มาลัย ชูพินิจ จากโลกนี้ไปเมื่อวันอังคารที่ ๒๐ สิงหาคม พุทธศักราช ๒๕๐๖-ห้าสิบเจ็ดปี หลังจากลืมตาดูโลก ผ่านชีวิตนักเขียน นักประพันธ์ นักหนังสือพิมพ์ และมรสุมการเมืองอย่างโชกโชน

ที่วัดมกุฏกษัตริยารามวรวิหาร ร่างของเขานอนสงบอยู่บนเตียงไม้ ญาติและเพื่อนต่างทำใจไม่ได้ การล้มป่วยกะทันหันช่วงต้นเดือนสิงหาคม ไม่มีใครคาดว่าจะเป็นเหตุแห่งการสิ้นนักหนังสือพิมพ์นามอุโฆษ

สด กูรมะโรหิต เพื่อนนักเขียนของมาลัยเล่าว่า เขาไปร่วมงานรดน้ำศพ “บรรจงรินน้ำอบลงบนมือขวาที่เหลืองและซีด มือที่หยุดเขียนหนังสือเป็นการแน่นอนนับตั้งแต่นี้ไป...คุณมาลัยหลับตาสงบ มีความสุข จากเรา-จากทุกสิ่งทุกอย่างในโลกอันวุ่นวายเพราะความไม่รู้จักพอของมนุษย์ทั้งปวงไปแล้ว...”

มาลัย ชูพินิจ จากไปแล้ว ! ในห้วงขณะที่โลกทั้งใบอยู่ในบรรยากาศสงครามเย็น การเผชิญหน้าของมหาอำนาจค่ายโลกเสรี-สหรัฐอเมริกากับค่ายคอมมิวนิสต์-สหภาพโซเวียต, จีน กำลังเขม็งเกลียว เขาจากไปในปีเดียวกับผู้นำทางการเมืองทยอยสิ้นสุดการเดินทางบนโลก ไม่ว่าประธานาธิบดีโงดิ่งห์เสี่ยมแห่งเวียดนามใต้ (๒ พฤศจิกายน) ประธานาธิบดีเคนเนดีแห่งสหรัฐฯ (๒๒ พฤศจิกายน) และจอมพล สฤษดิ์ ธนะรัชต์ (๘ ธันวาคม)

มาลัย ชูพินิจ จากไปแล้ว ! หนังสือพิมพ์ลงข่าวหน้า ๑ ว่า “นักหนังสือพิมพ์ นักเขียนบทความ และนักประพันธ์ที่เลื่องชื่อ...ถึงแก่กรรมแล้วด้วยโรคมะเร็งในปอดเมื่อ ๑๗.๔๕ น. ณ ตึกวชิราวุธ โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์...” (สยามนิกร ๒๒ สิงหาคม ๒๕๐๖)

มาลัย ชูพินิจ จากไปแล้ว ! แต่ “เสียง” ของเขายังปรากฏในบทความ เรื่องสั้น เรื่องสั้น-สั้น (งานเขียนที่สั้นกว่าเรื่องสั้น) นิยาย สารคดี ฯลฯ ไม่ต่ำกว่า ๑,๐๐๐ ชิ้น กระจัดกระจายตามหนังสือพิมพ์รายวัน รายสัปดาห์ ตลอดจนในความทรงจำของมิตรและลูกศิษย์ลูกหา

ในคริสต์ศตวรรษที่ ๒๑ ปีที่ ๑๒๐ (หากมาลัยยังมีชีวิตอยู่) สิ่งที่ดังยิ่งกว่านามของเขาคงเป็นนิยาย ชั่วฟ้าดินสลาย, แผ่นดินของเรา, ทุ่งมหาราช และงานชุด ล่องไพร ซึ่งโดดเด่นกว่างานวางรากฐานวงการหนังสือพิมพ์ไทยที่เขาและเพื่อนอย่าง กุหลาบ สายประดิษฐ์ (“ศรีบูรพา”) บุกเบิกไว้

นอกเหนือไปจากนั้นสังคมไทยแทบไม่มีความทรงจำเหลือถึงเขา

มาลัยเคยบอกเพื่อนฝูงว่า “เมื่อผมมีเรื่องที่จะเขียนแล้วผมก็เขียน ไม่ได้นึกถึงอะไรทั้งนั้น ผมซื่อสัตย์ต่อคนคนเดียวคือตัวของผมเอง และรับผิดชอบต่อตัวละครของผม แล้วผมก็เขียนไปตามนั้น ด้านประชาชนผมไม่ได้นึกถึงเลย เช่นว่าประชาชนจะชอบหรือไม่ ผมไม่ได้เก็บเอามาคิด ผมเขียนเพื่อความพอใจของผมคนเดียว”

ร้อยยี่สิบปีที่แล้ว เรื่องราวของ มาลัย ชูพินิจ เริ่มขึ้นที่กำแพงเพชร ห่างจากกรุงเทพฯ ไปทางเหนือประมาณ ๓๕๐ กิโลเมตร

ณ ตำแหน่งที่คลองสวนหมากไหลมาจบกับแม่น้ำปิง

ปากคลองสวนหมาก มองจากทางบ้านผู้ใหญ่วัน
(ภาพ : สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ / ภ.หวญ. ๕๗๑/๓๒)

ในวัยเด็ก มาลัยคงเดินจากบ้านไปที่โรงเรียนวัดพระบรมธาตุ (ปัจจุบันเปลี่ยนชื่อเป็นโรงเรียนสาธิตวัดพระบรมธาตุ) โดยใช้เวลาประมาณ ๑๐ นาที

