พ.อ. ไมเคิล ซี. ฮอร์เกน (Col. Michael C. Horgen) ผู้บังคับฝูงบินขับไล่ ยุทธศาสตร์ที่ ๓๕๕ ได้รับการต้อนรับหลังจากเสร็จสิ้นเที่ยวบินที่ ๑๑๔ ซึ่งเป็นเที่ยวบินสุดท้ายของเขาในภารกิจในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้, มิถุนายน ๒๕๑๒

รถเทรลเลอร์ของกองทัพอากาศสหรัฐฯ กำลังลำเลียงสิ่งของออกจากเครื่องบินลำเลียงแบบ C-124 Globemaster ที่ฐานทัพอากาศตาคลี, พฤษภาคม ๒๕๐๕

เครื่องบินขับไล่ทิ้งระเบิดนานาชนิด ใช้ฐานทัพอากาศตาคลีเป็น “หัวหาด” ในการเข้าไปโจมตีเวียดนามเหนือ ซึ่งกำลังทำสงครามกับเวียดนามใต้ ที่สหรัฐฯ ให้การสนับสนุน

เครื่องบินแบบ EB-66E ที่ฐานทัพอากาศตาคลี, ๒๕ ธันวาคม ๒๕๑๑ 
[ภาพ : จ.ต. วิลเลียม เอช. เมอร์ริตต์ (A1C William H. Merritt)]

น.ท. ฮาโรลด์ เอส. สน็อบ (Lt.Col. Harold S. Snob) ผู้บังคับการฝ่ายยุทธการ ฝูงบินยุทธศาสตร์ที่ ๓๕๕ ออกจากค็อกพิตเครื่องบินแบบ F-105 หลังทำการบินครบ  ๑,๐๐๐ ชั่วโมง ฐานทัพอากาศตาคลี, ๒๒ สิงหาคม ๒๕๑๒
[ภาพ : จ.ต. สตีเวน เอ. วิลสัน (A1C Steven A. Wilson, USAF)]

เครื่องบินขับไล่แบบ F-5B Freedom Fighter ลำแรกจากสายการผลิตที่สหรัฐฯ ส่งมอบให้กองทัพอากาศไทยในเดือนเมษายน ๒๕๐๙ ในภาพสุภาพสตรีสูงวัยสองคนกำลังวาดลวดลายลงบนเครื่องบิน

จ.ต. ฮาโรลด์ ชาเชอเร (A1C Harold Chachere) (คนซ้าย) กับ ส.อ. เจมส์ ทอมลินสัน (SSgt. James Tomlinson) วาดรูปงูจงอางบนด้านหนึ่งของเครื่องบินขับไล่ลำหนึ่งในฝูงบินโจมตีทางยุทธศาสตร์ที่ ๕๗๘ ในฐานทัพอากาศตาคลี, มิถุนายน ๒๕๐๕

เจ้าหน้าที่ทำการซ่อมบำรุงหอคอยสัญญาณสื่อสาร, ๘-๒๒ พฤษภาคม ๒๕๑๕
[ภาพ : จ.อ. เกรกอรี พี. โบรเวอร์ 
(Sgt. Gregory P. Brower)]

อาคารศูนย์สื่อสารในฐานทัพอากาศตาคลี, มิถุนายน ๒๕๐๙

พ.อ.ท. วิลเลียม เอ. อัตต์ (SMSgt. William A. Utt) (ซ้าย) และ ร.ท. วอร์เรน แอล. เพจ (1LT Warren L. Page) (กลาง) ของกองพันทหารช่างที่ ๓๕๕ (355th Civil Engineering Squadron) กำลังตรวจสอบพิมพ์เขียวกับเจ้าหน้าที่ไทยในพื้นที่ก่อสร้างของฐานทัพอากาศตาคลี, ๒๕ เมษายน ๒๕๑๒
[ภาพ : จ.ต. เฮนรี ดับเบิลยู. ลิปกา ที่ ๓ (A1C Henry W. Lipka III)]

จีไอในฐานทัพอากาศอเมริกันพยายามอย่างมากที่จะผูกมิตรกับคนท้องถิ่น มีการจัดหน่วยแพทย์และหน่วยนันทนาการไปตามหมู่บ้านต่าง ๆ ในอำเภอตาคลีจนเป็นเรื่องปรกติ

หน่วยปฏิบัติการทางจิตวิทยา หน่วยแพทย์ ฯลฯ ไปเยือนหมู่บ้านต่าง ๆ ในอำเภอตาคลี ให้บริการทางการแพทย์และทำกิจกรรมกับคนท้องถิ่น

“จีไอ* (ทหารอเมริกัน) มา ตาคลีดีขึ้น ความเจริญมันมา จากคนไม่มีความรู้ก็มีความรู้ ญาติเราได้ทำงาน...”

