“ในปลาย พ.ศ. ๒๔๗๖ ข้าพเจ้าได้รับตำแหน่งให้เป็นข้าหลวงประจำจังหวัดมหาสารคาม ซึ่งมีเขตปกครองถึง ๑๑ อำเภอเพราะยุบจังหวัดกาฬสินธุ์มารวมด้วย…ข้าพเจ้าตกลงใจเริ่มแผนปฏิบัติงานทันที ขั้นแรกได้ซักซ้อมปลุกให้เจ้าหน้าที่จังหวัด อำเภอสนใจในระบอบการปกครอง ตลอดจนวัตถุประสงค์และเค้าโครงระเบียบราชการ เตือนให้สำนึกถึงหน้าที่รับผิดชอบร่วมกัน และแทนกันในฐานะเป็นผู้รับใช้ประชาชน ต่อจากนั้นได้เปิดการอบรมสมาชิกจังหวัดและสมาชิกท้องถิ่น ชี้แจงให้ทราบถึงอำนาจหน้าที่ได้ถ่ายทอดวิชาความรู้หลายแขนง ตลอดจนระเบียบวิธีการประชุมฝึกให้โต้เถียงแสดงความเห็นด้วยเหตุผล...”

หลวงอังคณานุรักษ์ยังคิดพัฒนาขยับขยายเมืองโดยสร้างระบบสาธารณูปโภคพื้นฐานหลายประการ เช่น สร้างโรงเรียนกึ่งถาวรขึ้น ๕๐๐ โรง ตัดถนน และวางเสาโทรศัพท์ติดต่อกันทุกอำเภอเป็นระยะทางหลายร้อยกิโลเมตร ขุดบ่อน้ำ คลองระบายน้ำ โดยเฉพาะคลองกลางเมืองที่มีชื่อว่า “คลองสมถวิล” ตามชื่อตัวของท่าน

ท่านยอมรับว่าความสำเร็จดังกล่าวเกิดขึ้นจากการลิดรอนสิทธิ์ทั้งหยาดเหงื่อแรงงานและทรัพย์สินของราษฎรโดยอ้างความเจริญของส่วนรวมเป็นที่ตั้ง ซึ่งความเดือดร้อนนี้ถูกส่งไปถึงจอมพล ป. พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรีขณะนั้น จนมีการสั่งสอบสวน แต่หลวงอังคณานุรักษ์ยืนยันว่าหากมีความผิดจะขอรับผิดแต่ผู้เดียว (อนุสรณ์จากหลวงอังคณานุรักษ์ฯ ปี ๒๕๑๓ หน้า ๔๔)

เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในท้องถิ่นมหาสารคามนี้ล้วนมีเหตุมีผลที่สัมพันธ์กัน ราษฎรก็มีวิธีการต่อต้าน ต่อรอง และขัดขืนในรูปแบบต่าง ๆ ดังเช่นเกิดกบฏผีบุญ ส่วนทางราชการก็มีวิธีการจัดการโดยใช้กฎหมายควบคู่ไปกับการมุ่งกระทำเรื่องสำคัญคือการสร้างความตระหนักรู้ถึงอุดมการณ์ทางการเมืองผ่านวิธีการและสัญลักษณ์ต่าง ๆ ด้วยเช่นกัน

หนึ่งในวิธีที่ราชการใช้สร้างความตระหนักรู้เรื่องระบอบการปกครองใหม่คือ “อนุสาวรีย์เทอดรัฐธรรมนูญ”

แต่จากคำบอกเล่าและบันทึกต่าง ๆ ของผู้คนร่วมสมัยที่เห็นความเปลี่ยนแปลงดังกล่าวทำให้ทราบถึงบรรยากาศความตื่นเต้นของการมีสิ่งใหม่ ๆ เข้ามาในท้องถิ่นช่วงเวลานั้น

