวทอง, ฐานิตา บุญนำ, สุดแดน วิสุทธิลักษณ์, อาชญาสิทธิ์ ศรีสุวรรณ, กษิดิศ อนันทนาธร, ศรัญญู เทพสงเคราะห์, ณัฐพล ใจจริง, อัครชัย อังศุโภไคย, พิมพ์สุดา ศิริมานนท์, อติเทพ ไชยสิทธิ์, ตะวัน พงศ์แพทย์, ดอม ด่านตระกูล, Laurent Malespine, อนวัช ศกุนตาภัย และครอบครัว, สถาบันปรีดี พนมยงค์ และหอจดหมายเหตุ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

มนุษย์เกิดมาพร้อมกับสิทธิตามธรรมชาติ อำนาจอธิปไตยเป็นของปวงชน สิทธิเลือกตั้ง การปกครองด้วยเสียงส่วนใหญ่ ...การเลื่อนชั้นทางสังคมตามความสามารถ ไม่ใช่ตามอภิสิทธิ์แบบขุนน้ำขุนนาง๓

ความคิดข้างต้นดูเหมือนจะเป็นธรรมดาสามัญในโลกประชาธิปไตยสมัยใหม่ แต่ความจริงก็คือนี่เป็น “ประวัติศาสตร์ที่เพิ่งสร้าง” หลังการปฏิวัติฝรั่งเศส ค.ศ. ๑๗๘๙

การปฏิวัติฝรั่งเศสไม่ใช่เพียงแค่การเปลี่ยนผู้นำหรือระบอบการปกครอง แต่ก่อร่างสร้างแนวคิดสำคัญ ๆ ที่พัฒนาและส่งอิทธิพลต่อกันและกัน จนเกิดเป็นอุดมการณ์ มโนทัศน์ และบรรทัดฐานของสังคมสมัยใหม่ที่เราคุ้นชินในทุกวันนี้

หลังการปฏิวัติครั้งนั้น ฝรั่งเศสโดยเฉพาะกรุงปารีสไม่ใช่แค่พื้นที่ทางภูมิศาสตร์ แต่เป็นประหนึ่งเมืองที่ผู้คนซึ่งครุ่นคิดเรื่องการเปลี่ยนแปลงต่างหวังจะได้ไปเยือนสักครั้งในชีวิต นักคิด นักเขียน ศิลปิน ตลอดจนนักปฏิวัติคนสำคัญล้วนเคยมาใช้ชีวิตช่วงหนึ่งด้วยเหตุผลแตกต่างกันไป ตั้งแต่มาทำงาน ท่องเที่ยว ศึกษาหาความรู้ หรือลี้ภัยทางการเมือง

ใน ค.ศ. ๑๙๒๐ (ปี ๒๔๖๓) ฝรั่งเศสได้ต้อนรับนักศึกษาหนุ่มวัย ๒๐ ปีจากสยามประเทศ นาม ปรีดี พนมยงค์ ผู้มีใจให้แก่ความคิดก้าวหน้าก่อนที่จะย่างเท้าเข้าสู่เมืองปารีสเสียอีก ไม่ว่าจะจากครูประจำชั้น การอ่านหนังสือพิมพ์ติดตามข่าวสารการเปลี่ยนแปลง การได้รับแรงบันดาลใจจากปัญญาชนสยามรุ่นก่อนหน้าและสังคมการเมืองในสยามห้วงเวลานั้น ดังที่ปรีดีบันทึกไว้ว่า ก่อนมาฝรั่งเศสได้พบ “ผู้มาก่อนกาล” คนสำคัญในการวิพากษ์ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ เช่น “ก.ศ.ร. กุหลาบ” (ปี ๒๓๗๗-๒๔๖๔) “เทียนวรรณ” (ปี ๒๓๘๕-๒๔๕๘)