วิเชียร แซ่ตั้ง
อดีตลูกจ้างประกอบอาวุธ กองบิน ๔

* จีไอ (GI - government issue เป็นคำเรียกทหารอเมริกันที่ถูกเกณฑ์มารบในสมัยที่สหรัฐฯ ใช้ระบบเกณฑ์ทหาร)

กลางปี ๒๕๖๘ เมื่อไปตาคลี แทนที่จะได้ยินเรื่อง “เมียเช่า” ผมกลับได้ฟังเรื่องอื่นจาก วิเชียร แซ่ตั้ง วัย ๗๙ ปี อดีตลูกจ้างกองทัพอากาศสหรัฐฯ ที่กองบิน ๔ ในทศวรรษ ๒๕๐๐

วิเชียรเล่าว่าเกิดปี ๒๔๙๐ ที่อำเภอตาคลี ซึ่ง “ในตลาดมีแต่ถนนลูกรัง ร่องสวน”

หลังย้ายตามพี่ชายซึ่งไปทำงานกับบริษัทสัญชาติญี่ปุ่นที่จังหวัดพะเยา แม่เรียกเขากลับตาคลีในปี ๒๕๐๗ เพื่อมาทำงานที่กองบิน ๔ ในตำแหน่งลูกจ้างกองทัพอากาศสหรัฐฯ มีหน้าที่ประกอบลูกระเบิดที่ส่งมาแบบแยกชิ้นส่วนจากอเมริกาให้สมบูรณ์ “ใส่ปีก ติดครีบหาง ติดตั้งส่วนหัว ไขนอต ๑๐ กว่าตัว ทำระเบิดวันหนึ่งเป็นร้อยลูก แล้วรถยกก็เอาไปติดตั้งกับเครื่องบินขับไล่ตระกูล F  นักบินก็จะเอาไปทิ้งในเวียดนามแต่ผมไม่เคยเห็นการติดตั้งเพราะเข้ารันเวย์ไม่ได้”

วิเชียรบอกว่าเขาเป็นหนึ่งในคนงานนับพันคนที่มาทำงานที่นี่ “อเมริกันรับหลายสาขาผมอยู่แผนก Ammo มีร้อยกว่าคน มาจากหลายที่ อ่างทอง ชัยนาท สิงห์บุรี พิจิตร พิษณุโลก เข้างาน ๐๗.๐๐ น. กลับ ๑๗.๐๐ น. ถ้าทำงานล่วงเวลา (overtime - OT “โอที”) ก็จะอยู่จนถึง ๒๒.๐๐ น. วันธรรมดาได้วันละ ๗๐-๒๐๐ บาท ขึ้นกับจำนวนชั่วโมงทำงาน มีโอทีก็อาจถึง ๓๕๐ บาท เดือนหนึ่งได้ ๒,๐๐๐ กว่าบาท” ดังนั้นในยุคที่เงินเดือนข้าราชการชั้นผู้น้อยไทยเฉลี่ยอยู่ที่เดือนละ ๗๐๐ บาท งานของวิเชียรจึงกลายเป็นงานรายได้สูงไปโดยปริยาย

“ผมจบ ม. ๓ แต่ได้เงินเดือน ๓,๐๐๐-๔,๐๐๐ บาท อเมริกันไม่มาไม่มีทางได้งานแบบนี้ คนที่สอนผมเป็นจ่าอากาศยศนายสิบ ชื่อโจ (Joe) ผมคุยภาษาอังกฤษกับเขาได้บ้าง”

วิเชียรเล่าว่ายังมีคนงานไทยอีกมากที่ทำงานเป็นแม่บ้าน คนขับรถ ฯลฯ

คิวรถขนส่งในอำเภอตาคลียุคสงครามเย็น

ตอนนั้นวิเชียรและเจนจิราไม่รู้เลยว่า “โอกาส” ที่ได้และสาเหตุที่จีไอมาประจำในตาคลี เกิดจากสถานการณ์หลังสงครามโลกครั้งที่ ๒

หลังสงคราม สหรัฐอเมริกากลายเป็นมหาอำนาจ เผชิญหน้ากับสหภาพโซเวียตที่มีระบบการเมืองต่างกัน อเมริกาต้องการส่งเสริมระบบเศรษฐกิจแบบตลาดและการค้าเสรีซึ่งตอบสนองผลประโยชน์และความมั่นคงของตนรวมถึงระเบียบโลกหลังสงคราม ขณะที่สหภาพโซเวียตและสาธารณรัฐประชาชนจีนส่งออกและสนับสนุนแนวทางการปฏิวัติสังคมแบบคอมมิวนิสต์

การเผชิญหน้าจึงเกิดขึ้นระหว่าง “ค่ายโลกเสรี” กับ “ค่ายคอมมิวนิสต์”

ขบวนการชาตินิยมในอินโดจีน (เวียดนาม ลาว และกัมพูชา) บางส่วนใช้อุดมการณ์คอมมิวนิสต์ในการต่อสู้ แต่ละประเทศเกิดสงครามกลางเมืองที่มีมหาอำนาจสองค่ายหนุนหลัง เช่น สงครามระหว่างเวียดนามเหนือ (ฝ่ายคอมมิวนิสต์) กับเวียดนามใต้ (ฝ่ายโลกเสรี) ตั้งแต่ปี ๒๔๙๘-๒๕๑๘ (ค.ศ. ๑๙๕๕-๑๙๗๕)

งานวันเด็กแห่งชาติในฐานทัพอากาศตาคลีปี ๒๕๖๗  เป็นวันเดียวที่ฐานทัพอากาศแห่งนี้เปิดให้ประชาชนเข้าชมภายในได้
(ภาพ : สุเจน กรรพฤทธิ์)

สงครามในเวียดนามยังเกี่ยวพันกับสงครามกลางเมืองในลาวที่เพิ่งได้รับเอกราชจากฝรั่งเศส ด้วยเกิดการต่อสู้กันระหว่างรัฐบาลพระราช-อาณาจักร (ฝ่ายขวา) กับขบวนการปะเทดลาว (ฝ่ายซ้าย) แต่ละฝ่ายต่างมีมหาอำนาจสนับสนุน