บันทึกช่วงชีวิตวัยเด็กของมาลัยมีข้อมูลน้อยมาก เราเพียงสันนิษฐานได้ว่าเมื่อมาลัยในวัย ๑๐ ขวบเรียนจบชั้นประถมศึกษาปีที่ ๓ (ตามหลักสูตรสมัยนั้น) ในปี ๒๔๕๙ เขาคงจดจำบรรยากาศของบ้านเกิดได้อย่างแม่นยำ ไม่ว่าแพซุงที่ล่องลงมาตามคลองสวนหมาก แม่น้ำปิง ชาวกะเหรี่ยง สถานที่อย่างพระบรมธาตุนครชุม วัดพระแก้ว วัดวังพระธาตุ ฯลฯ โดยเฉพาะความทรงจำเกี่ยวกับแม่น้ำปิงที่เขาเกือบจมน้ำและแม่โดดลงไปช่วย “ทั้ง ๆ ที่ตนเอง...เกือบว่ายไม่เป็นเลย” ก่อนที่แม่จะจากไปเมื่อเขา ๑๐ ขวบ

ด้วยหลายปีต่อมาทั้งหมดนี้ปรากฏใน ทุ่งมหาราช นิยายที่ใช้กำแพงเพชรเป็นฉากหลังทั้งเรื่อง

มาลัย ชูพินิจ ถ่ายสมัยยังหนุ่ม

ก่อนหน้านั้นมาลัยเคยวางเป้าหมายในชีวิตว่าจะศึกษาเรื่อง “ป่าไม้หรือกสิกรรม” เพราะพ่อได้สัมปทานป่าไม้ “กระยาเลยและเบญจพรรณอยู่ระหว่างตากลงมาถึงกำแพงเพชร ๒-๓ ป่า มีนาซึ่งเหมาะจะแปลงเป็นไร่ฝ้าย ไร่ยาสูบหรือไร่อ้อย” หลายร้อยไร่ เขาจึงอยากเป็น “จ้าวป่า” ถ้าล้มเหลวก็จะเป็น “เด็กเลี้ยงควาย” และอาชีพการเขียนหนังสือนั้น “เป็นอาชีพหลังที่สุดที่ฉันเคยนึกถึงสมัยโน้น”

แต่ตั้งแต่ปี ๒๔๖๓ ตลาดค้าไม้ตกต่ำทำให้ธุรกิจที่บ้าน “ขาดทุนอย่างย่อยยับ” ผลคือ “ฉันก็ต้องหันเข้าเป็นนักเรียนสอนเพื่อเลี้ยงครอบครัวขณะที่อายุยังไม่ครบ ๑๘ ปีเต็ม”

ช่วงเรียนประโยคครูประถม บุษปะเกศ หงสกุล เพื่อนร่วมชั้นบันทึกว่า นักเรียนส่วนมากมาจากชนชั้นสูง “สวมรองเท้าถุงเท้ายาวกันหมด มีนักเรียนที่เดินแบร์ฟี้ตเต็ด (เท้าเปล่า) ...ซึ่งทุกวันจะต้องไปหลบนั่งอยู่กลาง ๆ ชั้น เพื่อไม่ให้ครูเห็น ผมและคุณมาลัยเป็นสองคนที่ไม่มีรองเท้าสวม” พวกเขาจึงสนิทกันเพราะยากจนเหมือนกัน โดยช่วงกลางวันเขากับมาลัยจะขลุกอยู่ในห้องสมุด “อ่านหนังสือทุกชนิดที่มี” และไม่ได้สนใจเรื่องเล่นกีฬามากนัก

ครั้งหนึ่งในชั่วโมงสอนเขียนกวีนิพนธ์ ครูให้แต่งลิลิตพรรณนาสิ่งที่เห็นภายใน ๔๕ นาที โดยสมมุติว่านั่งเครื่องบินเข้ามาในพระนครผ่านลานพระบรมรูปทรงม้ามาจนถึงสะพานผ่านฟ้าลีลาศ ขณะที่เพื่อน ๆ แต่งได้ไม่กี่บท มาลัยทำตามโจทย์ได้ดีจนครูชมว่ามีแววเป็นนักประพันธ์

มาลัยบอกเพื่อนฝูงว่าจุดเริ่มต้นของเขาอยู่ที่ “ร้านกาแฟของอาตง” การไปสภากาแฟทำให้เขา “เป็นคนรู้จักคิด และรู้จักชีวิตดีขึ้น”

ศึกอนงค์ ฉบับรวมเล่ม

ศัพท์ไทย หนังสือวรรณกรรมรายเดือน

สดยังเล่าว่าช่วงอยู่ที่บ้านพระยามหาอำมาตย์ฯ นี้ มาลัยเขียนนิยาย ศึกอนงค์ เป็นเรื่องเกี่ยวกับการชิงอำนาจบนเกาะชวาลงหนังสือพิมพ์ ศัพท์ไทย เป็นตอน ๆ ด้วยนามปากกา “แม่อนงค์” แข่งกับ ดาบศักดิ์เหล็กน้ำพี้ ของ “อายัณโฆษ” (ขุนธนกิจวิจารณ์/ประยูร ธชาลุภัฏ)  สดจำได้ว่าเมื่อไปที่ห้องมาลัยในเรือนแถวใต้ต้นมะขามใหญ่ก็เจอ “เถ้าบุหรี่เต็มพื้น เจ้าของห้องหน้าตาอิดโรย ผมยุ่ง มุ้งไม่ได้ตลบลง เพราะไม่ได้นอน” โดยมาลัยเป็น “นักอดนอนที่ดูเหมือนว่าชนะพวกเราทุกคน” เพราะแม้จะตี ๓ ก็มองว่ายังไม่ดึกเกินไป เขาเห็นมาลัยทำงานหนักจนนามปากกาอีกชื่อคือ “ม. ชูพินิจ” “อยู่ที่ริมฝีปากผู้อ่านทั้งกรุง”

การเขียนงานในยุคนั้นไม่มีการจ่ายค่าเรื่อง เพราะหนังสือพิมพ์ถือว่าการลงเรื่องก็คือการตอบแทน และมากที่สุดคือการให้เป็นสมาชิกฟรี

เมื่อเรียนวิชาครูประโยคมัธยมสำเร็จ มาลัยกลับมาเรียนสายสามัญคือระดับมัธยมบริบูรณ์ (ม. ๗ และ ม. ๘) ที่โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย โดยใช้เวลาช่วงค่ำกวดวิชาภาษาอังกฤษกับครูที่โรงเรียนเทพศิรินทร์

