๑๐ ปีในมหาสมุทร
แห่งความเป็นไปได้ของ (ฉลาม)
ชิน-ศิรชัย
ช่างภาพสัตว์ป่าเมืองไทย
Thai Wildlife Photographers
เรื่อง : ณัฐชานันท์ กล้าหาญ
ภาพ : ศิรชัย อรุณรักษ์ติชัย
“เราเป็นช่างภาพที่มีความยืดหยุ่นเพราะถ่ายงานอื่นได้ด้วย เช่น การเมือง ม็อบ การปะทะชายแดน งานวิทยาศาสตร์บนบกก็ได้ ทำให้ niche ขึ้นอีก เพราะช่างภาพใต้น้ำ ส่วนใหญ่จะถ่ายภาพใต้น้ำอย่างเดียวไม่ค่อยถ่ายงานข่าว”
ในงานทอล์ก Storytellers Summit ของ National Geographic ปี ๒๕๖๓ ชิน-ศิรชัย อรุณรักษ์ติชัย
ช่างภาพสื่อมวลชนที่มีความเชี่ยวชาญด้านสิ่งแวดล้อมทางทะเลหยอดมุกตลกว่า ตอนเด็ก ๆ เคยขอให้พ่อแม่ซื้อฉลามจิ๋วจากตลาดเพื่อจะจ้องมองมันในตู้เย็นทุกวัน และซึมไปเลยเมื่อท้ายที่สุดคุณแม่โยนซากฉลามทิ้งเพราะกลิ่นอันเหลือทน
ใครจะรู้ว่าวันหนึ่งชินกลายมาเป็นนักศึกษาสาขาสิ่งแวดล้อมที่มหาวิทยาลัยมหิดล ได้ดำน้ำลงทะเลไปถ่ายภาพปลาแปลก ๆ หรือสัตว์น้ำหลายชนิดเพื่อเป็นฐานข้อมูลให้เกาะเต่าช่วงทำงานฟื้นฟูและวิจัยแนวปะการังกับกลุ่มชุมชนที่นั่น ซึ่งเปิดโอกาสให้เขารู้จักบรรณาธิการนิตยสาร National Geographic ฉบับภาษาไทย จากนั้นจึงใช้ชีวิตส่วนใหญ่ถือกล้องถ่ายภาพฉลามระหว่างทำวิทยานิพนธ์ปริญญาโทอยู่ในตลาดปลาเกือบ ๒ ปี ศึกษาชนิด ปริมาณ และข้อมูลความเปลี่ยนแปลงของฉลามหลายชนิดที่สูญหายไปจากทะเลอันดามัน
ปี ๒๕๕๙ เซตภาพที่ถือเป็น talk of the town ของชินคือรูปชิ้นส่วนฉลามหูดำที่ปราศจากลำตัว มีเพียงหัว ครีบ และหาง เพื่อสื่อสารถึงประชากรฉลามที่กำลังถูกคุกคามในน่านน้ำไทย ความสร้างสรรค์อันโดดเด่น น่าจับตา และเล่าเรื่องได้เข้มข้นชัดเจนกวักมือเรียกผู้คนทั้งในและนอกวงการมาสนใจงานของเขามากขึ้น ผลงานชุดนั้นได้ตีพิมพ์ในนิตยสาร
National Geographic ฉบับภาษาไทย ทำให้ชินรับรู้ว่าเขาอาจไปต่อกับงานลักษณะนี้ได้ในอนาคต
สมมุติฐานดังกล่าวได้รับการพิสูจน์อีกขั้นในปีเดียวกัน เมื่อชินเป็นผู้ชนะทุนจากมูลนิธิ Save Our Seas ซึ่งมี โทมัส เพสแชก (Thomas P. Peschak) อดีตนักวิทยาศาสตร์และช่างภาพของ National Geographic ที่เขาชื่นชมเป็นผู้อำนวยการด้าน storytelling เป็นทุนด้านการถ่ายภาพเชิงอนุรักษ์ เขามีโอกาสไปศึกษาดูงานแบบ on-site กับ National Geographic ที่สำนักงานใหญ่ ณ กรุงวอชิงตัน ดี.ซี. และถูกส่งไปอยู่กับทีมวิจัยฉลามที่ประเทศบาฮามาส ๑ เดือนเพื่อถ่ายทำสารคดีต่อ กลายเป็นชุดภาพ Islands in the Stream เล่าเรื่องภัยคุกคามต่อระบบนิเวศของป่าโกงกางและการทำงานของนักวิจัยที่มีจุดมุ่งหมายคุ้มครองฉลามในนิตยสารของมูลนิธิ Save Our Seas
