“ชีวิตของฉันเป็นเพียงสนามหญ้าธรรมดาแต่ชีวิตของรื่นเป็นทุ่งใหญ่
--ทุ่งมหาราช”

เขานำคนในชุมชนสร้างหมู่บ้านที่เคยมีเหย้าเรือนฝาขัดแตะมุงแฝกอยู่ไม่กี่สิบหลังคาเรือนเมื่อ ๑๕๐ กว่าปี จนเจริญขึ้นเป็นตำบล เขาได้เป็น “กำนันรื่น” ได้เข้าเฝ้าฯ รับเสด็จพระพุทธเจ้าหลวง รัชกาลที่ ๕ คราวเสด็จประพาสกำแพงเพชร เมื่อวันที่ ๒๕ สิงหาคม ๒๔๔๙

ต่อมารื่นได้รับการแต่งตั้งเป็นขุนนิคมบริบาลในบั้นปลายชีวิต หลังผ่านการต่อสู้มาหนักหน่วงโชกโชน ทั้งจากภายนอก ในชุมชน ในตัวเขาเอง และผู้คนรอบตัว รวมทั้งภัยธรรมชาติจากโรคระบาด

ในช่วงที่ผืนป่าของชุมชนคลองสวนหมากจะถูกสัมปทานโดยบริษัทฝรั่งจากกรุงเทพฯ เขาเป็นคนนำการต่อต้าน

การยืนหยัดต่อสู้ของรื่นเพื่อปกป้องท้องถิ่นและพี่น้องร่วมชุมชน สะท้อนความเป็นลูกผู้ชายไทยในความหมายดั้งเดิมตามที่ ธัญญา สังขพันธานนท์ เห็นว่ารื่นไม่ได้มีชีวิตเฉพาะเพื่อตนเองและครอบครัว แต่ชีวิตเขามีไว้เพื่อคนอื่น

“เขาอาจทรยศต่อคนรักของเขาได้ แต่เขาจะไม่มีวันทรยศต่อเพื่อนมนุษย์ผู้ร่วมชะตากรรม นั่นคือคุณสมบัติผู้นำที่ ‘เรียมเอง’ ได้เสนอผ่านตัวละครอย่างรื่น”

คราวหนึ่งรื่นประกาศกับชาวบ้านว่า “ไม้ในป่าโป่งน้ำร้อน จะเป็นชีวิตของฉันกะคนบ้านนี้ตลอดไป”

และ

“เราต้องการเป็นนายของตัวเราเอง ไม่ใช่ลูกจ้าง”

คราวหนึ่ง “เสถียร” พ่อค้าไม้ชักชวนรื่นเข้าร่วมกิจการบริษัทค้าไม้ แต่เขารู้ดีว่าหากเข้าร่วม เขาจะต้องเปลี่ยนสภาพจากการเป็นนายมาเป็นบ่าว ซึ่งหากเขายอม ชาวคลองสวนหมากทั้งหลายจะเป็นเช่นไร

จากอดีตพ่อค้าเรือเร่ที่ไม่มีต้นทุนที่ดินทรัพย์สมบัติอะไร รื่นสามารถนำชาวบ้านคลองสวนหมากเข้าสู่อาชีพค้าไม้ได้อย่างเต็มภาคภูมิ

จนช่วงหนึ่ง “แพที่ล่องไปตามลำน้ำปิงตั้งแต่ขโมงหัก บ้านโคน เกาะขี้เหล็ก ลงไปจนถึงปึกมะกรูด ท่าพุทรา ตั้งแต่หน้าผามาจนถึงวัดไทร ล้วนแล้วแต่เต็มไปด้วยแพของกำนันรื่น...และแน่นอนของชาวคลองสวนหมากด้วย”

ช่วงหนึ่งขณะที่กิจการค้าไม้กำลังรุ่งเรือง เข้าซวนเซไปด้วยโรคฝีดาษที่เข้ามาเบียดเบียนชาวคลองสวนหมาก คร่าชีวิตผู้คนไปมาก รวมทั้งลูกชายหนึ่งในสองคนของรื่นกับสุดใจ จนคนคลองสวนหมากถึงกับต้องพากันละทิ้งร้างถิ่นฐานหนีตาย

แต่เมื่อรื่นรวบรวมขวัญของตัวเองและขวัญของชาวบ้านกลับมาได้ เขาก็นำผู้คนมาสร้างบ้านเรือนใหม่ในที่เดิม ทำให้ความเก่าก่อนที่คนหวาดกลัวว่าหากโรคร้ายเคยระบาดขึ้นที่ใดก็จะอยู่กับที่นั่นไม่มีวันสูญหาย ได้ถูกลบล้างไปด้วย