ผลคือเขาได้รู้จักกับนักเรียนหัวก้าวหน้าที่จะกลายเป็นกลุ่มนักหนังสือพิมพ์และนักเขียนมีชื่อในเวลาต่อมา เช่น กุหลาบ สายประดิษฐ์ (“ศรีบูรพา”), สด กูรมะโรหิต, โชติ แพร่พันธุ์ (“ยาขอบ”) ฯลฯ และที่นี่เองเขาเริ่มเขียนเรื่องลง แถลงการศึกษาเทพศิรินทร์ ซึ่งเป็นหนังสือของโรงเรียน แต่ก็น่าเสียดายว่าหลักฐานเหล่านี้สูญหายไปหมดแล้ว

จงกลณี พุทธิแพทย์ (“แขไข เทวิณ”) นักเขียนรุ่นน้องของมาลัย ประเมินว่า ระยะนี้มาลัยเขียนเรื่องสั้นจำนวนมากและน่าจะสอบได้ประโยคครูมัธยม (ป.ม.) ด้วย แต่ไม่เดินทางไปรับประกาศนียบัตรเพราะติดพันงานเขียน และยังช่วยกุหลาบทำ “สำนักพิมพ์นายเทพปรีชา” ออกหนังสือเป็นระยะ

สดบันทึกว่าบางครั้งมาลัยเขียนต้นฉบับไม่ทัน จวนตัวเข้าก็บอกว่า “ต้นฉบับหาย” งานจึงไปตกที่เขาอย่างช่วยไม่ได้และเล่าบรรยากาศเที่ยวเตร่ของมาลัยและเพื่อนพ้องในพระนครว่าจะวนอยู่ย่านสะพานผ่านฟ้าฯ แยกหลานหลวง นางเลิ้ง “มีคุณมาลัย คุณกุหลาบ คุณสุกรี และข้าพเจ้าเป็นต้น มักใช้เวลาว่างเตร่ไปตามถนนอาศัยหาบเจ๊กในเวลาค่ำคืน, มีเฉโป, เต้าทึง, ข้าวต้มกุ๊ย เป็นที่ประชุมหารือการงานเกี่ยวกับการแต่งหนังสือ” สดเล่าว่ายุคนั้นพวกเขายังหนุ่มมาก ไม่แตะสุรา เพราะ “หนุ่มเกินไปที่จะริหัดกินเหล้า”

ในแง่ของความรัก บุษปะเกศเล่าว่า เมื่อเป็นครูไม่นาน มาลัยย้ายไปเช่าที่ปลูกบ้านอยู่กับเพื่อนใกล้โรงเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้า (ถนนราชดำเนินกลาง ปัจจุบันคือกองบัญชาการกองทัพบก) ติดกับบ้านของ นงเยาว์ ประภาสถิต ข้าหลวงในวังสวนสุนันทา มาลัยติดพันกับสตรีคนนี้หลังผิดหวังจากธิดาของพระยามหาอำมาตยาธิบดี  เขาเขียนจดหมายหา แต่สาวเจ้าก็นำจดหมายมาให้บุษปะเกศอ่านเสียทุกฉบับ จึงถือได้ว่ามาลัยอาภัพเรื่องความรักพอสมควร

แต่ “ความรัก” นี่เองที่ผลักให้มาลัยเขียนงาน เขาเล่าถึง “ผู้หญิงคนหนึ่ง” ที่ไม่คอยเขาหลังผ่านไปหลายปี กับ “ผู้หญิงอีกคนหนึ่ง” ที่มีศรัทธาในตัวเขา ดังนั้นการประพันธ์จึงเกิดขึ้นเพื่อ “หาทางบรรยายสิ่งที่อัดอั้นอยู่ในใจ ซึ่งมิใช่อะไรอื่นไกลยิ่งไปกว่าความรักและความขมขื่นที่ความรักมักจะให้แก่ผู้ชายโง่ ๆ หน้าทุย ๆ ผู้เชื่อในความดีของคนทั่วไปและโดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้หญิงที่หน้าขาวเหมือนไข่ปอกคนนั้น”

มาลัยยังทำงานพิเศษ รวมตัวกับเพื่อน ๆ สอนใน “โรงเรียนรวมการสอน” โดยได้รับความอนุเคราะห์จากคหบดี คือนายแตงโม วันทวิมพ์ ช่วยเปิดโรงเรียนให้ที่ถนนรองเมือง และรับจ้างแปลในชื่อว่า “สำนักรวมการแปล” แต่ก็ไม่ได้รายได้ตามที่หวัง เพราะนักเรียนหลายคนติดค่าสอน  นอกจากนี้ยังทดลองทำหนังสือพิมพ์รายทศ (๑๐ วัน) ชื่อ สาส์นสหาย ช่วงแรกขายดีในย่านชุมชน แต่ไม่กี่เดือนก็เจอปัญหาทางการเงินเช่นเคย เขากับเพื่อนพ้องยังทดลองทำหนังสือพิมพ์จน “ล้ม” (ละลาย) ไปอีกสองฉบับ คือ เสียงไทย รายวัน และ ข่าวด่วน รายวัน

ปี ๒๔๖๙ ในที่สุดมาลัยก็เลิกเป็นครู เพราะไม่ “พิสมัย” เท่าเขียนหนังสือ เมื่อลาออกจากครู การเกณฑ์ทหารจึงไม่ได้รับการยกเว้น เขาต้องเป็นพลทหารเสนารักษ์อยู่ระยะหนึ่ง โดย มนัส จรรยงค์ นักเขียนเรื่องสั้นชื่อดัง อดีตนักข่าวที่เคยทำงานกับมาลัยจำได้ว่า เขาพบกับมาลัยครั้งแรกขณะเป็นพลทหารใส่เครื่องแบบ “ในมือถือกระเป๋าเอกสารที่อัดแน่นจนโป่ง เปล่า ไม่ใช่เสื้อผ้า หามิได้ แต่เป็นต้นฉบับเรื่องแปล หรือนวนิยาย...” กำลังนำต้นฉบับไปส่ง

