ล่วงเข้าทศวรรษ ๒๕๑๐ สงครามในอินโดจีนกลายเป็นฝันร้ายของอเมริกา

ชาวอเมริกันต่อต้านสงครามมากขึ้น ยอดทหารที่บาดเจ็บและเสียชีวิตเพิ่มขึ้น ภาพเหตุการณ์ในสนามรบที่ส่งตรงถึงห้องรับแขกผ่านจอโทรทัศน์ทำให้ชาวอเมริกันเห็นความโหดร้ายและมองว่าการส่งคนหนุ่มไปรบในดินแดนห่างไกลไม่มีความจำเป็น สถานการณ์ในเวียดนามใต้ยังแย่ลงเมื่อ “แนวร่วมปลดปล่อยชาติเวียดนามใต้” (เวียดกง) ควบคุมเขตชนบทไว้ได้ ขณะที่รัฐบาลเวียดนามใต้ไม่เป็นที่ไว้วางใจของประชาชน

ริชาร์ด นิกสัน ที่รับตำแหน่งประธานาธิบดีสหรัฐฯ คนที่ ๓๗ ในปี ๒๕๑๒ พยายามเปลี่ยนสงครามให้เป็นของคนเวียดนาม (Vietnamization) โดยยังสนับสนุนชาติพันธมิตรด้านยุทธปัจจัย แต่ถอนจีไอจากสนามรบเพื่อลดแรงกดดัน เขายังอาศัยความแตกแยกระหว่างสหภาพโซเวียตกับจีนคอมมิวนิสต์ด้วยการไปเยือนจีนเพื่อ “แยกศัตรูออกจากกัน” ในเดือนกุมภาพันธ์ ๒๕๑๕ ซึ่งสร้างความตื่นตะลึงไปทั่วโลก

มีการถอนกำลังจีไอที่ประจำอยู่ในไทยบางส่วนในปี ๒๕๑๔ แต่พอกลางปี ๒๕๑๕ สถานการณ์ในเวียดนามใต้แย่ลง รัฐบาลอเมริกันก็เปลี่ยนใจส่งกำลังทางอากาศกลับมาประจำการอีกครั้ง ทำให้กำลังจีไอในไทย ณ ปี ๒๕๑๕ จะอยู่ที่ราว ๔ หมื่นคน

หนังสือพิมพ์เขียนว่ากิจการค้าขาย บาร์ ไนต์คลับที่ตาคลีซึ่ง “ซบเซามานานถึงปีเศษต่างพากันไหวตัวคึกคัก เร่งปรับปรุงซ่อมแซมให้อยู่ในสภาพที่จะรับบริการได้ในเร็ววัน”
(เดลินิวส์, ๒ พฤษภาคม ๒๕๑๕)

เหตุการณ์นี้เกิดขึ้นกับอุดรธานีเช่นกันผู้อาวุโสชาวอุดรฯ และตาคลีส่วนมากจำได้ตรงกันว่า “จีไอมาสองรอบ” รอบแรกในปี ๒๕๐๗ รอบที่ ๒ ในปี ๒๕๑๕

กรณีของอุดรฯ ทหารอเมริกันที่เข้ามารอบที่ ๒ นี้ส่วนหนึ่งคือกำลังที่ถอนออกมาจากเวียดนามใต้ โดยมี ๘,๐๐๐ นายประจำที่อุดรธานีและขอนแก่น

