จอมขวัญแห่งนที
คิด - cool
เรื่อง : สุชาดา ลิมป์
ภาพ : บันสิทธิ์ บุณยะรัตเวช
ไทย ลาว กัมพูชา มี “แม่ย่านาง” ในบทบาทคล้ายกันคือเป็นผู้รักษาเรือ
ชาวบ้านเชื่อว่าต้นไม้ใหญ่มักมีรุกขเทวดา-วิญญาณสถิต สมัยก่อนเมื่อนิยมนำไม้ซุงจากต้นตะเคียนที่มีเนื้อเหนียวและผุยากมาขุดเป็นเรือทั้งลำ จึงเชิญนางตะเคียนมาคุ้มครอง โดยให้อยู่ที่หัวเรือและห้ามผู้ใดเหยียบ จึงมีเครื่องเซ่นเป็นมาลัยหรือผ้าแดงผูกไว้
ศรัทธาแม่ย่านางในไทยสืบต่อมาจากในสมัยกรุงศรีอยุธยาโดยรับอิทธิพลจากจีน เมื่อเห็นชาวเรือสินค้ามีเทพียึดเหนี่ยวจิตใจมาด้วย
ชาวจีนกลางเรียก “มาจู่” (หมายถึงพระแม่ย่า) ฮกเกี้ยนออกเสียง “หมาจ่อ” แต้จิ๋วใช้ “หม่าโจ้ว” แม้ประวัติเทพนารีนี้ยังคลุมเครือค่อนทางปรัมปราที่สร้างให้เปี่ยมอิทธิฤทธิ์ แต่คุณูปการที่ช่วยเหลือผู้คนพ้นวิกฤตเดินเรือก็ได้รับยกย่องด้วยคำเรียกแสดงความเคารพสูง อย่างพระแม่ย่า ชาวเรือบางกลุ่มยังเรียก “ฉวนโถวเหนียง” หมายถึงพระแม่ผู้สถิตบริเวณหัวเรือ
ที่สับสนกันมากคือ “จุ้ยป่วยเนี้ยว” (หมายถึงเจ้าแม่ชายน้ำ) อีกศรัทธาของชาวจีนไหหลำ ตำนานเล่าถึงชาวประมงออกหาปลาแล้วเจอท่อนไม้หนึ่งติดมากับแหจึงโยนทิ้งน้ำ ครั้นลากแหอีกท่อนไม้เดิมก็ติดมาอีก จึงอธิษฐานขอให้หาปลาได้เยอะแล้วจะนำท่อนไม้ไปแกะสลักบูชา ปรากฏสัมฤทธิผลจึงนำท่อนไม้กลับบ้านแต่วางลืมไว้ข้างคอกหมู วันต่อมาหมู
ก็ตายไร้สาเหตุ เพื่อนบ้านบอกว่าเห็นหญิงสาวนั่งอยู่บนต้นไม้ใกล้บ้าน เมื่อเล่าถึงสัญญาที่ให้ไว้กับท่อนไม้ให้เพื่อนบ้านฟัง ทุกคนจึงช่วยกันแกะสลักท่อนไม้เป็นเทวรูปและสร้างศาลไว้ที่หมู่บ้านบริเวณปลายแม่น้ำ กลายเป็นที่เคารพบูชาของชาวประมง
เมื่อชาวจีนจะออกเรือทำการค้าจึงไม่ลืมเซ่นไหว้ทั้งมาจู่และจุ้ยป่วยเนี้ยว แต่เนื่องจากทั้งสององค์มีลักษณะเด่นคล้ายกันคือเป็นเทพนารีสวมอาภรณ์สีแดงและมีอัญมณีประจำองค์เป็นพลอยสีแดงทั้งเป็นเทพอารักษ์ทางเรือเช่นกัน คนไทย จึงสับสนเรียกรวมว่า “เจ้าแม่ทับทิม”
แต่ไรมาเมืองนนทบุรีได้ชื่อว่าเป็นเมืองท่าและชุมทางค้าขายทางเรือที่สำคัญ เมื่อชุมชนสร้างศาลปึงเถ่ากง (เทพผู้ดูแลทุกข์สุขคนจีนโพ้นทะเล) แบบเก๋งจีนขนาดใหญ่บริเวณท่าน้ำนนทบุรีจึงประกอบพิธีอัญเชิญองค์เจ้าแม่จุ้ยป่วย-เนี้ยวมาประดิษฐานด้วย
ปัจจุบันท่าน้ำนนทบุรียังเป็นท่าเรือด่วนเจ้าพระยาที่เชื่อมต่อการสัญจรระหว่างอำเภอปากเกร็ด เมืองนนทบุรี และกรุงเทพมหานคร
ทุกครั้งที่เรือด่วนเลียบจอดท่าน้ำนนท์ ต้องเห็นศาลเจ้าเด่นเป็นสง่า
แม้มองไปไม่ถึงด้านใน ศาสนวัตถุยังยึดเหนี่ยวให้ก้าวขึ้นลงเรืออย่างมั่นใจ