ยังมีบันทึกของ ทองอิน บุณยเสนา (“เวทางค์”) บรรณาธิการ ผู้นำ รายสัปดาห์ เล่าว่า ชื่อหนังสือของเขาคือ “ผู้นำ” ก็มาลัยนี่เองที่เป็นคนตั้งให้ และในวันเสาร์
“คุณมาลัยจะเดินจากโรงหมอที่นั่นมาส่งต้นฉบับให้ที่โรงพิมพ์ถนนสีลมเป็นประจำ” ระยะทางจากปากคลองหลอดไปถนนสีลมอยู่ที่ราว ๙ กิโลเมตร

สดบอกว่าตอนนั้นมาลัยมีชื่อเสียงแล้ว อย่างน้อยก็จากเรื่อง ศึกอนงค์ และ หล่อนคือหญิง (ปี ๒๔๖๙)

นอกจากเขียนหนังสือมาลัยยังเล่นดนตรีไทยคือซออู้ ทั้งยัง “ริเป็นนักมวย อ่านตำรามวยหลายเล่มและฝึกหัดมวย...ชกได้ดีพอใช้ สมกับที่ใช้นามปากกา ‘สมิงกะหร่อง’ (เขียนเรื่องเกี่ยวกับกีฬา)” และไปซ้อมกันที่บ้านบิดาของสด ถนนบรรทัดทองทุกเย็น  ทองอินยังบันทึกว่ามาลัยเคยเป็นคู่ซ้อมกับนักมวยเอกอย่าง แนบ นิ่มรักย์ และขนาด สมาน ดิลกวิลาศ แชมป์มวยก็เรียก “ครู”

ช่วงหนึ่งมาลัยยังไปสมาคมอยู่ที่สำนักงานย่านแม้นศรีของ ธงไทย หนังสือพิมพ์การเมืองรายสัปดาห์ ซึ่งวิจารณ์การเมืองและการทุจริตของข้าราชการในระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ จนได้รู้จัก โชติ แพร่พันธุ์ (“ยาขอบ”) ที่ไปเริ่มต้นชีวิตนักประพันธ์ที่นั่น

ต่อมามาลัยในวัย ๒๐ ปี ลงใต้ไปสงขลา กลายเป็นบรรณาธิการในทางปฏิบัติของ ไทยใต้ อยู่ระยะหนึ่ง ที่นี่ชีวิตนักหนังสือพิมพ์จริง ๆ เริ่มขึ้นเพราะรู้จัก “เขียนข่าวก็ที่นั่น ได้สัมภาษณ์เอช ยอห์นสัน ระหว่างบินเดี่ยวรอบโลกแล้วไปหยุดพักบนโฮเต็ลเขาน้อยก็ที่นั่น” ก่อนที่ “ศรีบูรพา” จะชวนกลับมาทำ บางกอกการเมือง รายวัน ในปี ๒๔๗๐ ตั้งสำนักงานอยู่ที่ตรอกพระยาสุนทรพิมล ใกล้หัวลำโพง โดยรับหน้าที่ผู้ช่วยบรรณาธิการ

แต่ถึงแม้ว่า “ศรีบูรพา” มาลัย และเพื่อน ๆ จะปรับปรุง บางกอกการเมือง ที่ตีพิมพ์มาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๖ จนผู้อ่านมองว่านี่เป็น “ยุคใหม่” (ในสมัยรัชกาลที่ ๗) เพราะมีทั้งพิมพ์สี่สีในวาระพิเศษ ทำฉบับพิเศษ จนได้ยอดขายสูง แต่ทุกอย่างก็จบลงเมื่อพวกเขาลงข่าวพระยาสมบัติบริหาร เจ้ากรมมหาดเล็กหกล้มหน้าพระที่นั่ง ผู้ตกเป็นข่าวไม่พอใจจึงบีบมาทางเจ้าของทุน จน “ศรีบูรพา” มาลัย และเพื่อน ๆ ตัดสินใจลาออกทั้งคณะ

หลังทำได้เพียง ๓ เดือนเท่านั้น

คณะสุภาพบุรุษ ในภาพนี้ไม่ปรากฏ มาลัย ชูพินิจ

กิจการ สุภาพบุรุษ ประสบความสำเร็จอย่างงดงาม ต้องเพิ่มการพิมพ์ขึ้นไปถึงปักษ์ละ ๔,๐๐๐ ฉบับ แต่สุดท้ายกลุ่มเด็กหนุ่มอายุไม่เกิน ๒๓ ปีก็ประสบปัญหาเดิม คือเก็บเงินจากสายส่งและผู้รับไปจำหน่ายไม่ได้ อีกทั้งความเป็นคนหนุ่มก็ใช้เงินกันมือเติบ หลังผ่านไป ๒ ปี ออกหนังสือได้ ๓๗ เล่ม สันนิษฐานว่าน่าจะเกิดปัญหาทางธุรกิจ ประกอบกับคณะสุภาพบุรุษถูกชวนไปทำหนังสือพิมพ์ ไทยใหม่ รายวัน ที่ตรอกกัปตันบุช ย่านสี่พระยา  สุภาพบุรุษ ก็ยุติการวางจำหน่ายอย่างเงียบ ๆ ในเดือนพฤศจิกายน ๒๔๗๓

ที่ ไทยใหม่ หลังมาลัยรับตำแหน่งบรรณาธิการฝ่ายสารคดีและบันเทิง ได้ติดต่อพูดคุยกับนายพันตรี หลวงพิบูลสงคราม (แปลก ขีตตะสังคะ) เขาบันทึกว่าทุกครั้งที่ได้สนทนากับนายพันตรีผู้นี้ก็มักได้ฟังความเห็นที่ “เป็นปฏิปักษ์ต่อระบอบการปกครอง (สมบูรณาญาสิทธิราชย์) และความห่วงใยในความเป็นอยู่ของราษฎรทั่ว ๆ ไป” โดยนายทหารผู้นี้ยังส่งงานเขียนให้มาลัยพิจารณาลงพิมพ์ด้วย แต่ “ภาษาหนังสือที่ใช้ขาดความรัดกุม” จึงไม่ได้ลงให้แต่ก็ทำให้มาลัยเห็นความจริงใจและศรัทธา