ในช่วงหนึ่งของชีวิต รื่นได้ทรยศต่อคนรัก เมื่อได้พบกับ “ละเมียด” หญิงชาวพระนคร บ้านอยู่ข้างวัดปรินายกผู้พรั่งพร้อมทั้งทรัพย์สินและชาติสกุล ระหว่างเธอถูกโจรปล้นขณะเดินทาง และได้ยิงต่อสู้กับโจรอย่างกล้าหาญ สร้างความประทับใจแก่รื่นที่ได้เข้าไปช่วยโดยบังเอิญ

“คุณนายเป็นผู้หญิงกล้าอย่างผมไม่เคยเห็น...ถึงผู้ชายก็เถอะ น้อยคนจะใจเย็นสู้อยู่ได้อย่างนี้” รื่นพูดกับหล่อนในครั้งแรกที่เจอกัน

ลักษณะของละเมียดตามการบรรยายของ “เรียมเอง” ว่า “หล่อนไม่เหมือนใคร หรือสิ่งหนึ่งสิ่งใดที่สวยสดงดงามโดยเฉพาะ หากงามอย่างผู้หญิงทั่ว ๆ ไปที่ผู้ชายไม่สามารถ
จะจาระไนให้แน่ชัดลงไปได้ กึ่งมนุษย์ กึ่งนางไม้ กึ่งเทพธิดาและปีศาจ  โดยทรวดทรงหล่อนอาจเป็นคนเอวบางร่างเล็ก แต่โดยสำนึกรื่นรู้สึกเหมือนหล่อนจะกำยำล่ำใหญ่กว่าเขา  นัยน์ตาที่ดำสนิทและคมวาวกลมโตเกินที่จะอยู่ในดวงหน้าอันแน่งน้อย ปากที่ค่อนข้างกว้างก็เช่นเดียวกัน ทรวงอกซึ่งอวบผิดปกติก็เช่นเดียวกัน ละเมียดขณะนั้น ๒๕ ปีเต็ม แต่บางคราวรู้สึกเหมือนหล่อนสาว สดชื่น และเด็กกว่าสุดใจ ครั้นแล้วในชั่วขณะต่อไป กลับดูร่วงโรยราวแก่กว่าสัก ๒-๓ รอบ”

ต่อมาหล่อนกลายเป็นคู่รัก ที่รื่นหลงเสน่ห์จนกล่าวถึงละเมียดให้สุดใจฟังว่า “แกทำให้ข้านึกถึงรูปนางกินรีคนนั้น นางกินรีที่ปู่ย่าตายาย กะคนเก่า ๆ เล่ากันมาว่าพวกคนธรรพ์พากันมาตายเสียมากต่อมาก ในการรบราฆ่าฟันเพื่อชิงเอาไปเป็นคู่ครอง !”

หล่อนเป็นเหมือนกระแสไฟชีวิตที่ฝังอยู่ในหัวใจของรื่นตราบชั่วชีวิต เขาทะนุถนอมและเทิดทูนหล่อนเป็นทั้งเพื่อนคู่คิด แม่ที่ช่วยปลอบประโลม และเมียที่ไม่สามารถแสดงตนว่าเป็นของกันและกันได้

เนื่องจากละเมียดมี “เสถียร” เป็นคู่ชีวิตอยู่แล้ว

กระทั่งเด็กในท้องหล่อนที่แม้เป็นลูกของรื่น แต่เสถียรก็คือพ่อโดยนิตินัย

และด้วยความรักอันมั่นคงไม่มีเงื่อนไขของเสถียร ทำให้ละเมียดสำนึกได้ว่าความสัมพันธ์ลึกซึ้งของหล่อนกับรื่นต้องแยกทางจากกัน

“...ความรักไม่เคยทำให้คนเราอ่อนแอ เว้นไว้แต่คนเราจะมีความเห็นแก่ตัว  เมื่อคนเราเห็นแก่ตัวมันก็ไม่ใช่ความรัก หากเป็นความปรารถนาที่จะเป็นเจ้าของครอบครอง... ความรักมิใช่สิ่งที่คนเราจะเสียใจในการให้ และชีวิตก็มิใช่สิ่งที่คนเราจะเสียใจในการรับ” เธอปลอบรื่นก่อนการจากลา

...รื่นผวาเข้ารวบมือทั้งสองของหล่อนไว้ เพราะบังคับใจและความปรารถนาอันตื่นตัวขึ้นมาอย่างกะทันหันไม่ได้