ดำรง จันทร์นวล จำได้ว่ารอบที่ ๒ นี้ร้านตัดผมของเขาที่ตาคลีทำเงินได้น้อยลง “จีไอฉลาดขึ้น ต่างจากรอบแรกที่จ่ายแหลก รอบนี้รู้จักกินก๋วยเตี๋ยวข้างทาง ร้านตัดผมก็มีในค่ายด้วย คนไทยเข้าไปเปิดด้านใน เขาจ้างเป็นรายเดือน ลูกค้าผมเลยลดลงเยอะ” ทั้งนี้ภาพจีไอซดก๋วยเตี๋ยวที่ดำรงเห็นเป็นภาพเดียวกับที่ ’รงค์ วงษ์สวรรค์ เห็นในปี ๒๕๑๕ แล้วเล่าว่า เพื่อนที่ตาคลีของเขาถึงกับสบถว่า “ห่า ! ผมไม่ชอบภาพนั้นเลย มันไม่เป็นผลดีกับเศรษฐกิจของตาคลี มันน่าทุเรศ อเมริกันกินเส้นหมี่ลูกชิ้นจานละสามบาท”

การเมืองภายในของไทยยังส่งผลไม่น้อย เพราะก่อนหน้านี้ปีเดียว (ปี ๒๕๑๔) จอมพล ถนอม กิตติขจร นายกรัฐมนตรี (ขณะนั้น) เพิ่งทำรัฐประหารตัวเอง ทำให้คณะปฏิวัติเข้มงวดกับสถานบันเทิง กำหนดนโยบายควบคุมให้เปิดปิดตามเวลา และพยายามจัด “สถานที่หย่อนใจ” ของจีไอให้อยู่ในเขตทหารเพื่ออำนวยความสะดวกแทน

หลังจากนั้นไม่นานปัจจัยที่ทำให้จีไอยุติการประจำการในไทยคือเหตุการณ์ ๑๔ ตุลาคม ๒๕๑๖ ที่มีส่วนทำให้รัฐบาลชุดใหม่ของไทยขอให้อเมริกันถอนทัพ หลังถูกขบวนการนักศึกษากดดันด้วยมองว่าละเมิดอธิปไตยและทำให้ไทยเป็นคู่กรณีกับเพื่อนบ้าน

อดิศักดิ์ ครสวรรค์ อดีตนายกเทศมนตรีเทศบาลเมืองโนนสูง-น้ำคำ ยังจำได้ว่าใกล้ค่ายรามสูร “มีนักศึกษาจากกรุงเทพฯ ๒๐-๓๐ คนมาประท้วง  การสื่อสารสมัยนั้นไม่ดี คนโนนสูงไม่รู้ว่านักศึกษามาทำอะไร ตอนหลังจีไอก็กลับไปหมดเพราะอเมริกาแพ้ในเวียดนาม”

เหตุการณ์ที่อดิศักดิ์เอ่ยถึงคือวันที่ ๓๐ เมษายน ๒๕๑๘ ซึ่งกรุงไซ่ง่อน เมืองหลวงเวียดนามใต้ ตกอยู่ในมือกองทัพเวียดนามเหนือหลังรบโดยไม่มีการช่วยเหลือด้านกำลังทหารจากอเมริกามาหลายเดือน

สำหรับชาวบ้าน หลายคนมองว่าเรื่องที่อเมริกันมาละเมิดอธิปไตยไทยนั้นเป็นโฆษณาชวนเชื่อของนักศึกษา ชาวบ้านอาวุโสรายหนึ่งเปิดใจอย่างตรงไปตรงมาว่า ความจริงนั้น “ทหารอเมริกันมามีแต่สร้างงาน ทำให้รายได้สะพัด เขายังทิ้งสนามบิน ทิ้งอาวุธไว้ให้รัฐบาลเราใช้อีก แต่ยุคนั้นการสื่อสารไม่ดีเท่ายุคนี้ มันต่างกับจีนเทามาก ลองเป็นยุคนี้สิ นักศึกษาที่มาต้านฐานทัพอเมริกันนั่นแหละจะโดนด่า”

อดีตบ้านพักจีไอภายในฐานทัพอากาศตาคลีที่ถูกทิ้งร้าง

“ผลกระทบของฐานทัพสหรัฐอเมริกาฯ” ระบุว่า ช่วงปี ๒๕๑๘-๒๕๑๙ การปิดฐานบินเกิดขึ้นเป็นระยะ