อเมริกาที่ต้องการสกัดคอมมิวนิสต์ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ยังสนับสนุนรัฐบาลทหารไทยหลังรัฐประหารปี ๒๔๙๐ ที่มีนโยบายต่อต้านคอมมิวนิสต์ ผลคือในปี ๒๔๙๓ ไทยส่งทหารเข้าร่วมกับองค์การสหประชาชาติทำสงครามในคาบสมุทรเกาหลี (สงครามเกาหลี) ร่วมกับฝ่ายโลกเสรี  ต่อมาปี ๒๕๐๕ ยังทำ “แถลงการณ์ถนัด-รัสก์” เพื่อให้สหรัฐฯ ใช้กำลังทหารป้องกันไทยในกรณีฉุกเฉินได้  ฐานทัพสหรัฐฯ จึงเกิดขึ้นในไทยเจ็ดแห่ง คือ ดอนเมือง (กรุงเทพฯ), ตาคลี (นครสวรรค์), นครราชสีมา, นครพนม, อุดรธานี, อู่ตะเภา (ชลบุรี) และอุบลราชธานี

กรณีตาคลี เว็บไซต์กองบิน ๔ ระบุว่า สหรัฐฯ นำฝูงบินขับไล่ทางยุทธวิธีที่ ๓๕๕ (355th Tactical Fighter Wing) เข้าประจำการในปี ๒๕๐๘ โดยปรับปรุงฐานบินเดิมที่กองบิน ๔ ไทยใช้อยู่ เพื่อสนับสนุนปฏิบัติการทางทหารในเวียดนาม ลาว (อย่างไรก็ตามมีข้อมูลอีกชุดระบุว่าสหรัฐฯ ส่งเจ้าหน้าที่เข้ามาที่ตาคลีตั้งแต่ปี ๒๕๐๔) 

มองจากบนอากาศจะพบว่า ฐานทัพตาคลีตั้งอยู่ฝั่งเหนือของถนนพหลโยธินที่วิ่งจากด้านทิศตะวันตกเฉียงใต้เฉียงขึ้นไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ  ใจกลางฐานคือรันเวย์วางตัวในแนวเหนือ-ใต้ ด้านทิศตะวันตกของรันเวย์เป็นพื้นที่กองทัพอากาศสหรัฐอเมริกา (ทอ. สหรัฐฯ) ขณะที่ทางด้านตะวันออกเป็นพื้นที่ของกองทัพอากาศไทย (ทอ. ไทย)

พ.ท. ปีเตอร์ เอ. คุก (Lt.Col. Peter A. Cook) ผู้เคยประจำการที่ตาคลีระหว่างเดือนเมษายน-ธันวาคม ๒๕๑๑ ในฐานะนักบินที่ ๒ บนเครื่องบินทิ้งระเบิด F-105 Thunderchief เขียนเล่าถึงฐานทัพตาคลีไว้ใน Takhli in Color : Life on an F-105 base during the Vietnam War ว่า ทอ. สหรัฐฯ เข้ามาปรับปรุงสนามบินตั้งแต่ปี ๒๕๐๔ ก่อนเริ่มปฏิบัติการทางอากาศในปี ๒๕๐๗ โดยฝูงบินขับไล่ทางยุทธวิธีที่ ๓๕๕ มีกองบินในควบคุมคือ ฝูง ๓๓๓, ๓๕๔ และ ๓๕๗ มี F-105 รวม ๗๒ ลำ และเครื่องแบบ B-66 อีกสองฝูง

CITY MAP OF AMPHOE TAKHLI ปี ๒๕๐๗ (ค.ศ. ๑๙๖๔) ซึ่งถูกเก็บรักษาที่หอจดหมายเหตุแห่งชาติหมายเลข ๒ สหรัฐอเมริกา ทำให้เห็นภาพฐานทัพตาคลีชัดเจนว่าใช้รันเวย์แนวเหนือ-ใต้เป็นตัวแบ่ง ด้านทิศตะวันตกเป็นพื้นที่ของ ทอ. สหรัฐฯ ส่วนตะวันออกเป็นของ ทอ. ไทย โดยโครงสร้างพื้นฐานของสนามบินฝั่งอเมริกันหนาแน่นกว่าฝั่งไทยอย่างเห็นได้ชัด ไม่ว่าจะเป็นสถานีวิทยุ สถานีเรดาร์ คลังอาวุธ บ้านพัก ฯลฯ

บริเวณยอดเขาเรดาร์ มองไปจากอาคารของสถานีเรดาร์ตรวจอากาศของกรมฝนหลวง ขึ้นไปทางเหนือ จะเห็นแนวถนนไปยังตำแหน่งสถานีเรดาร์เก่าของทหารอเมริกัน โดยตัวเรดาร์ถูกรื้อถอนออกไปแล้ว เหลือเพียงถังน้ำมันเก่าสมัยสงครามเย็นตั้งอยู่เป็นพยานเท่านั้น

บ้านไม้เก่าในตลาดอำเภอตาคลี ใกล้สถานีรถไฟบ้านคลี  (ปัจจุบันปิดใช้งานแล้ว ย้ายไปสถานีใหม่) อยู่ในสภาพทรุดโทรม ในยุคจีไอ บ้านไม้เหล่านี้คือร้านค้าที่ทำรายได้จากจีไอที่เข้ามาประจำการในฐานทัพอากาศตาคลี