“ผมคอยโอกาสอย่างนี้มาหลายปี ตั้งแต่คืนนั้น หน้าวังพระธาตุ...คิดถึงคุณละเมียดหรือใจจะขาด ว้าเหว่เหมือนจะเป็นบ้าตาย”

“อย่า--รื่น !...อย่ารื้อฟื้นสิ่งที่ล่วงไปแล้วแต่หนหลังกลับขึ้นมาอีกถ้าเรารักจะคบกัน อยู่ใกล้กันต่อไปข้างหน้า เราต่างคนต่างมีภาระที่จะต้องทำ รื่น--ปากคลองและอนาคตของคนพวกนั้น  ฉัน-กิจการป่าไม้ที่จะต้องรับช่วงมาจากเขา มันเป็นภาระยิ่งใหญ่กว่าตัวเรา--ยิ่งใหญ่กว่าชีวิต”

“ตัวของเรามีความหมายอะไร เมื่อปราศจากสิ่งที่ปรารถนา ชีวิตมีค่าอะไร เมื่อปราศจากซึ่งกันและกัน...”

“ความรักมิใช่สิ่งที่จะต้องแสดงออกนอกหน้าเสมอไป รื่น ฉันคิดว่าข้อนี้เป็นที่ตกลงกันแล้วแต่คืนนั้น คืนสุดท้ายที่หน้าวังพระธาตุ”

“ขาดกันแต่เพียงแค่นั้นเองหรือคุณละเมียด ?”

“เปล่าเลย, ความรักไม่มีขาด ไม่มีหยุด เหมือนกระแสน้ำที่ต่อเนื่องกันไป เหมือนกระแสลมในอากาศขาดการติดต่อทางกายหรือห่างไกลกัน มิได้หมายความว่ารักนั้นพลอยขาดไปด้วย”...

ดูเหมือนเสถียรซึ่งถูกสวมเขาจะเป็นผู้ถูกกระทำ แต่เขาเองก็เป็นผู้กระทำต่อคนอื่นด้วย เป็นคู่แข่งการค้าไม้ของรื่นที่เต็มไปด้วยเล่ห์เหลี่ยม กักขฬะ เห็นแก่ตัว

แต่เขาไม่สามารถเอาชนะรื่นไม่ว่าด้านการงานหรือความรัก

และด้วยความรักอันลึกซึ้งสุดใจ ที่ทำให้เขาให้อภัยต่อภรรยาได้ ดังที่เขาเห็นว่า “ไม่มีอะไรเหลือความสามารถสำหรับคนเราที่มีความรัก”

ส่วนรื่นก็รู้อยู่แก่ใจตนว่า “เขาจะคิดถึงหล่อนต่อไป ตราบใดที่กระแสน้ำในแม่น้ำยังไม่ขาดสาย และตราบใดที่เรือนกายของเขายังไม่ขาดแห้งไปด้วยสายโลหิต”

ขณะความรู้สึกของละเมียดบอกเขาว่า “ฉันจะไม่ลืมคิดถึงรื่น รักรื่นอย่างผู้ชายคนเดียวที่ฉันเคยรักในชีวิต การกระทำของเราอาจจะผิด ไม่ยุติธรรมต่อคนพวกนั้น แต่ฉันบอกแล้วว่า รู้ตัวมาล่วงหน้าว่ามันเป็นสิ่งหลีกเลี่ยงไม่พ้น  ฉันรู้ว่าฉันและรื่นเกิดมาเพื่อกันและกัน เพียงแต่ไม่สามารถจะให้เป็นไปได้อย่างคู่ผัวตัวเมียธรรมดาสามัญทั้งหลาย ขอให้เผชิญต่อไปเถอะรื่นกับอุปสรรคที่จะมีมาข้างหน้า  ชีวิตของฉันเป็นเพียงสนามหญ้าธรรมดา แต่ชีวิตของรื่นเป็นทุ่งใหญ่--ทุ่งมหาราช ซึ่งใครต่อใครต้องพึ่งเพื่อดำรงชีวิตอยู่ด้วยกัน...”