ในปี ๒๕๑๘ ปิดฐานบินอุบลราชธานี (มิถุนายน) นครพนม (ตุลาคม)  ในปี ๒๕๑๙ ปิดฐานบินอุดรธานี (มกราคม) นครราชสีมา (กุมภาพันธ์) หลังจากนั้นจึงถึงคิวของฐานบินตาคลี ดอนเมือง และอู่ตะเภา  จีไอในเมืองไทยจาก ๔ หมื่นกว่าคน ลดเหลือราว ๔,๕๐๐ คน ก่อนที่ปี ๒๕๑๙ ช่วงก่อนเหตุการณ์ ๖ ตุลาฯ รัฐบาลไทยขอให้เหลือเพียงที่ปรึกษาทางทหารเท่านั้น

กฤษณา ธีระวุฒิ เล่าว่า ตอนนั้นโรงแรมเจริญโฮเต็ลเดาไว้แล้วว่าในที่สุดจีไอต้องถอนตัว “คุณพ่อเห็นทหารอเมริกันถอนทีละหน่วย ๆ จึงต้องคิดแผนรับมือ  สมัยนั้นโรงแรมมีแต่
ห้องประชุมขนาดเล็ก เลยตัดสินใจสร้างห้องประชุมใหญ่เพื่อรับงานจัดเลี้ยง งานแต่งงาน เน้นลูกค้าในอุดรธานีมากขึ้น  ยุคนั้นคนไทยชอบแต่งงานที่บ้าน เราเลยโฆษณาว่าเจ้าบ่าวเจ้าสาวแค่มาแต่ตัว เราจัดการอาหารกับสถานที่ให้”

แต่ก็ไม่ทุกที่จะปรับตัวได้เหมือนเจริญโฮเต็ล สถิติบอกชัดเจนว่าในปี ๒๕๑๙ มีโรงแรมในอุดรธานี ๒๕ แห่ง พอปี ๒๕๒๐ ปรากฏว่าปิดไป ๘ แห่ง เช่นเดียวกับผับบาร์ต่าง ๆ ที่ลูกค้าฝรั่งหายไป ต้องหันมาเน้นรับลูกค้าไทย แต่ในแง่ปริมาณก็มีน้อยกว่ามาก หลายแห่งจึงค่อย ๆ เลิกกิจการในที่สุด

ส่วนพนักงานมีทักษะในกองบินซึ่งทำงานกับ ทอ. สหรัฐฯ และ Air America พวกเขารู้ล่วงหน้าประมาณ ๒-๓ เดือน โดยได้รับเงินชดเชย บางส่วนก็ได้รับข้อเสนอให้ไปทำงานต่อในประเทศอื่น

วิสิษฐ์ บุญเรือง เล่าให้ผมฟังว่า ในปี ๒๕๑๗ เมื่อ Air America จะปิดตัวในไทย เขาถูกโอนย้ายไปอยู่ “บริษัทไทยแอม” (Thai Airways Aircraft Maintenance Company Ltd.) บริษัทร่วมทุนระหว่างรัฐบาลไทยกับอเมริกัน (คล้ายรัฐวิสาหกิจ) ซึ่งทำหน้าที่สนับสนุนอะไหล่อากาศยานให้ Air America ก่อนจะถูกโอนมาที่บริษัทการบินไทย ซึ่งเส้นทางของแรงงานมีทักษะส่วนมากก็มักจะหาช่องทางไปทำงานอื่นต่อ แม้ว่ารายได้จะไม่ดีเท่าเดิมก็ตาม

“เขามีทางให้เราไป ขึ้นกับว่าจะไปต่อไหม ผมได้รับข้อเสนอให้ไปทำงานต่อในแคนาดาแต่ไม่อยากไป  นอกจากข้อเสนอเขามีใบประกาศนียบัตรรับรองให้ว่าเราทำงานได้ มีข้อมูลว่างานแบบเดียวกันมีที่ไหนบ้าง มีข้อเสนอจากบริษัทรถยนต์อย่างวอลโว่ให้ไปทำงานที่สวีเดนก็มี แต่สุดท้ายผมเลือกทำงานกับการบินไทย”