ป้ายสถานีรถไฟบ้านตาคลีส่วนที่ติดกับชานชาลา จะสังเกตเห็นภาพพระบรมฉายาลักษณ์ในหลวงรัชกาลที่ ๙ คราวเสด็จพระราชดำเนินไปเปิดเขื่อนเจ้าพระยาในวันที่ ๗ กุมภาพันธ์ ๒๕๐๐ ซึ่งเป็นระยะที่สงครามเวียดนามเริ่มรุนแรงมากขึ้น

สถาปัตยกรรมแบบโมเดิร์น จะพบได้ในตัวตลาดตาคลี อาคารที่มีสถาปัตยกรรมเหล่านี้ส่วนมากสร้างขึ้นในช่วงที่จีไอยังประจำการอยู่ในอำเภอตาคลี

อาคารแห่งหนึ่งใกล้กับวงเวียนพระสังข์ยุคปัจจุบันกับภาพอาคารเดียวกันในยุคสงครามเย็น

ฉากบังแดดของอาคารแห่งหนึ่งในตลาดตาคลี 

“จีไอมาตาคลี ผมได้ใส่ทองหนัก ๘ บาท จาก ‘ไอ้แบน’ กลายเป็น ‘คุณแบน’”

ดำรง จันทร์นวล
เจ้าของร้านตัดผมในตาคล

นับตั้งแต่ถนนสายเอเชีย (ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข ๓๒) สร้างเสร็จในปี ๒๕๑๖ ตาคลีไม่ใช่อำเภอที่ “ต้องผ่าน” เมื่อขับรถยนต์ขึ้นสู่ภาคเหนือ ดังนั้นคนที่มาตาคลีต้องตั้งใจมา ยังไม่นับว่าหากเดินทางด้วยรถไฟซึ่งเป็นที่รู้กันว่าไม่ตรงเวลานัก กำหนดการถึงตาคลีช่วงเช้าหลายครั้งก็กลายเป็นบ่าย

ประชากรสูงวัยที่เพิ่มขึ้น อัตราการเกิดที่ลดลง ผลคือทุกวันนี้ตาคลีเงียบเหงาลงมาก

ที่ร้านตัดผมในห้องแถวไม้เก่าแห่งหนึ่งห่างจากสถานีรถไฟบ้านตาคลีเก่า (ปัจจุบันเลิกใช้งาน มีการสร้างสถานีใหม่ห่างออกมาทางใต้) ไปไม่มากนัก ดำรง จันทร์นวล หรือที่คน
ในตลาดเรียกด้วยความคุ้นเคยว่า “ปู่แบน” ช่างตัดผมวัย ๘๓ ปี เล่าให้ฟังว่า ในยุคจีไอเต็มเมือง ภาพจะไม่เป็นแบบนี้ ถึงแม้ว่าตาคลีเป็นชนบท แต่คนจำนวนมากก็มุ่งหน้ามาขุดทองที่นี่ และถนนพหลโยธินก็ทำให้คนที่ขึ้นเหนือยุคก่อนต้องผ่านตาคลี

“คนเข้ามาจากจังหวัดรอบ ๆ มาซื้ออาหาร สินค้าเกษตร สมัยนั้นสถานีรถไฟบ้านตาคลีเป็นเหมือนจุดแวะพัก ในตัวตลาดบ้านเรือนไม่มาก เริ่มมีโรงแรมที่ทำด้วยไม้”

ช่วงต้นทศวรรษ ๒๕๐๐ ในวัยเด็ก ปู่แบนมีฐานะยากจน “แม่ขายหัวหอม กระเทียม ผมเก็บกระป๋องขายใบละ ๑๐ สตางค์ ไปฝึกหัดตัดผมกับรุ่นพี่ที่รู้จักกันในตลาด” แต่ต่อมาก็มีเหตุให้ต้องออกจากร้าน ขณะที่แม่โดนโกงแชร์หมดตัว

เขากับแม่ตัดสินใจเอาพระที่มีอยู่ไปขายทุบกระปุกใช้เงินเก็บก้อนสุดท้ายเปิดร้านตัดผมเล็ก ๆ ในปี ๒๕๑๑ ผลคือ “คนเข้าตั้งแต่เช้ายันเย็น ฝรั่ง คนงาน คนขับสามล้อ โสเภณี ตัดผมทั้งวันจนข้าวปลาไม่ต้องกิน  สมัยนั้นไม่มีภาพทรงผมให้เลือก คุยกับฝรั่งเป็นคำ ๆ แฮร์คัต (hair cut-ตัดผม) โอเค ค่าตัดหัวละ ๓ บาท ปรากฏฝรั่งให้ธนบัตร ๕ ดอลลาร์ สบาย (หัวเราะ) บางทีเมียเช่าก็พาฝรั่งมาตัด ตอนหลังต้องเพิ่มโต๊ะตัดเป็นสี่โต๊ะ เซ้งห้องแถวจากหนึ่งเป็นสองคูหา”

สถานบันเทิงทำให้ตาคลีเป็นเมืองที่ไม่เคยหลับใหลในยุคสงครามเย็น

บำรุง แกว่นกสิกร สมัยยังเล่นดนตรี 
ภรรยาของบำรุง เป็นมือกลอง
(ภาพ : บำรุง แกว่นกสิกร)

“...นี่พามันมาจากที่ ไหน”
“ตาคลี”
“แน่ๆ เลย อยู่ตาคลี ทำงานรับแขกอยู่ในบาร์แน่ๆ”

บทที่ ๑ สะใภ้ที่มาจากตาคลี นิยาย กรงกรรม โดย “จุฬามณี” (ปี ๒๕๖๒)

