บางครั้งการประคับประคองผู้ป่วยอาจเริ่มจากทำให้เขารู้สึกมีคุณค่าผ่านสายตาใครสักคน

วิทยาศาสตร์อธิบายส่วนหนึ่งของสายสัมพันธ์นี้ งานวิจัยในวารสาร Science เมื่อปี ๒๕๕๘ พบวงจรตอบสนองที่เกี่ยวข้องกับการสบตาและออกซิโทซินระหว่างสุนัขกับเจ้าของเมื่อสุนัขจ้องเจ้าของนานขึ้น ระดับออกซิโทซินของเจ้าของจะเพิ่มและสัมพันธ์กับการตอบสนองที่ส่งกลับไปยังสุนัข นักวิจัยเสนอว่ากลไกดังกล่าวอาจมีส่วนต่อวิวัฒนาการความผูกพันข้ามสายพันธุ์ ฮอร์โมนเป็นกลไกส่วนหนึ่งของความรัก การมอง สบตาซ้ำ ๆ การสัมผัส และอยู่ใกล้กัน ทิ้งร่องรอยไว้ในร่างกายทั้งสองฝ่าย ความผูกพันที่ค่อย ๆ หยั่งรากในชีวิตประจำวันจะเริ่มเติบโตจากการตอบรับกันซ้ำแล้วซ้ำเล่า จนวันหนึ่งเจ้าของจำเวลากินข้าวของสุนัขได้โดยไม่ต้องมองนาฬิกา

สำหรับคนป่วยอย่างผม ความรักจากลูกอาจไม่ได้มีฤทธิ์แทนยา  ผลเลือด ภาพสแกน และการรักษา ยังคงเป็นหน้าที่คุณหมอ แต่เมื่อไรที่ผมกลับบ้าน ผมมีฐานะอื่นนอกเหนือจากคนป่วยมะเร็ง

ถุงแก้วมีเวลาของเขา - กินอาหาร นอน ตื่นเต้นดีใจเมื่อได้ยินเสียงรถ และผมก็อยู่ในเวลานั้นด้วย ผมมีอาหารต้องให้ มีน้ำสะอาดต้องเติม มีที่นอนให้แบ่ง และมีเหตุผลให้ผมอยากตื่นขึ้นมาตอนเช้าวันถัดไปเพื่อมองว่าถุงแก้วยังอยู่

ทุกเช้าเราจะออกจากห้องนอนลงไปข้างล่าง สิ่งแรกที่ผมทำคือเติมน้ำสะอาดใส่ชาม ตกค่ำเราก็ขึ้นห้องพร้อมกัน ผมเปิดเครื่องปรับอากาศในห้องนอน เติมน้ำสะอาดใส่ชามอีกใบ แล้วถุงแก้วก็กระโดดขึ้นเตียง  นี่คือกิจวัตรธรรมดา ๆ ของเราสองพ่อลูก

วันเวลาของผมกับถุงแก้วเคลื่อนขึ้นลงบันไดระหว่างชามน้ำสองใบเช่นนี้หลายปี ถุงแก้วทำให้ผมอยากมีชีวิต กระทั่งช่วงปีสองปีที่ผ่านมา ถุงแก้วชราลงมาก ร่างเล็ก ๆ ที่เคยนอนเป็นเพื่อนยามผมป่วย วิ่งขึ้นลงบันไดพร้อมผม กลายเป็นผมต้องอุ้มลูกลงจากห้องนอนทุกเช้าและอุ้มกลับขึ้นไปทุกคืน

ตาถุงแก้วมองไม่เห็น หูลูกไม่ได้ยิน ขาทั้งสี่พาเขาไปไหนไม่ได้ ถุงแก้วนอนติดเตียง การดูแลสัตว์ในช่วงสุดท้ายบางทีอาจหนักเกินไปสำหรับมนุษย์  “หนักเกินไป” ที่ไม่ได้หมายถึงการใช้แรง แต่ต้องอ่านความต้องการจากร่างกายซึ่งบอกเราไม่ได้  ผมเฝ้าดูการกินน้ำ กินอาหาร ขับถ่าย นอน ยืน จังหวะหายใจ แล้วแปลสิ่งเหล่านี้เป็นคำตอบ