ในกรณีของรถรับจ้าง พิทักษ์ เชิดพาณิชย์ เล่าว่า เมื่อจีไอหายไป คนถีบสามล้อหลายคนก็กลับบ้านเกิด เช่นเดียวกับชะตากรรมเมียเช่า “บางคนนี่ผมเห็นร้องไห้เพราะแฟนจีไอต้องกลับ เด็กผู้หญิงลูกครึ่งคนหนึ่งพี่สาวผมก็รับเลี้ยงเมียเช่าบางคนโชคดีสามีจีไอกลับมารับ ต่อมามีมูลนิธิเพิร์ล เอส บัค เข้ามาทำทะเบียนลูกครึ่งในเมืองไทย ที่อุดรฯ ก็มา แล้วเขาก็ให้เงินช่วยเหลือ บางคนตามหาพ่อจนเจอ บางทีพ่อก็กลับมาตามหา”

“ถ้ามองตาคลีและอุดรธานีผ่านกรอบเดิมจะเห็นแค่ ‘ฐานทัพอเมริกัน’ และ ‘เมียเช่า’ ”

ผศ.ดร. มรกตวงศ์ ภูมิพลับ
อาจารย์ประจำคณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ผู้ทำวิจัยเรื่อง “สงครามเย็น ฐานทัพอเมริกัน และการเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์ทางสังคมวัฒนธรรม และเศรษฐกิจของอำเภอตาคลี จังหวัดนครสวรรค์” และ “นครแห่ง จี.ไอ.อเมริกาภิวัตน์กับความเป็นเมืองและวิถีชีวิตในอุดรธานียุคสงครามเย็น”

“ถ้ามองตาคลีและอุดรธานีผ่านกรอบเดิมจะเห็นแค่ ‘ฐานทัพอากาศอเมริกัน’ และ ‘เมียเช่า’ แต่ไม่เห็นว่าสงครามเวียดนามเปลี่ยนชีวิตคนไทยในชนบทอย่างไร ทั้งสองพื้นที่นี้
ไม่ควรถูกมองแค่ในฐานะพื้นที่ทหาร แต่ควรถูกมองในฐานะพื้นที่สงครามเย็นที่เข้ามาอยู่ในชีวิตประจำวันของคนท้องถิ่น 

ตาคลีเป็นพื้นที่เกษตรกรรมที่ไม่ไกลจากกรุงเทพฯ ขณะที่อุดรธานีเป็นเมืองชายขอบในภาคอีสานที่เชื่อมกับสถานการณ์สงครามในลาวและเวียดนามมากกว่า ความต่างของที่ตั้งเศรษฐกิจ โครงสร้างสังคมทำให้พื้นที่สองแห่งนี้มีประสบการณ์ที่เหมือนและต่างกัน แต่เชื่อมโยงกันผ่านเครือข่ายฐานทัพอเมริกัน ในเรื่องเงิน การย้ายถิ่นฐาน การทำมาหากิน การบริโภคในรูปแบบใหม่ที่มาพร้อมกับจีไอ

เราจะเห็นกระบวนการทำให้เป็นอเมริกัน (Americanization) ที่แตกต่างกันในสองพื้นที่ คำถามจะเปลี่ยนจากทหารอเมริกันทำอะไรกับประเทศไทยไปสู่คำถามที่ว่า ผู้คนรับมือ ต่อรองสร้างความหมายจากสถานการณ์สงครามเวียดนามอย่างไร 

เราจะได้เห็นสงครามเย็นจากมุมมองของคนข้างล่าง ความเปลี่ยนแปลงที่มากกว่าในสนามรบ เครือข่ายผู้คน แรงงาน ทุน ความทันสมัยที่เชื่อมพื้นที่ต่าง ๆ ของเอเชียตะวันออก
เฉียงใต้ในยุคนั้นเข้าด้วยกัน”