ปฏิเสธยากว่าการมาของจีไอสร้าง “ภาพจำที่ไม่ดี” ให้คนตาคลี แต่ก็น่าสนใจว่ามุมมองนี้มาจากกรุงเทพฯ เป็นหลัก เช่น กรณีของสื่อสิ่งพิมพ์ยุคนั้นคือ สังคมศาสตร์ปริทัศน์ ฉบับเดือนสิงหาคม ๒๕๑๕ ที่ส่งทีมงานไปเก็บข้อมูลในตาคลี ๓ วัน นำเสนอบทความ “ตาคลี : ขยะสงคราม” และ “เด็กผมแดง : ลูกระเบิดที่อเมริกันทิ้งในไทย” เน้นเล่าเรื่องเมียเช่าและปัญหาลูกครึ่งจากการเข้ามาของจีไอ 

ผศ.ดร. มรกตวงศ์ ภูมิพลับ อาจารย์ประจำคณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ผู้ทำวิจัยเรื่อง “สงครามเย็น ฐานทัพอเมริกัน และการเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์ทางสังคม วัฒนธรรม และเศรษฐกิจของอำเภอตาคลี จังหวัดนครสวรรค์” มองว่า ไม่ว่าจะตั้งใจหรือไม่ บทความในวารสารฉบับนี้เป็นงานเขียนชิ้นแรก ๆ ที่สร้างภาพจำว่าตาคลีมีแต่เรื่อง “เมียเช่า” และความเสื่อมเสียทางศีลธรรม

ด้วยเมื่อเปิดอ่านจะพบประโยคที่ว่าอาชีพเมียเช่าทำง่าย “ไม่ต้องลงทุนลงแรง” ผู้หญิงที่ทำยัง “ขาดการศึกษาและอยู่ตามชนบท...ไม่ฉลาดพอที่จะรู้จักการวางแผนการใช้ชีวิต” ยังมีงานของ ’รงค์ วงษ์สวรรค์ เรื่อง ตาคลี น้ำตาไม่มีเสียงร้องไห้ สารคดีเชิงข่าวที่ลงหนังสือพิมพ์รายวัน สยาม ในปี ๒๕๑๕ รายงานเรื่องเมียเช่าและชีวิตผู้คนในตาคลี แต่ก็ยังคงตัดสินตาคลีผ่าน “มุมมองแบบส่วนกลาง (กรุงเทพฯ)”

เพลินพิศ ศรีภพ นายกเทศมนตรีเมืองตาคลีคนปัจจุบัน เล่าในวงเสวนา “ตาคลียุคจีไอ ในมิติทางสังคมและเศรษฐกิจ” วันที่ ๒๒ พฤศจิกายน ๒๕๖๘ ว่าภาพจำนี้ติดตัวคนตาคลีมานาน โดยยกตัวอย่างว่าตนเกิดในปี ๒๔๙๘ เมื่อไปเรียนต่อในกรุงเทพฯ “ก็ไม่กล้าบอกใครว่ามาจากตาคลี เรื่องเมียเช่าดังมาก บอกก็จะถูกคนอื่นมองด้วยสายตาที่ไม่ดี”

ช่วง ๑๐ ปีที่ผ่านมา ภาพจำนี้ยังถูกย้ำด้วยละครโทรทัศน์ที่สร้างจากนิยาย กรงกรรม ออกฉายครั้งแรกในปี ๒๕๖๒ ทางช่อง ๓ ซึ่งจริง ๆ แล้วความเป็นจริงในพื้นที่เป็นอีกแบบและซับซ้อนกว่า

ชีวิตกลางคืนในตาคลี
(ภาพ : สุมนตรี ศรีเจริญ)

สำหรับคนไทยยุคสงครามเย็น “โอกาสทางเศรษฐกิจ” ที่รัฐบาลกลางไม่เคยหยิบยื่นให้กลับพบได้ที่ตาคลี และเมืองที่มีฐานทัพ

ในตาคลียังมีเขตสำหรับค้าบริการโดยเฉพาะเรียกว่า “ถนนแดง” อยู่ฝั่งเหนือของถนนพหลโยธิน เยื้องโรงแรมพรสวัสดิ์เพียงถนนคั่น ปัจจุบันเปลี่ยนชื่อเป็น “ถนนดอกไม้แดง” โดยยึดโยงวรรณคดีเรื่อง สังข์ทอง (มีตำนานหนึ่งว่าชื่อ “ตาคลี” มาจากการตีคลีของพระสังข์ ชื่อถนนในเมืองนี้จึงยึดโยงกับวรรณคดีดังกล่าว) ร่องรอยเดียวที่เหลือคืออาคารซีเมนต์บางแห่งที่มีลักษณะคล้ายสถานบันเทิงอย่างเห็นได้ชัด เพราะมีซุ้มโค้งและด้านในแบ่งเป็นห้องเล็ก ๆ

บำรุงเล่าว่าสถานบริการในถนนแดงนั้นส่วนมากเป็นอาคารไม้ บางหลังใต้บ้านก็มีน้ำสกปรกขังอยู่ ด้านหน้ามีโต๊ะสำหรับผู้หญิงออกมานั่งรอรับแขก