ไม่นานหลังจากนั้น พอกุหลาบเขียนบทความ “มนุษยภาพ” ที่กล่าวถึงความเท่าเทียม สิทธิมนุษยชนตีพิมพ์ได้สองตอนในเดือนธันวาคม ๒๔๗๔ ก็เกิดแรงกดดันจากรัฐบาลรัชกาลที่ ๗ ทันที หลวงวิจิตรวาทการ (กิมเหลียง วัฒนปฤดา) เข้ามาถือหุ้นและออกนโยบายห้ามพวกเขาวิจารณ์รัฐบาล

ผลคือทั้งคณะ “ตบเท้าออก” อีกครั้ง

สุภา ศิริมานนท์ นักหนังสือพิมพ์อาวุโส ลูกศิษย์ของกุหลาบ เล่าไว้ใน ความทรงจำ ชีวิตและการต่อสู้ของ กุหลาบ สายประดิษฐ์ ว่า ที่คณะสุภาพบุรุษลาออก “ไม่ใช่ว่ามีสตางค์เต็มกระเป๋า หากเป็นการออกมาด้วยการทระนงของคนหนุ่มผู้ยึดมั่นในความเป็นธรรมแห่งสังคม ชิงชังในความเอาเปรียบของฝ่ายเจ้าของทุน และรังเกียจในความจุ้นจ้านไม่เข้าเรื่อง” แต่ผลที่ตามมาทั้งคณะซึ่งรวมถึงมาลัยก็ “ถังแตก” ทันที

จนต่อมาต้องหันมาวิ่งเต้นทำหนังสือ ผู้นำ รายสัปดาห์ที่สุภาเล่าว่าแม้จะเล็ก แต่ก็ “มีชื่อเสียงไม่น้อย” มีเรื่องสั้นและบทความดี ๆ มาก “ผลของการงานก็เหมือนว่าเพียงแต่หวังจะมีกินไปโดยไม่อดอยากเท่านั้นเอง”

อย่างไรก็ตามบทความ “มนุษยภาพ” ตอนต่อมา “ศรีบูรพา” ยังนำไปลงหนังสือพิมพ์ ศรีกรุง ในเดือนมกราคม ๒๔๗๔ (ตามปฏิทินเก่า) จนทำให้ ศรีกรุง ถูกสั่งปิดไป ๙ วัน และต้องเปลี่ยนตัวบรรณาธิการ

เห็นได้ชัดเจนว่าช่วงปี ๒๔๗๐-๒๔๗๔ มาลัยและเพื่อนอยู่ในจุดเปลี่ยนของยุคสมัย การเมืองตึงเครียด เศรษฐกิจตกต่ำ รัฐบาลรัชกาลที่ ๗ ดุลข้าราชการออกจำนวนมาก เสียงวิจารณ์ระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์แหลมคม เกิดข่าวลือเรื่องการเปลี่ยนแปลงการปกครองอยู่ทั่วไป

ในระยะนั้น “คณะราษฎร” และนายพันตรี หลวงพิบูลสงคราม ที่มาลัยมองว่าเป็นความหวังได้ ยังคงเตรียมการอภิวัฒน์เปลี่ยนแปลงการปกครองอยู่ใต้ดิน

ที่นี่มาลัยเขียนทุกแนวตั้งแต่เรื่องสั้น สารคดี นิยาย คอลัมน์ บทกวี กระทั่งกีฬาหมัดมวย สิ่งสำคัญที่มาลัยวางรากฐานไว้คือเรื่องสั้นจบหน้าเดียวใน ประชาชาติรายสัปดาห์ ด้วยนามปากกา “เรียมเอง” ที่เรียกกันว่า “เรื่องสั้น ๕ นาที” มาลัยอธิบายว่างานแบบนี้คล้ายรายงานข่าว แต่วางจุดสุดยอดของเรื่องไว้ในตอนท้ายไม่เยิ่นเย้อเสียเวลา ซึ่ง สด กูรมะโรหิต ยกย่องว่านี่คือการ “เปิดยุคเรื่องสั้น” ที่จะแพร่หลายในเมืองไทยต่อไป เพราะ ประชาชาติรายสัปดาห์ นั้นมียอดพิมพ์มากถึงสัปดาห์ละ ๑.๒ หมื่นฉบับ

ในส่วนงานข่าว ประชาชาติ สนับสนุนระบอบรัฐธรรมนูญ เห็นได้จากคราว “กบฏบวรเดช” (ตุลาคม ๒๔๗๖ ฝ่ายกบฏนำโดยพระองค์เจ้าบวรเดชยกกำลังทหารหัวเมืองเข้ายึดสนามบินดอนเมือง ขยายแนวรบลงมาตามทางรถไฟสายเหนือ ยื่นคำขาดให้รัฐบาลของนายพันเอก พระยาพหลพลพยุหเสนาลาออก แต่ก็ไม่มีแผนแน่ชัดว่าจะกลับไปใช้ระบอบใด โดยเผชิญหน้ากับพันตรี หลวงพิบูลสงคราม ซึ่งนำทหารในพระนครมาตั้งรับบริเวณแนวรางรถไฟตั้งแต่ช่วงหลักสี่ลงมาจนถึงอำเภอบางซื่อ) ที่ ประชาชาติ ยอมให้รัฐบาลใช้โรงพิมพ์พิมพ์ใบปลิวแถลงการณ์แจกจ่ายไปตามพื้นที่ต่าง ๆ สื่อสารกับประชาชนระหว่างเกิดสงครามกลางเมือง

มาลัยลงพื้นที่ไป “จดข่าว” โดย ทองอิน บุณยเสนา (“เวทางค์”) หนึ่งในคณะนักเขียนสุภาพบุรุษเล่าว่า มาลัย “ลงไปฝ่ากระสุนปืน” กับ สงัด ศรีเพ็ญ นายอำเภอบางซื่อ (ปัจจุบันคือเขตบางซื่อ กรุงเทพฯ) แบบเกาะติดแนวรบ  หลังเหตุการณ์จบลง ประชาชาติ ก็หันกลับมาวิจารณ์รัฐบาลตามหลักวิชา คนที่รับแรงกระแทกมากที่สุดคือกุหลาบ รองลงมาคือมาลัย