“‘เรียมเอง’ ได้แสดงฝีมือในเรื่องรักของผู้ชายไว้อย่างเต็มที่”
รัญจวน อินทรกำแหง กล่าวถึงรื่นและ ทุ่งมหาราช

ก่อนมาเจอละเมียด รื่นมีสุดใจเป็นเมียอยู่แล้ว และแอบมีความสัมพันธ์กับ “จำปา” เพื่อนของเมียที่เป็นม่ายสาวกระดังงาลนไฟ

สำหรับรื่นเมื่อได้ใกล้เธอ เขาสารภาพว่า “ข้าอยากได้เอ็ง อยากได้ตั้งแต่เจอหน้ากันที่วงแม่ศรีบ้านผู้ใหญ่พูนคืนนั้นแล้ว...อยากได้มาตลอด”

ต่อมาเธอก็ตกเป็นของรื่น รักเทิดทูนรื่นอย่างไม่ต้องการสิ่งตอบแทน นอกจากแค่รู้ว่าตัวเองยังเป็นที่ต้องการของรื่น ก็เป็นความสุขของชีวิต “เพียงแต่รู้ว่าพี่รื่นยังอยากได้ฉัน ต้องการฉันเท่านั้น...ฉันก็มีความสุขแล้ว”

แต่รื่นบอกแก่เธอว่า “ในทันทีที่เอ็งเป็นเมียทิดเรือง เราจะต้องเลิกติดต่อกันอย่างนี้ จำปาเอ็งจะต้องเป็นเมียของมันต่อไปคนเดียว คิดถึงข้าอย่างพี่หรืออย่างชู้ที่เคยรักกันมาก่อน แต่อย่าคิดอย่างผัว”

แรกสุดสุดใจเต็มไปด้วยความปวดร้าวขมขื่น เมื่อรู้ว่าเพื่อนรักแต่เยาว์วัยที่เธอสนิทใจยิ่งกว่าพี่น้อง มีความสัมพันธ์กับสามีที่เธอมอบชีวิตจิตวิญญาณให้ทั้งหมด ลึกซึ้งเกินความเป็นเพื่อนเขย  แต่ด้วยความรักแท้อันบริสุทธิ์ ในที่สุดสุดใจก็หักความแค้นขมขื่น ความหึงหวง ยอมให้อภัยแก่หล่อน “แม้มันจะหมายถึงการเป็นเจ้าของครอบครองของรักที่สุดสิ่งเดียวกันในชีวิต”

“รื่นมีชีวิตรักอย่างโชกโชน อย่างสมอยากและอิ่มเต็ม ความหมายแห่งความเป็นผู้ชายของเขา” ตามที่รัญจวนสรุปตัวตนของตัวเอกใน ทุ่งมหาราช “เป็นปุถุชนที่เต็มไปด้วยเลือดเนื้อและอารมณ์ชายอย่างสมบูรณ์”

รื่นดูเป็น “ชายแท้” อย่างคนละด้านกับตัวตนจริงของคนเขียน ตามที่ มนัส จรรยงค์ ราชาเรื่องสั้นที่เป็นเพื่อนประพันธ์ร่วมยุคเดียวกัน เขียนถึง มาลัย ชูพินิจ ว่า เป็นคนสุภาพอ่อนโยน พูดเนิบช้าเหมือนเสียงผู้หญิง “การแสดงความเมตตากรุณาต่อผู้น้อย ก็ได้ทำให้พวกเราที่ได้ร่วมทำงานกันอยู่ด้วย อดที่จะหัวเราะไม่ได้”

และคราวหนึ่งที่กลุ่มนักประพันธ์เตร่กัน “ลองเข้าไปรีวิวซ่องโสเภณีดูบ้าง...คุณมาลัยจะกล่าวช้า ๆ เนิบ ๆ สุภาพเหมือนผู้หญิง แต่เพียงว่า ‘ผมขอคอยอยู่ข้างนอกนะคร้าบ’”

ส่วนที่อยู่ในบทประพันธ์นั้น ในมุมมองของ มนัส จรรยงค์ คงเป็นการขุด...“ขึ้นมาจากพื้นดิน...จากธรรมชาติ...แล้วก็ขุดหรือสอยเอาดวงดาวและหมู่เมฆ จ้วงเอาจากท้องทะเลลมยมนา มาให้มากที่สุด...”

ตามที่รู้กันอยู่ ในโลกของเรื่องแต่ง ตัวบทกับตัวตนของคนเขียนย่อมไม่ใช่เรื่องเดียวกัน  ในโลกของเรื่องเล่าบ่อยครั้งก็หมิ่นเหม่ศีลธรรมความดีงามตามครรลองจารีตของสังคม แต่ก็ให้ความรื่นรมย์และบทเรียนสอนใจ และไม่มีใครปฏิเสธได้ว่าเป็นสามัญวิสัยที่อยู่กับใจและตัวคน

สิ่งเหล่านี้ที่ให้กำเนิดนิยาย และทำให้เรายังอ่านนิยาย

ตามที่ ’รงค์ วงษ์สวรรค์ กล่าวว่า “ความชั่ว ความหลงผิดและความเป็นปุถุชนนั้นเอง ทำให้มีนิยาย”