ยังมีเรื่องเล่าของกลุ่ม LGBTQ คือกรณีของ สุมนตรี ศรีเจริญ ที่ติดตามพี่ชายมาขายโรตีในช่วงก่อนอเมริกันถอนทหารไม่นาน “ประมาณปี ๒๕๑๖ เราอายุ ๑๔ ปี มาขายโรตีที่นี่ ปรกติโรตีธรรมดาขายแผ่นละ ๑ บาท ใส่ไข่ ๒ บาท มาขายตาคลีฝรั่งให้อันละ ๑ ดอลลาร์ (๒๐ บาท) หรือ ๑๐ ดอลลาร์ (๒๐๐ บาท)”

สุมนตรีเล่าว่าสาวประเภทสองก็มาหาเงินในตาคลี “ส่วนมากเช่าบ้านอยู่ตรงเกาะกะเทย (ด้านทิศใต้ของถนนพหลโยธิน ไม่ไกลจากฐานทัพอากาศตาคลี) แถบนั้นมีบาร์ Phantom, King Cobra ตกค่ำก็แต่งตัว นุ่งสั้น ไปนั่งกันตรงนั้น กะเทยสมัยนั้นกินกวาวเครือ กินยาคุมให้มีหน้าอก ลูกน้องก็มีไปโชว์คาบาเรต์ เล่นตลก ร้องเพลงลูกทุ่ง ทำงานกับผู้หญิงปรกติ แต่ฝรั่งชอบที่เราใส่รองเท้าบูต ทาตาสีส้ม บางคนเก่งซ่อนมิดชิด จีไอบางคนก็ไม่รู้ นึกว่าผู้หญิงจริง”

สุมนตรีเล่าว่าสาวประเภทสองมีทั้งคนดีและไม่ดี “บางคนไปล้วงกระเป๋าโดนสารวัตรทหารอเมริกันเล่นงานเอาก็มี คนที่ดีเขาก็สวย จีไอเลี้ยงดูก็มี ทำงานคืนหนึ่งอาจได้ถึง ๕๐๐ ดอลลาร์ ยุคนั้นใส่สร้อยคอทองคำนั่งสามล้อกันหน้าตาเฉยด้วยซ้ำ เงินมันสะพัดจริง บางทีจีไอนั่งสามล้อระยะทางสองป้าย จ่าย ๕๐ ดอลลาร์ก็มีมาแล้ว”

เรื่องเหล่านี้อยู่ในสายตาของกองทัพสหรัฐฯ และทางการไทยตลอด แม้ไม่ได้อนุญาตอย่างเปิดเผยแต่ก็แกล้งปิดตาข้างเดียว โดยหาทางป้องกันโรคด้วยการจัดให้ตรวจรักษาหญิงบริการทุกสัปดาห์  ใครอยากให้บริการจีไอต่อต้องรับการตรวจสุขภาพที่อนามัยอำเภอ หากปลอดโรคก็จะมีบัตรกระดาษที่เรียกว่า V.C. Card แสดงว่าผ่านตรวจโรคแล้ว

บางครั้งจีไอก็ถามพวกเธอตรง ๆ ก่อนจะใช้บริการว่า “มีบัตร (ตรวจโรค) หรือยัง”

ผู้อาวุโสในตาคลีส่วนมากให้ข้อมูลตรงกันว่า จีไอเข้ามาในตาคลีสองระลอก เป็นผลโดยตรงจากสถานการณ์สงครามในอินโดจีนและสถานการณ์ภายในประเทศของสหรัฐอเมริกา
ด้วยตั้งแต่ตัดสินใจส่งทหารเข้ามารบในสงครามเวียดนามตั้งแต่ปี ๒๕๐๘ (ค.ศ. ๑๙๖๕) สถานการณ์ก็ไม่มีทีท่าว่าจะดีขึ้น เวียดนามใต้ยังคงเต็มไปด้วยปัญหาคอร์รัปชัน เกิดรัฐประหารบ่อยครั้ง รัฐบาลเวียดนามใต้ไม่สามารถควบคุมชนบทได้ เสียเปรียบในการทำสงครามกับเวียดกงทุกแนวรบ

เช่นเดียวกับในลาวที่รัฐบาลลาวฝ่ายขวาก็ตกอยู่ในสภาพตั้งรับ ความพยายามตั้งรัฐบาลผสมจากทุกฝ่ายไม่ประสบความสำเร็จ กำลังทหารเสือพรานไทยที่ส่งเข้าไปช่วยรบตั้งแต่
ปี ๒๕๑๔ ก็ทำได้เพียงชะลอไม่ให้สถานการณ์แย่ลง

กระแสต่อต้านสงครามในสหรัฐอเมริกาที่เพิ่มขึ้นทำให้ประธานาธิบดี ริชาร์ด นิกสัน เริ่มการถอนทหารในปี ๒๕๑๔ ทำให้จีไอเริ่มถูกถอนกลับ ส่งผลให้การค้าขายและกิจการต่าง ๆ ในตาคลีซบเซาลง

แต่พอถึงกลางปี ๒๕๑๕ ก็มีข่าวในหน้าหนังสือพิมพ์ว่าจีไอจะกลับมาที่ตาคลีอีกครั้งพร้อมกับเครื่องบินขับไล่ ๗๒ เครื่อง กำลังทหารอีกกว่า ๑ หมื่นคน เพื่อเสริมกำลังทางอากาศ ผลที่ตามมาก็คือ “บาร์-ไนต์คลับ กลับมีชีวิตชีวาที่ตาคลี” (เดลินิวส์, ๑ พฤษภาคม ๒๕๑๕)

เหตุการณ์นี้เกิดคู่ขนานกับเรื่องราวที่อุดรธานีซึ่งอยู่ห่างออกไปไม่กี่ร้อยกิโลเมตร