ความใกล้ชิดช่วยให้สังเกตการเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ ได้แต่ความรักก็อาจทำให้ตีความพร่ามัว บางครั้งเรามองเห็นเรี่ยวแรงของเขาเกินจริง บางคราวความกลัวทำให้เราคิดถึงอาการทรมานก่อนสิ่งอื่น

สำหรับถุงแก้ว ผมพยายามดูว่าร่างกายลูกกำลังบอกอะไร และยอมรับว่ามีบางอย่างผมตัดสินแทนไม่ได้

โลกของถุงแก้วที่เคยมีทั้งภาพ เสียง และระยะทาง เหลือเพียงกลิ่นและสัมผัสที่เรายังสื่อถึงกันได้  เวลาถุงแก้วร้อง ผมจะกอดลูกไว้ในอ้อมอก แล้วเขาจะสงบลง ร่างกายซึ่งสูญเสียการรับรู้หลายอย่างยังคงตอบรับอ้อมแขนของคนคนหนึ่งซึ่งอยู่ด้วยกันตั้งแต่แรกเกิด

ในวันที่ผมป่วย ลูกเคยประคองผมด้วยการอยู่ใกล้ ๆ คราวนี้ผมประคองลูกด้วยสิ่งเดียวกัน แม้การเยียวยาดังกล่าวไม่ได้ช่วยเรื่องการรักษาโรค แต่มีคุณค่าตรงที่ได้พาชีวิตหนึ่งผ่านช่วงเวลายากที่สุดโดยมีอีกชีวิตอยู่ข้างกายตลอด
...

ถุงแก้วจากไปเมื่ออายุ ๒๐ ปี ๒๔ วัน ๑๔ ชั่วโมง ๔๕ นาที ผมจำตัวเลขแม่นกว่าวันสำคัญอีกหลายวันในชีวิต การนับละเอียดถึงชั่วโมงนาทีอาจเกินจำเป็นสำหรับคนอื่น ๆ แต่คนที่เห็นชีวิตนั้นตั้งแต่อยู่ในถุงน้ำคร่ำ เศษของเวลาย่อมมีน้ำหนักเสมอ

๒๐ ปี ๒๔ วัน บ่งบอกว่าลูกอยู่มานาน  ๑๔ ชั่วโมง ๔๕ นาที สะท้อนว่าผมเห็นถุงแก้วเป็นชีวิตเฉพาะหนึ่งชีวิต มิใช่เพียงสุนัขแก่ที่ใกล้หมดอายุขัย

หลังลูกไม่อยู่ บ้านก็ยังคงเป็นบ้าน ความคิดที่ต้องเติมน้ำใส่ชามยังแวบเข้ามา มีเพียงผู้ดื่มที่หายไป

การตายของสัตว์เลี้ยงมักทิ้งผู้สูญเสียไว้กับประโยค “เขาแก่แล้ว” “อยู่มาตั้ง ๒๐ ปีก็ดีมากแล้ว” หรือ “หาตัวใหม่มาเลี้ยง” ถ้อยคำเหล่านี้อาจเพราะหวังดี ทว่ากลับปิดปาก ผู้สูญเสียมิให้กล่าวหรือเล่าเรื่องใด ๆ ต่อ

ไม่ต่างจากคำกล่าวแก่ผู้ป่วยมะเร็งว่า “สู้ ๆ” “ห้ามยอมแพ้
เด็ดขาด” “เข้มแข็งนะ” “รักษาแบบนี้ดีกว่า”

ผมได้ยินมาครบทุกแบบ

นักวิชาการเรียกความสูญเสียที่ไม่ได้รับการยอมรับหรือไม่มีพื้นที่ไว้ทุกข์อย่างเหมาะสมว่า “ความเศร้าที่สังคมไม่รับรอง” หรือ “ความเศร้าที่ถูกละเลย (disenfranchised grief)” งานทบทวนอย่างเป็นระบบของงานวิจัยเชิงคุณภาพเกี่ยวกับการสูญเสียสัตว์เลี้ยงพบห้าประเด็นสำคัญ ได้แก่ ความสัมพันธ์ ความเศร้า ความรู้สึกผิด การสนับสนุน และอนาคตของผู้สูญเสีย  การสูญเสียสัตว์เลี้ยงกับการสูญเสียมนุษย์ หลายคนอาจมองน้ำหนักไม่เท่ากัน แต่ความทุกข์นั้นเกิดขึ้นจริงก่อนการเปรียบเทียบเสมอ