บันทึกของนางทองเลี่ยม เวียงแก้ว ในหนังสือ ที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ นางทองเลี่ยม เวียงแก้วฯ (ปี ๒๕๖๕ หน้า ๑๖-๑๗) กล่าวถึงบรรยากาศการเที่ยวงานฉลองรัฐธรรมนูญในจังหวัดมหาสารคาม ปี ๒๔๗๗ ว่า

“ในปีนั้นทางการได้จัดให้มีงานฉลองรัฐธรรมนูญขึ้นเป็นครั้งแรก มีการออกร้านของทุกอำเภอทั้ง ๑๑ อำเภอ มีการประกวดนางงาม ขณะนั้นจังหวัดกาฬสินธุ์ถูกยุบมารวมกับจังหวัดมหาสารคาม จึงมี ๑๑ อำเภอดังนี้ อำเภอเมือง อำเภอบรบือ อำเภอวาปีปทุม อำเภอพยัคฆภูมิพิสัย อำเภอกันทรวิชัย อำเภอโกสุมพิสัย อำเภอยางตลาด อำเภอกาฬสินธุ์ อำเภอกมลาไสย อำเภอกุฉินารายณ์ และอำเภอสหัสขันธ์ สองอำเภอหลังอยู่ไกลแสนไกลขณะนั้นใช้พาหนะเกวียนกับม้าและเดินเท้า อำเภอกุฉินารายณ์ได้ชื่อว่าเป็นอำเภอสาวผู้ดี (คนงาม) เป็นชาวภูไท แต่รูปร่างค่อนข้างท้วม
และเตี้ย ต่อมางานฉลองรัฐธรรมนูญจัดระหว่างวันที่ ๙-๑๑ ธันวาคมของทุกปี ก่อนสงครามอินโดจีน”

บรรยากาศ “เสียงปรบมือเกรียวกราวกึกก้อง จะดังขึ้นครั้งแล้วครั้งเล่า” ถูกจารึกในหน้ากระดาษตอนหนึ่งจากบันทึกของนายกอ กุศล ข้าราชการในพื้นที่ ซึ่งปรากฏในคำไว้อาลัยจาก อนุสรณ์หลวงอังคณานุรักษ์ฯ (ปี ๒๕๑๓) กล่าวถึงการจัดแสดงละครเวทีของโรงเรียนสารคามพิทยาคมในงานฉลองรัฐธรรมนูญของจังหวัดมหาสารคาม โดยมีหลวงอังคณานุรักษ์และภรรยาเป็นผู้อุปการะการแสดง ขณะละครปิดม่านหรือเปลี่ยนฉากจะมีนักเรียนกล่าวปราศรัย เนื้อหาเกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์ชาติไทย ควบคุมโดยครูประณต พรไชย อาจารย์ใหญ่ของโรงเรียนในขณะนั้น

หลักฐานเชิงประจักษ์ลักษณะนี้ชี้ให้เห็นว่า ประวัติศาสตร์บอกเล่าทำงานควบคู่กับหลักฐานประเภทอื่น ไม่ว่าจะเป็นภาพถ่ายเก่าหรือบันทึกจากหนังสือที่ระลึกในงานศพของบุคคลสำคัญ

อาจารย์ธีรชัยเล่าต่อว่า “มีภาพเก่าจำนวนหนึ่งที่เห็นถึงบรรยากาศคนในท้องถิ่นที่ได้ใกล้ชิดกับอนุสาวรีย์แห่งนี้ ผมยังจำได้ว่ามีภาพที่เห็นเด็กเล็ก ๆ วิ่งเล่น คนหนุ่มสาวนั่งถ่ายภาพกัน”