“ไม่อยากให้
มองตาคลี
ในมุมเดียว”

เพลินพิศ ศรีภพ
นายกเทศมนตรีเมืองตาคลี 
อำเภอตาคลี จังหวัดนครสวรรค์ 

“ในยุคจีไอ ตาคลียังเชื่อมกับเมืองอื่นด้วยเส้นทางรถไฟเป็นชุมทางเล็ก ๆ คล้ายกับชุมทางบ้านภาชีที่พระนครศรีอยุธยา สินค้าเกษตรมารวมกันที่นี่ พวกสินค้าประมงอย่างปลาน้ำจืดจะใส่รถสีส้มมาตรงนี้ก่อนขนส่งไปจังหวัดอื่น คนชัยนาทถ้าไม่นั่งเรือลงกรุงเทพฯ ก็ต้องมาขึ้นรถไฟที่นี่ต่อมาเศรษฐกิจตาคลีเงียบลงเมื่อมีถนนสายเอเชียคนขับรถขึ้นเหนือไม่ต้องผ่านตาคลีอีก นับแต่นั้นตาคลีจึงเป็นเมืองที่ต้องตั้งใจมา

คนรุ่นหลังรู้จักตาคลีผ่านนิยาย กรงกรรม นางเอกคือเรณู มาจากตาคลี เคยทำงานในบาร์ ทุกอย่างจบเลย  เราไม่อยากให้มองตาคลีในมุมเดียว  เรื่องเมียเช่า หลายคนสามีก็รับกลับไปอยู่ด้วยกันที่อเมริกา อเมริกันบางคนก็กลับมาตามหาภรรยา ลูก เรื่องนี้มีหลายมุม

เทศบาลเคยจัดงานท่องเที่ยวตาคลี วางแผนออกจากกรุงเทพฯ เช้า ให้มาทานข้าวเที่ยงที่ตาคลี ปรากฏว่ารถไฟออกช้า มาถึงตาคลีบ่าย ๓ เลยต้องเลิกจัดเพราะสงสารนักท่องเที่ยว

ในอนาคตอยากให้ตาคลีเป็นเมืองที่คนตั้งใจมา ไม่ใช่แค่ทางผ่าน  โครงการรถไฟทางคู่เสร็จรถไฟเดินตรงเวลา คงมีโอกาสเรื่องการท่องเที่ยวมากขึ้น”

“จีไอมา 
ผลดีคือเรื่อง
เศรษฐกิจ”

สมจิตร พีรศักดิ์โสภณ
เจ้าของโรงงานเต้าหู้
อำเภอตาคลี จังหวัดนครสวรรค์

“ยุคอเมริกันมาเกิดโรงภาพยนตร์หลายแห่งในตาคลี  สมัยเรียนหนังสือผมเกเร โดดเรียน รู้จักคนเก็บตั๋วหนังในโรงภาพยนตร์เลยได้ดูหนังฟรีทั้งไทยทั้งอเมริกัน

ยุคนั้นบ้านเช่าที่เป็นบังกะโลคนอยู่เต็มตลอด มีการขยายฐานทัพ มีคนงานเข้าไปทำงานจำนวนมาก ก็มาจากหลายที่ หลายจังหวัด ลำพังคนท้องถิ่นไม่พอแน่นอนกับงานที่มี 

ย่านโคมแดง คือถนนแดง ตรงนั้นเป็นที่ของวัดแห่งหนึ่งให้เช่า วัดเองก็ไม่รู้จะห้ามยังไงเพราะสมัยก่อนคนมีที่ดินมากก็มักจะถวายวัดพอวัดให้เช่า คนเช่าเอาไปทำอะไรก็อีกเรื่อง ภาพในนิยายที่บอกว่ามี ‘อเมริกันทาวน์’ เมืองอเมริกันไม่มีหรอก เมียเช่าฝรั่งก็อยู่ในบังกะโลเล็ก ๆ หลังบาร์แค่นั้น

จีไอมา ผลดีคือเรื่องเศรษฐกิจ พอกลับไปมันก็ไม่ได้ถึงกับทรุด คนงานบางคนก็ตั้งรกรากอยู่ต่อ มีคนตกงาน แต่มียุคไปทำงานในตะวันออกกลางมารับช่วง คนไปทำงานต่างประเทศก็ไป ส่วนชาวบ้านที่ค้าขายก็ยังทำงานเดิม คนก็ยังทำไร่เพราะตาคลีคือแหล่งปลูกถั่วลิสง ข้าวโพด หลังจากนั้นถึงปลูกอ้อย มันสำปะหลัง

ที่บอกเรื่องศีลธรรมเสื่อมโทรม ผมมองว่ามันเป็นเรื่องส่วนบุคคล ภาพจำเรื่องผู้หญิงบริการน่าจะมาจากนิยายมากกว่า”

“ยุคจีไอ คนมาตาคลี 
ขามาใส่รองเท้าฟองน้ำ 
ขากลับใส่ทอง ใส่เพชร”

สุมนตรี ศรีเจริญ
(ชื่อในวงการ มนตรี กฤษดา)
เจ้าของแผงขายโรตี ใกล้วงเวียนพระสังข์
อำเภอตาคลี จังหวัดนครสวรรค์