ครั้งหนึ่งมาลัยถูกขุนปลดปรปักษ์คุมทหารมา “เชิญ” ไปเจรจาในฐานที่ ประชาชาติ ลงข่าวการสอบสวนของตำรวจที่ทำคดีทหารทุบตีคนขับสามล้อ โดยอ้างว่า “ลบหลู่เกียรติทหาร” เอารถเกราะติดปืนกลไปถึงวังของเสด็จในกรมฯ  มาลัยตกลงรับว่าเขาเป็นผู้ทำหน้าที่บรรณาธิการ (กุหลาบเพิ่งกลับจากดูงานที่ญี่ปุ่นและรับเป็นแค่ “นักเขียนพิเศษประจำ”) จะไปเอง  เมื่อไปถึงกรม ปตอ. ขุนปลดฯ ก็พยายามเรียกทหารเข้าแถว ทำให้มาลัยมองว่า “หรือจะมีเจตนาถึงกับให้ข้าพเจ้าไปขอโทษพวกทหารในกรม” ซึ่งเขาบอกชัดเจนว่า “ข้าพเจ้าไม่ยอม” ผลคือต้องเจรจากันในกองบัญชาการ เพื่อทำความเข้าใจหน้าที่หนังสือพิมพ์กับหน้าที่ทหาร โดยขุนเรืองฯ (ลูกน้องของขุนปลดปรปักษ์) ขอว่าจะแก้ข่าวโดยจะร่างส่งให้ ซึ่งวันต่อมามาลัยก็ตะลึง “เพราะเมื่ออ่านแล้วก็ได้ความหมายกลับเป็นการยืนยันข่าวที่เราลงไปให้เด่นชัดขึ้นอีก”

ยังมีกรณีทำหน้าที่ผิดพลาด มาลัยเล่าใน “ได้ประทานจากเสด็จในกรมฯ” ว่าเกิดจาก ประชาชาติ ลงข้อเขียนวิจารณ์ข้าราชการผู้ใหญ่โดยผิดข้อเท็จจริง ข้าราชการท่านนั้นส่งจดหมายแย้งมาลง ประชาชาติ ก็ยอมลงให้แต่ก็เขียนหมายเหตุยืนยัน “ไม่เปลี่ยนแปลงทรรศนะของเรา เพราะถือว่าบทนำที่เขียนนั้นวิจารณ์ตามข่าวที่ลง” ทำให้ข้าราชการผู้นั้นเขียนจดหมายไปทูลกรมหมื่นนราธิปฯ ผลคือทรงขอให้ตรวจสอบข้อมูลอีกครั้ง จนพบว่ารายงานที่ได้มาคลาดเคลื่อน ทำให้กองบรรณาธิการต้องลงแก้ข่าวและเขียนจดหมายขอโทษข้าราชการผู้นั้น

ประชาชาติ ฉบับวันอาทิตย์

มาลัยได้รับมอบเป็นตัวแทนไปเข้าเฝ้ากรมหมื่นนราธิปฯ ที่วังถนนเพลินจิต “ทูลสารภาพผิดทั้งปวง” เขาบันทึกว่าคราวนั้นเขาได้บทเรียนคือเห็น “คุณค่าของการเสนอข่าวอย่างสุภาพ ยอมรับฟังผู้เป็นเจ้าทุกข์จากการเสนอข่าว” เข้าถึง “ความหมายของ arm-chair reporter ซึ่งพวกเราเพิ่งได้ยินเป็นครั้งแรก การแยกข่าวกับความเห็นออกจากกันโดยเด็ดขาด และทรรศนะที่แสดงตามข้อเท็จจริงของรายงานข่าวที่คลาดเคลื่อน ย่อมจะบิดเบือนตามไปด้วยอย่างช่วยไม่ได้แม้ไม่มีเจตนา”

มาลัยได้รับโอวาทว่า “ผู้ใดก็ตามที่ความรู้สึกผิดชอบแจ่มใส ย่อมมีพลังอยู่ในตัว...ไม่จำเป็นจะต้องไปเกรงกลัวในการที่จะเผชิญกับทรรศนะหรือความคิดเห็นของใครที่ตรงกันข้าม...ที่คนเราควรจะมีเหตุผลสะพรึงกลัวมากกว่า ก็ได้แก่การสรรเสริญเยินยอที่ไร้สาระและการวิพากษ์วิจารณ์อันกลายเป็นสดุดีไป”

สำหรับมาลัย ประชาชาติ จึงเป็น “มหาวิทยาลัยหนังสือพิมพ์” ที่มีเสด็จในกรมฯ เป็น “ครูใหญ่”

ในช่วงนี้มาลัยแต่งงานกับ สงวน จันทรสิงห์ (พฤศจิกายน ๒๔๗๙) ครูโรงเรียนมาแตร์เดอีวิทยาลัย ที่พบกันตั้งแต่เขาไปสอนหนังสือที่โรงเรียนรวมการสอน และย้ายมาอยู่บ้านบริเวณตรอกต้นโพธิ์ วัดบุปผาราม ฝั่งธนบุรี

พัฒน์ เนตรรังษี (“พ. เนตรรังษี”) นักเขียนร่วมยุคเล่าชีวิตแต่งงานของมาลัยช่วงแรกว่า ที่เขาเห็นเพราะบ้านเขาอยู่สุด (ท้าย) ตรอก ส่วนบ้านมาลัยอยู่ต้นตรอก เขาเจอมาลัยที่โรงพิมพ์มากกว่าที่บ้าน  เมื่อสงวนลาออกมาเป็นแม่บ้าน “บ้านคุณสงวน (และมาลัย) เงียบ แม้ประตูหน้าต่างเปิด ก็ไม่ใคร่ได้ยินเสียงผู้คน คงจะเป็นเพราะคุณมาลัยมัวเขียนหนังสือ คุณสงวนก็ทำหน้าที่แม่บ้าน ตอนนั้นหลาน ๆ ดูเหมือนจะยังไม่เกิดสักคน”