ความเศร้าเองก็ไม่ได้ไต่ระดับเป็นบันไดห้าขั้น ผู้สูญเสียเคลื่อนไปมาระหว่างช่วงเผชิญหน้าสิ่งที่ขาดหาย กับช่วงจัดการชีวิตที่ต้องดำเนินต่อ บางเวลาเราอาจจมอยู่ในความทรงจำ อีกชั่วโมงหนึ่งอาจทำงาน กินข้าว หรือหัวเราะกับ
เรื่องอื่น การพักจากความเศร้าเป็นส่วนหนึ่งของการปรับตัว มิใช่หลักฐานว่าเรารักผู้ตายน้อยลง

สำหรับผม การเคลื่อนไปมานี้เกิดขึ้นในชั่วไม่กี่วินาที ความคิดจะต้องเติมน้ำให้ถุงแก้วยังแวบขึ้นมา แต่ความจริงก็ไล่ตามทัน แล้วงานอย่างอื่นก็พาวันเคลื่อนต่อ ครั้นขึ้นห้องนอน ความอ้างว้างจะกลับมารับผมอีกครั้ง

ความผูกพันยังคงทำงานต่อหลังคนที่เรารักจากไป อาจปรากฏผ่านการเรียกชื่อ เล่าเรื่อง ความฝัน พิธีกรรม วัตถุ หรือกิจวัตรที่ร่างกายจดจำ รวมถึงการเติมน้ำใส่ชามให้ถุงแก้วยังตรงเวลาในทุกเช้าค่ำ เพราะชีวิตที่อยู่ร่วมกันถึง ๒๐ ปีได้จัดเส้นทางบางอย่างไว้ในตัวผมแล้ว

การจากไปของถุงแก้วทำให้ผมเข้าใจเรื่องหนึ่งชัดเจนขึ้น การดูแลชีวิตหนึ่งไม่ได้มีความหมายตรงที่เราช่วยให้เขาอยู่กับเราได้นานแค่ไหน  ตลอด ๒๐ ปี ผมเป็นทั้งคนที่ได้รับการดูแลและกลายเป็นผู้ดูแล ในที่สุดผมก็ตระหนักว่ามีหลายสิ่งเกินกำลังของความรัก

เราไม่สามารถเรียกคืนความเยาว์วัย เรารักษาโรคระยะสุดท้ายไม่ได้ เราไม่อาจร้องขอสายตา การได้ยิน หรือขาที่อ่อนแรงให้กลับมาดังเดิม และเมื่อถึงวันหนึ่งเราก็ไม่สามารถรั้งชีวิตใครไว้ได้  สิ่งที่เราทำได้คือดูแลเวลาที่เหลืออยู่ให้ดีที่สุด

ความรักไม่ได้มีอำนาจเหนือความตาย แต่ช่วยให้ช่วงสุดท้ายของชีวิตอบอุ่นและมีความหมาย ซึ่งเราเลือกได้ว่าจะพาเขาไปถึงปลายทางอย่างไร

ทุกครั้งที่มองท้องฟ้า เรากำลังรับแสงซึ่งออกเดินทางมาระยะหนึ่ง แสงจากดวงอาทิตย์มาถึงโลกในเวลาราว ๘ นาที ดาวซึ่งอยู่ห่างออกไป ๒๐ ปีแสงย่อมปรากฏแก่เราในสภาพเมื่อ ๒๐ ปีก่อน การมองนั้นจึงมีอดีตแทรกอยู่เสมอ

ชีวิตของถุงแก้วไม่ได้เดินทางมาหาผมเหมือนแสง แต่คือผลพวงจาก ๒๐ ปีที่เราอยู่ด้วยกัน อดีตอยู่ข้างหลังตามกฎของเวลา ทว่าผลของมันยังคงอยู่จนถึงปัจจุบัน

ยี่สิบปีที่แล้ว มือคู่นี้ฉีกถุงน้ำคร่ำและตัดสายสะดือให้ถุงแก้วเริ่มต้นชีวิต

ปัจจุบันถุงแก้วยังคงมีอายุ ๒๐ ปี ๒๔ วัน ๑๔ ชั่วโมง ๔๕ นาที เท่าเดิม