ภาพเก่าเหล่านั้นกระจัดกระจายอยู่ตามบ้านของคนในท้องถิ่น หากจะรื้อฟื้นเรื่องเล่านี้คงต้องระดมสรรพกำลังค้นหากันอย่างจริงจัง นี่เป็นกรณีเล็ก ๆ ที่ทำให้เห็นว่าหมุดหมายของสัญลักษณ์แห่งการเปลี่ยนผ่านเกิดขึ้นในท้องถิ่นมหาสารคาม มีการรับรู้ของผู้คนร่วมสมัยจริง และค่อย ๆ แพร่ขยายไปยังพื้นที่อำเภอและจังหวัดใกล้เคียงในเวลาต่อมา เช่น มีการสร้างอนุสาวรีย์ฯ ในอำเภอโกสุมพิสัย (ปี ๒๔๗๙) จังหวัดร้อยเอ็ด (ปี ๒๔๗๙) เป็นต้น ถือเป็นมรดกเชิงสัญลักษณ์ที่ราชการในช่วงทศวรรษ ๒๔๘๐ ส่งผ่านไว้ในท้องถิ่น ผนวกกับกิจกรรมทางสังคมอื่น ๆ ที่สัมพันธ์กัน

ในปัจจุบันอนุสาวรีย์เทอดรัฐธรรมนูญ จังหวัดมหาสารคาม ถูกบดบังด้วยสิ่งก่อสร้างสมัยใหม่ และด้วยที่ตั้งไม่ได้เป็นจุดสนใจเหมือนในอดีต ประกอบกับตัวสัญลักษณ์เองก็ไม่ได้ถูกเชื่อมร้อยเข้ากับประเพณี การละเล่น หรือพื้นที่งานรื่นเริงอย่างที่เคยเป็นในช่วงก่อนปี ๒๕๐๐ ส่งผลให้ชุดประวัติศาสตร์และความทรงจำที่มีต่ออนุสาวรีย์ค่อย ๆ เลือนหายไปจากใจคนรุ่นเก่า แม้คนรุ่นหลังที่ตระหนักในเรื่องสิทธิ เสรีภาพ และประชาธิปไตยแบบร่วมสมัยเริ่มรื้อฟื้นความสำคัญของวัตถุดังกล่าวผ่านการพูดถึงและสำรวจโดยนักวิชาการหรือผู้สนใจ แต่ในภาพรวมของสังคมก็ไม่ได้ถูกให้ความสำคัญเท่าที่ควร

ปรากฏการณ์นี้ทำให้เห็นชัดว่า การที่รัฐจะใช้สัญลักษณ์ให้เข้มแข็งและทรงพลังได้นั้น จำเป็นต้องทำงานร่วมกับกิจกรรมทางสังคมอื่น ๆ ดังเช่นในอดีตมีการจัดงานควบคู่กับการประกวดนางงามหรือการร้องเล่นหมอลำ ทำให้ชาวบ้านใกล้ชิดกับวัตถุสถาน จนสร้างจิตสำนึกและภาพจำทางประวัติศาสตร์ได้จริง  

อ้างอิง
ที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ นางทองเลี่ยม เวียงแก้ว (ท.ช.) ณ เมรุวัดธัญญาวาส ตำบลตลาด อำเภอเมือง จังหวัดมหาสารคาม วันจันทร์ที่ ๒๗ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๖๖. มหาสารคาม : สารคามการพิมพ์. 

บุญช่วย อัตถากร. (ม.ป.ป.). ประวัติศาสตร์ภาคอิสาณและเมืองมหาสารคาม และผลงานต่าง ๆ. อนุสรณ์เนื่องในงานพระราชทานเพลิงศพ นายบุญช่วย อัตถากร (ท.ช., ท.ม.) ณ วัดมกุฏกษัตริยาราม วันจันทร์ที่ ๓ กันยายน ๒๕๒๒.

ภูริ ฟูวงศ์เจริญ. (๒๕๖๐). “งานฉลองรัฐธรรมนูญ : มหกรรมแห่งชาติของคณะราษฎร” ใน ศิลปวัฒนธรรม, ๓๘(๓) : ๙๒-๑๒๓.

อนุสรณ์จากหลวงอังคณานุรักษ์ ๒๔ มีนาคม ๒๕๑๓. (๒๕๑๓). พระนคร : แสงทองการพิมพ์.

สัมภาษณ์ รศ. ธีรชัย บุญมาธรรม