มาลัยบันทึกว่าตัวเขาคือ “นักเขียนเล็ก ๆ คนหนึ่ง ซึ่งทั้งเนื้อทั้งตัวมีสมบัติติดกายอยู่ชิ้นเดียวคือ ‘งาน’ ๑๒ ถึง ๑๘ ชั่วโมงในหนึ่งวัน ๗ วันในหนึ่งสัปดาห์ และ ๕๒ สัปดาห์ในหนึ่งปี” 

พัฒน์สังเกตว่าพอมาลัยว่างก็มักจะ “แบกปืนท่อม ๆ เข้าป่า ยิงสัตว์บ้าง เก็บกล้วยไม้บ้าง ดูช่างมีความสุขเหลือเกิน” โดยฟันธงว่าที่มาลัยทำเช่นนั้นได้เพราะมี “นางแก้ว” (ภรรยาที่ดี) เป็นแม่บ้าน  นี่เองที่น่าจะเป็นต้นทางของนิยายชุด ล่องไพร และ ลูกไพร ในนามปากกา “น้อย อินทนนท์” รวมไปถึงฉากของนิยายหลายเรื่องของมาลัย

ทว่าเวลาใน “มหาวิทยาลัยประชาชาติ” สิ้นสุดลงอย่างรวดเร็วในปี ๒๔๗๙ เมื่อนายพันตรี หลวงพิบูล-สงครามเริ่มมีอำนาจและไม่พอใจท่าทีของ ประชาชาติ จึงบีบมาทางเจ้าของทุน

ในช่วงนี้มาลัยต้องดูแล ประชาชาติ แทนกุหลาบที่เลี่ยงการกระทบกระทั่งกับเสด็จในกรมฯ ไปดูงานที่ญี่ปุ่น (ต้นกำเนิดของนิยาย ข้างหลังภาพ ของ “ศรีบูรพา”) หลังจากนั้น หม่อมพร้อยสุพิณ วรวรรณ ณ อยุธยา หม่อมของเสด็จในกรมฯ ก็ขอร้องให้มาลัยรักษาการตำแหน่งของกุหลาบ แต่มาลัยและกองบรรณาธิการปฏิเสธ

พวกเขาจึง “ตบเท้าออก” อีกครั้ง

มาลัยบันทึกว่า “เวลานั้นพวกเราต่างเห็นเงินเป็นก้อนกรวดไปหมด”

สุภาพบุรุษ ฉบับเช้า

มนัสจำได้ว่ามาลัยหายไป ๒-๓ วันก่อนจะโผล่เข้ามาที่สำนักงานแล้วฝากให้มนัสไปพบกุหลาบที่ สน.  เขาทราบตอนนั้นว่ามาลัยรู้จักท่านผู้หญิงละเอียด พิบูลสงคราม ภรรยานายกฯ ตั้งแต่สมัยที่จอมพล ป. ยังเป็นนายทหารยศร้อยโทอยู่บ้านย่านแพร่งสรรพศาสตร์เพราะเคยเช่าบ้านอยู่ใกล้กัน จึงไปขอร้องให้ช่วย

เมื่อมนัสไปถึง สน.  ตำรวจบอกว่าถ้าจะคุยกับผู้ต้องขังต้องพูดให้ตำรวจได้ยิน เขาจึงพูดเสียงดังว่า “คุณมาลัยให้มาบอกว่าไม่ต้องตกใจ...ได้ไปพบท่านผู้หญิงละเอียดมาแล้ว ท่านรับปากว่าจะช่วย แต่ขอให้ทนเอาอีกสัก ๒-๓ วัน” จนตำรวจชะงักทั้งโรงพัก ไม่นานกุหลาบก็ได้อิสรภาพ

นอกจากภัยจากสันติบาล ตั้งแต่ต้นปี ๒๔๘๕ หลังไทยเข้าร่วมรบกับญี่ปุ่น เครื่องบินฝ่ายสัมพันธมิตรก็เริ่มทิ้งระเบิดพระนคร แถมยังเกิดน้ำท่วมใหญ่ มาลัยต้องต่อเรือพายมาทำงาน มนัสเล่าว่าเรือของมาลัยทำให้คนที่สำนักงาน “หัวเราะกันครืนไปทีเดียว มันกว้างแต่สั้นม่อต้อ ดู ๆ ก็เหมือนเรือลำเลียงพลขึ้นบกหรือไม่ก็เหมือนรองเท้างิ้วที่ทำไว้สำหรับกงเต๊ก คุณมาลัยกว่าจะพายมาถึงโรงพิมพ์ได้ก็เหงื่อกาฬแตก เพราะหัวมันทู่...ยังอวดเสียอีกว่าท่านเป็นโรบินสัน ครูโซ เสียวันเต็ม ๆ กว่าจะต่อเรือได้เสร็จ”

เมื่อพระนครโดนระเบิดหนักขึ้น มาลัยตัดสินใจอพยพครอบครัวไปหาบ้านอยู่ริมคลองแสนแสบย่านใกล้กับสุเหร่าคลองจั่น ให้ชื่อว่า “กระท่อม ป.ล.” ทำป้ายเล็ก ๆ ห้อยเอาไว้บนต้นไม้ริมบันไดท่าน้ำ

มนัสเล่าอีกว่ามาลัย “ปลูกบ้านพักเอาเองด้วยตัวคนเดียว” พอกุหลาบเห็นเข้าก็ชอบใจ ก็มาลัยอีกที่ช่วยเพื่อน “เป็นนายสถาปนิกสร้างบ้านให้คุณกุหลาบอีกหลังหนึ่ง โดยลงมือเลื่อยไม้ไสกบเองเหมือนกัน” แถมเจ้าตัวยังบ่นติดตลกว่าต้อง “ออกค่าตะปู (ยามสงคราม)” ให้กุหลาบไปด้วย