“ถ้ามองย้อนกลับไปผมก็ไม่คิดว่าจะมีโอกาสไปฝังตัวอยู่กับทีมวิจัยในพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่งและทำงานทั้งเดือนน่ะ เพราะไม่มี entry point ไม่มีทุนทรัพย์แต่เมื่อผลงานถูกตีพิมพ์ในระดับสากล ต่างชาติเริ่มรู้จักว่าเด็กไทยคนนี้ที่ชื่อชินทำงานแบบนี้ได้ ซึ่งเราก็ไม่รู้จะไปต่ออย่างไรเหมือนกัน”
ลูกฉลามวาฬแหวกว่ายเชื่องช้าในน้ำขุ่นเขียวที่อุดมด้วยแพลงก์ตอน
เรือดำน้ำหลายลำจอดรอให้นักท่องเที่ยว
ลงดำน้ำที่หินหลักง่าม เขตอุทยานแห่งชาติหมู่เกาะชุมพร จังหวัดชุมพร หลังพบลูกฉลามวาฬว่ายเวียนเข้ามาพื้นที่นี้เป็นประจำช่วงฤดูฝน
ภาพเปิดงานนิทรรศการ Tide of Tomorrow งานแสดงภาพเดี่ยวล่าสุดของผมเกี่ยวกับความรุ่มรวยและประโยชน์จากท้องทะเลที่มีต่ออุตสาหกรรมและชุมชนจากการฟื้นตัวของท้องทะเล แต่ไม่เคยตีพิมพ์ลงนิตยสารเพราะมีภาพอื่นที่นำมาเรียงกันแล้วกลมกล่อมกว่า
Nikon D800E + Nikon 50mm 1.8G 50mm, f/5.6, 1/200 sec, ISO 320, Manual WB
ช่วงนั้นเขายังสวมบทบาทนักศึกษาปริญญาโทสาขานิเวศวิทยา นั่งเขียนเปเปอร์และคิดประเด็นไปเสนอ National Geographic ของประเทศไทยราวปีละเรื่อง เพราะการถ่ายภาพไม่อาจยึดเป็นอาชีพหลัก กระทั่งองค์กรทางสิ่งแวดล้อมในไทยและผู้ว่าจ้างอื่น ๆ รู้จักเขามากขึ้น รายได้จากตำแหน่งผู้ช่วยวิจัยในมหาวิทยาลัยบวกกับการถ่ายภาพสารคดีจึงสร้างสมดุลให้ลอยคอต่อได้
ไม่นานมานี้ชินเพิ่งจัดงานนิทรรศการภาพถ่าย Tide of Tomorrow นิทรรศการเดี่ยวครั้งแรกที่ทำงานร่วมกับ เอกรัตน์ ปัญญะธารา บรรณาธิการภาพนิตยสาร National Geographic ฉบับภาษาไทย เพื่อสื่อสารประเด็นการฟื้นตัวพื้นที่คุ้มครองทางทะเล และร่วมงานกับกลุ่มชุมชนท้องถิ่นเพื่อสร้างการมีส่วนร่วมบริหารจัดการพื้นที่และความคืบหน้าของงานวิทยาศาสตร์ทางทะเลในน่านน้ำไทย
กล้องถ่ายรูปของชินสะท้อนภาพธรรมชาติทั้งบนบกและใต้น้ำ สัมผัสกับมหาสมุทรที่หลากหลายขึ้นเรื่อย ๆ คล้ายฉลามที่ว่ายได้เร็วและไกล ผู้ชมได้เห็นความเสื่อมโทรมของชายฝั่งทะเลอันดามัน ชุมชนชายฝั่งปากบารา วาฬหัวทุยไร้ชีวิตปลาโรนันที่ใกล้สูญพันธุ์ การกลับมาของเต่ามะเฟือง การช่วยเหลือพะยูนซึ่งกลายเป็นที่สนใจในวงกว้าง หรือทุ่งปะการังเขากวางที่โผล่พ้นน้ำท่ามกลางความมืด พื้นหลังเป็นทางช้างเผือก ดวงดาวในรูปชัดจนเหมือนฟ้ากับทะเลห่างกันแค่เอื้อม
ผมมองว่าตัวเองเป็น
ช่างภาพสื่อมวลชนที่เชี่ยวชาญ
ประเด็นอนุรักษ์ทางทะเล
ที่เล่ามาข้างต้นคือเรื่องอดีตที่ถูกพูดถึงในหน้าสื่อแล้วหลายครั้ง ปัจจุบันในปี ๒๕๖๙ วิธีทำงานของชินมีโครงสร้างชัดเจน บวกกับความเป็นช่างภาพและนักวิชาการที่เน้นความเข้มข้นในการสื่อสาร ตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำของงานสารคดีภาพ (photo story) ไม่ว่าจะเผยแพร่ในสื่อใด เราจึงอยากชวนคุยเรื่องวิธีคิด มุมมองในอดีตและปัจจุบัน