Image

ชามตราไก่
ไฮไลต์ลำปาง

Hidden (in) Museum

เรื่อง : สุชาดา ลิมป์
ภาพ : บันสิทธิ์ บุณยะรัตเวช

ถ้วยโถโอชามเซรามิกจะมีสีใดก็ตาม ถ้า “ชามตราไก่” ต้องสีขาว-เคลือบใส

เพราะอัตลักษณ์คือกำเนิดจาก “ดินขาว”  ไทยมีแหล่งดินขาวหลายจังหวัด และดินขาวก็มีหลายชนิด แต่ของลำปางเป็นสีขาวสวย ไม่ว่าจะอยู่ในสภาพเผาหรือไม่เผาก็มีคุณภาพดี เหมาะจะปั้นถ้วยชาม

ความที่เป็นของเลื่องชื่อ พิพิธภัณฑ์เซรามิคธนบดีจึงใส่ใจเล่า ด้วยถือเป็นศิลปะและวิถีชีวิตของชาวลำปางที่ตกทอดภูมิปัญญานับแต่อาปาอี้ (ซิมหยู) แซ่ฉิน ต้นตระกูลธนบดีสกุล ซึ่งเดิมอยู่เชียงใหม่ ได้สังเกตเห็นหินลับมีดที่
ชาวบ้านนำมาขายว่าน่าจะเป็นแร่ดินขาวซึ่งท่านคุ้น เพราะตอนอยู่จีนเคยทำเซรามิก พอรู้ว่าหินนั้นมาจากอำเภอแจ้ห่มในลำปางจึงขี่จักรยานค้นหาและพบแหล่งดินที่บ้านปางค่าของอำเภอแจ้ห่มในปี ๒๔๙๘ แล้วว่าจ้างเกวียนเทียมวัวบรรทุกออกมานำไปทดลองปั้นถ้วยชามที่โรงงานในจังหวัดเชียงใหม่และจังหวัดธนบุรี (ปัจจุบันคือกรุงเทพฯ) ปรากฏว่าเนื้อดินดีเยี่ยมทำเซรามิกได้โดยไม่ต้องเติมวัตถุดิบอื่น จึงร่วมกับเพื่อน
ตั้ง “โรงงานร่วมสามัคคี” โรงงานเครื่องปั้นดินเผาแห่งแรกของลำปาง ผลิตชามตราไก่ขนาด ๖ นิ้ว และ ๗ นิ้ว ต่อมาหุ้นส่วนแยกไปเปิดโรงงานตน อาปาอี้จึงตั้ง “โรงงานธนบดีสกุล” แล้วพัฒนาผลิตภัณฑ์เพิ่ม เช่น ถ้วยน้ำจิ้ม กาน้ำร้อน ถ้วยน้ำชา ฯลฯ

Image

Image

Image

โรงงานเปิดพิพิธภัณฑ์เองทั้งที่มี “เตามังกรโบราณ” (เตาเผาเซรามิกขนาดใหญ่เก่าแก่สุดในลำปาง เผาชามได้ครั้งละ
๕,๐๐๐-๘,๐๐๐ ใบ) และ “โรงถ้วยขนมแห่งแรกของไทย” ให้ชมก็ว่าแจ๋วแล้ว ยังเจ๋งได้อีกเมื่อใช้การสาธิตเป็นส่วนหนึ่งของนิทรรศการ มีช่างฝีมือประจำจุดต่าง ๆ ของขั้นตอนการผลิตคอยเล่ากระบวนการ เช่น ขณะปั้นด้วย “เครื่องจิ๊กเกอร์” ก็บอกทริกระบบมอเตอร์หมุนและแม่พิมพ์ที่มีขาชามในตัว มีใบมีดติดอยู่ที่คันเหล็กจึงควบคุมความหนาให้ชามทุกใบมีขนาดเท่ากันทุกด้าน เมื่อชามแห้งนำไปชุบน้ำยาเคลือบซึ่งมีส่วนผสมของหินฟันม้าและหินควอตซ์ เผาแล้วจะได้เนื้อแก้วเคลือบบนเซรามิกขับให้ยิ่งสวย (สมัยก่อนเคลือบขี้เถ้าแกลบจึงให้สีอมเขียว) จากนั้นนำชามไปเผาจนสุก

เรียนรู้กระบวนการปั้น เคลือบ ตกแต่ง อย่างใกล้ชิดแล้วอยากทำ ก็อุดหนุนถ้วย ชาม จาน แก้ว มาเขียนลายในแบบเราได้ เพราะนอกจากดิน เสน่ห์ชามตราไก่ก็อยู่ที่ลาย ดั้งเดิมขนคอและลำตัวของไก่จะมีสีส้ม หางและขาสีดำมีหางเส้นหนึ่งตวัดยาว ไก่อยู่ในท่าก้าวเดินบนหญ้าเขียว ประดับดอกโบตั๋นสีชมพูอมม่วง มีใบไม้สีเขียวตัดเส้นด้วยสีดำ  การครอบครองชามตราไก่จากแหล่งผลิตจึงดั่งได้ชิ้นงานศิลปะอันมีเรื่องราวทางสังคมด้วย  วาดเสร็จอดใจรอไม่เกินเดือน ชามตราไก่จากปลายพู่กันจะส่งถึงมือให้ภูมิใจ

จานชามในบ้านจะเยอะเพียงไรคงไม่สู้ใบพิเศษ ดังเช่นพิพิธภัณฑ์แห่งนี้ก็
ไม่ได้เน้นปริมาณ เพียงคัดสรรของดีสุดมาแสดง อย่าง “ชามตราไก่จิ๋ว” ใบเล็กเท่าเมล็ดข้าวเปลือก ต้องส่องผ่านแว่นขยายจึงเห็นลวดลายสมบูรณ์เช่นเดียวกับชามขนาดปรกติ  “ชามตราไก่ทองคำ” ขนาด ๑๗ นิ้ว ใช้ทองคำบริสุทธิ์ ๙๙.๙ เปอร์เซ็นต์ น้ำหนัก ๑ กิโลกรัม และเขียนลวดลายไก่ลงบนชามด้วยน้ำทองคำ “ชามตราไก่บางที่สุด” (หนาเพียง ๐.๙ มิลลิเมตร) บางจนแสงสว่างส่องผ่านได้ ฯลฯ

ซุกอยู่ตรงไหนของพิพิธภัณฑ์...ต้องมาดู   

พิพิธภัณฑ์เซรามิคธนบดี
๓๒ ถนนวัดจองคำ พระบาท ซอย ๑ ตำบลพระบาท อำเภอเมืองลำปาง จังหวัดลำปาง ๕๒๐๐๐

เปิดทุกวัน
อังคาร-วันอาทิตย์ เวลา ๐๘.๓๐-๑๗.๐๐ น.


โทร. ๐-๕๔๘๒-๑๕๕๘-๙ ต่อ ๑๐๓ และ ๐๖-๑๒๗๓-๓๓๔๔