“เป็นคนอยุธยา เกิดปี ๒๕๐๒ เข้ามาขายโรตีกับน้าที่อำเภอตาคลีปี ๒๕๑๖ ช่วงจีไอมารอบ ๒ ผับบาร์ยังเปิดอยู่ เราช่วยน้าเตรียมแป้งโรตี เข็นไปขายตามบาร์ต่าง ๆ โรตีแผ่นละ ๑ บาท ใส่ไข่ ๒ บาท ทหารอเมริกันดันให้ ๑ ดอลลาร์ (ประมาณ ๒๐ บาทในยุคนั้น) รายได้ดีมาก ต้นทุน
๓๐๐ บาท ขายได้หลักพันบาท ฝรั่งชอบกินเพราะใส่นมข้นหวาน  ในตลาดวัยรุ่นเดินขายกุหลาบ กัญชา ร้องขายกัน one dollar

สถานบันเทิงมีหลายแบบ เช่น บาร์นั่งดริงก์ คนมานั่งฟังเพลงเบา ๆ ดื่มเครื่องดื่ม มีบาร์เทนเดอร์คอยชงเครื่องดื่ม  บาร์อะโกโก (go-go bar) มีการแสดงบนเวทีหรือรอบเสา มีคนนุ่งน้อยห่มน้อยลูกค้าส่วนมากเป็นพลทหาร นายทหารสัญญาบัตรจะเข้าบาร์อีกแบบ เช่น Mustang หรูหน่อย บางคนมานั่งร้านแรกไม่ถูกใจใครก็วางธนบัตร ๑๐ ดอลลาร์แล้วเรียกสามล้อไปร้านอื่นต่อ

สาวประเภทสองทำงานในบาร์หรือที่ ‘ถนนแดง’ ส่วนมากมาจากภาคอีสาน สาวประเภทสองไม่ค่อยได้รับความนิยม บางคนเจอคนดีก็รวยได้ย้ายไปอยู่อเมริกา ไปเสริมหน้าอกที่ญี่ปุ่น แต่บอกที่บ้านแค่ไปอยู่กับเพื่อน  ใครทำงานในร้านต้องตกลงกันก่อนว่าเปลืองตัว ดริงก์หนึ่งหนต้องแบ่งร้านครึ่งหนึ่ง บางคนเลิกงานออกจากร้านเป็นคุณนาย ขับรถเบนซ์ กลางวันก็พักผ่อน ดูหนังทำเงินได้ระดับหนึ่งก็เลิกทำ ผู้หญิงบาร์จะใส่เสื้อรัดรูป ใส่ยีนตัวละ ๔,๐๐๐-๕,๐๐๐ บาท ใส่รองเท้าส้นเข็มคู่ละ ๗๐๐ บาท นักดนตรีในร้านใส่เพชรเป็นเรื่องปรกติ

สารวัตรทหารอเมริกันกับสารวัตรทหารไทยออกตรวจตลอดเวลา สินค้าจากร้าน PX ที่หลุดมาจำหน่ายข้างนอกเป็นเรื่องปรกติ แต่สมัยนั้นจีไอจะโดนห้ามยุ่งกับกัญชา ยังไม่มียาบ้าแต่เฮโรอีนมีแล้ว คนไทยชอบหลอกฝรั่งเอาเหล้าขาวให้ลองดื่มบอกว่า ‘ไทยแลนด์วิสกี้’ ขายแก้วละ ๕ ดอลลาร์ ฝรั่งชอบ ทั้งที่ต้นทุนแค่ขวดละ ๖ บาท ดังนั้นบาร์เทนเดอร์ใส่ทองเส้นเท่าโซ่นี่ไม่น่าแปลกใจ  ยุคจีไอ คนมาตาคลี ขามาใส่รองเท้าฟองน้ำขากลับใส่ทอง ใส่เพชร เพราะแค่ล้างจานก็รายได้ดี กลับไปสร้างบ้าน ซื้อรถยนต์ ที่นาได้ หลายคนกลับมานี่ขับรถมาหา แต่กรณีแบบนี้จะเกิดกับคนที่ประหยัด เพราะหลายคนหาเงินได้ง่าย ระยะทาง ๒๐๐ เมตรก็ไม่เดินแล้วต้องจ้างรถ มันเตือนสติว่าถ้าเก็บเงินให้ดีก็ตั้งตัวได้ ไม่หลงใช้เงินไปกับเรื่องอื่น

พอฝรั่งกลับบ้านไป ตาคลีไม่ได้เงียบลงทันที ยังมีคนมาดูภาพยนตร์จากที่อื่น มีโรงงานปูนซีเมนต์ โรงงานน้ำตาล คนที่จนก็เกิดจากไม่ได้เก็บเงิน  หลังจากนั้นบางคนไปทำงานที่ซาอุดีอาระเบีย แต่ก็มีโกงกันเรื่องค่านายหน้า บางคนส่งเงินกลับมาที่บ้านใช้หมด เศรษฐกิจตาคลีเพิ่งจะซบเซาลงในช่วง ๑๐ ปีมานี้

ส่วนที่คนนอกมองว่าฝรั่งมาทำให้ศีลธรรมเสื่อม อยู่ที่คนแต่ละคน ไม่อย่างนั้นพัทยาก็คงอยู่ไม่ได้แล้ว ถ้าหมายถึงเรื่องเมียเช่า ผู้หญิงบริการเวลาทำงานเขาก็ต้องแต่งตัวแบบนั้น คืออาชีพของเขา ส่วนลูกครึ่งที่เห็นมาคือส่วนใหญ่ฝรั่งเขารับเลี้ยง บางคนห้ามแฟนทำแท้งและรับไปต่างประเทศ”