ปรีดีสำเร็จการศึกษาที่มหาวิทยาลัยปารีส โดยสอบไล่ได้ปริญญารัฐเป็น “ดุษฎีบัณฑิตกฎหมาย” (Docteur en Droit) ฝ่ายนิติศาสตร์ (Sciences Juridiques) และสอบไล่ได้ประกาศนียบัตรการศึกษาชั้นสูงในทางเศรษฐกิจ (Diplome d'Etudes Superieures d'Economie Politique) หลักฐานด้านการศึกษาเหล่านี้บ่งบอกว่าปรีดีไม่ได้สนใจเพียงกฎหมายและการปกครองเท่านั้น แต่ยังสนใจมิติทางเศรษฐกิจด้วย เพียงเท่านี้ปรีดีก็กลับมารับราชการและไต่เต้าในระบบราชการได้ไม่ยาก

แต่ความใฝ่ฝันของปรีดีไม่ใช่จะเป็นแค่ส่วนหนึ่งของระบอบ เขาใฝ่ฝันไกลถึงขั้นเปลี่ยนระบอบการปกครอง

ระหว่าง ค.ศ. ๑๙๒๓-๑๙๒๔ (ปี ๒๔๖๖-๒๔๖๗) ปรีดีร่วมกับนักเรียนไทยในการดูแลของสถานทูตสยามกรุงปารีส ก่อตั้ง “สามัคยานุเคราะห์สมาคม” เขาได้รับเลือกเป็นสภานายกสมาคม ซึ่งขณะนั้นเกิดภาวะค่าเงินแฟรงค์ตกต่ำ ส่งผลให้นักเรียนไทยได้รับทุนที่จำเป็นต้องใช้ในการยังชีพขณะศึกษาลดลง ปรีดีจึงเป็นหัวหอกเรียกร้องให้สถานทูตจ่ายเป็นเงินปอนด์ ส่งผลให้พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจรูญศักดิ์กฤดากร อัครราชทูตประจำกรุงปารีส ไม่พอใจอย่างมาก เพราะมองว่าพฤติกรรมของปรีดีแสดงถึงความต้องการที่จะแปลงสมาคมให้เป็นสหภาพแรงงานตามแนวคิดแบบพวกบอลเชวิก จึงทำเรื่องให้ส่งตัวปรีดีกลับสยามทันที แม้ในหลวงรัชกาลที่ ๗ จะเห็นด้วยกับข้อเสนอ แต่นายเสียง บิดาปรีดี ถวายฎีกาขอให้สอบเสร็จก่อน ปรีดีจึงได้อยู่ต่อจนจบการศึกษา

นี่เป็นครั้งแรกที่ปรีดีถูกกล่าวหาว่าเป็น “พวกล้มเจ้า” ซึ่งเป็นข้อหาที่ติดตัวเขาไปจนวันตาย

ที่กรุงปารีส ปรีดียังเป็นหัวหอกรวมกลุ่มนักศึกษาที่มีความคิดเปลี่ยนแปลงการปกครอง พูนศุข พนมยงค์ คู่ชีวิต บันทึกไว้ในช่วงที่ปรีดีต้องลี้ภัยการเมืองในปี ๒๔๗๖ ว่า

“บางวัน ข้าพเจ้ากับนายปรีดีออกจาก Sainte-Geneviève แล้วก็มานั่งเล่นที่ร้านกาแฟ Café Select มุมถนน Rue des Ecoles ตัดกับถนน Boulevard Saint-Michel ใกล้ ๆ กับพิพิธภัณฑ์ Cluny นายปรีดีเล่าให้ข้าพเจ้าฟังว่า ที่ร้านกาแฟนี้ นายปรีดีและเพื่อน ๆ ร่วมกันคิดเปลี่ยนแปลงการปกครอง ปรารถนาให้สยามประเทศมีรัฐธรรมนูญ มีรัฐสภา มีเสรีภาพและประชาธิปไตย”๔