ประสบการณ์ระหว่างหลบระเบิดในคลองแสนแสบนี้เองที่กลายเป็นนิยาย เมืองนิมิตร ที่มาลัยเขียนขึ้นในปี ๒๔๙๖-๒๔๙๗ โดยใช้คลองแสนแสบเป็นฉาก ใช้ตัวละครหลากหลายภูมิหลังดำเนินเรื่อง ต่อสู้กับสถานการณ์ต่าง ๆ ที่เข้ามาในชีวิตและเส้นทางความรักยามสงคราม ยังมีข้อมูลช่วงหนึ่งที่มาลัยหลบไปอยู่ในไร่ (เขาตั้งชื่อว่า “สวนหงส์”) ที่จังหวัดนครนายกด้วย

ช่วงทำงานกับ ประชามิตร-สุภาพบุรุส มาลัยก็ทำเช่นเดียวกับสมัย ประชาชาติ คือเขียนทั้งเรื่องสั้น สารคดี คอลัมน์ กวี จนเพื่อนคนหนึ่งประเมินว่าบางทีจะ “เขียนได้ทั้งฉบับโดยไม่ต้องอาศัยใคร”

มาลัยยังมีโอกาสช่วย ทองอิน บุณยเสนา (“เวทางค์”) เขียนบทรักในภาพยนตร์เพื่อส่งเสริมการท่องเที่ยวเรื่องแรกของไทยคือ สามปอยหลวง (ปี ๒๔๘๓) เป็นภาพยนตร์เรื่องแรกที่ถ่ายด้วยฟิล์มสีขนาด ๑๖ มม. ช่างภาพผู้ถ่ายทำคือ ม.จ. ศุกรวรรณดิศ ดิศกุล หัวหน้าแผนกโฆษณา กรมรถไฟ ผู้กำกับภาพยนตร์ชื่อดังในยุคนั้น

ทองอินเล่าว่า จริง ๆ แล้วความตั้งใจแรกจะให้มาลัยเขียนบททั้งหมด แต่มาลัยมีภารกิจมากจนไม่สามารถทำได้ภาพยนตร์เรื่องนี้ฉายวันที่ ๑๕ ธันวาคม ๒๔๘๓ ที่ศาลาเฉลิมกรุง ทำรายได้กว่า ๓.๔ หมื่นบาท มากกว่าหนังอเมริกันอย่าง ทาร์ซาน ที่เข้าฉายในเวลาใกล้กัน หนังเรื่องนี้มีผลทำให้เชียงใหม่เป็นที่รู้จักมากขึ้น

ในยุคนั้นมาลัยจึงต่างจากคนอื่นและโดดเด่นตรงที่เขียนงานได้หลากหลายแบบ ดังที่กุหลาบบอกไว้ว่า ถ้าเป็นนักมวย มาลัยก็เป็น “นักมวยชนิดแอ ม่วงดี ชกไม่เลือก แพ้ชนะเอาทั้งนั้น”

มาลัย (แถวนั่ง คนที่ ๓ จากขวา) ที่สำนักงาน พิมพ์ไทย

งานสำคัญซึ่งเป็นงานแท้ ๆ ของนักหนังสือพิมพ์ที่ผลิตในช่วงนี้คือบทสัมภาษณ์จอมพล ป. หลังพ้นอำนาจ (ต่อมารวมเล่มเป็น บันทึกจอมพล) ที่เขาเดินทางไปสนทนากับจอมพล ป. ในบ้านย่านบางเขนโดยใช้เวลากว่า ๔ ชั่วโมง ด้วยประเด็นคำถามที่หนักหน่วงไม่เกรงใจ เช่น การใช้อำนาจของทหารในทศวรรษ ๒๔๗๐ การเข้าเป็นฝ่ายเดียวกับกองทัพญี่ปุ่น การสร้างเมืองหลวงใหม่ที่เพชรบูรณ์ที่ทำให้คนจำนวนมากเสียชีวิต  เราเห็นมาลัยสนทนากับตัวเองตลอดเวลาเพื่อวางท่าทีในการสัมภาษณ์จอมพลที่เขารู้จักคุ้นเคยดีและกลายเป็นอาชญากรสงครามของฝ่ายสัมพันธมิตร

มาลัยสรุปไว้ว่าเขาได้พบ “จอมพล” ไม่ใช่ “นายพันตรีนักปฏิวัติ ใน พ.ศ. ๒๔๗๕”

งานชิ้นนี้น่าจะเป็นบทสัมภาษณ์ที่ภาษาข่าวเรียกว่า exclusive ชิ้นแรกหลังจอมพล ป. หมดอำนาจ และเปิดเผย
ความคิดเบื้องหลังของชายผู้มีอำนาจที่สุดในไทยในช่วงสงครามโลกครั้งที่ ๒

หลังจากนั้นราวปี ๒๔๙๐ มาลัยในวัย ๔๑ ปี ทำงานกับบริษัทไทยพณิชยการ จำกัด (ยุคใหม่) ที่มี อารีย์ ลีวีระ เป็นผู้อำนวยการ ทำหนังสือพิมพ์ พิมพ์ไทย รายวัน (ถือเป็นฉบับเช้าเล่มแรก ด้วยหนังสือพิมพ์รายวันเดิมมีแต่ฉบับบ่าย) ในฐานะที่ปรึกษา หมู่นักประพันธ์เรียกสำนักนี้ว่า “วิกสีลม” เพราะสำนักงานอยู่บนถนนสีลม ซึ่งต่อมาออก สยามนิกร (ฉบับบ่าย), สยามสมัยรายสัปดาห์ ทำนิตยสาร ภาพข่าวสยามนิกร, เริงรมย์, ดารา, พิมพ์ไทยรายเดือน ฯลฯ รวมกว่า ๑๐ ฉบับ

มาลัยมีงานเขียนอยู่แทบทุกฉบับเพียงแต่ต่างนามปากกาตามประเภทงานเขียน เช่น “เรียมเอง” “น้อย อินทนนท์” “ม. ชูพินิจ”  คอลัมน์ที่ผู้อ่านติดกันมากคือ “ระหว่างบรรทัด” “ระหว่างสัปดาห์” “ระหว่างปี” “คอลัมน์ ป.ล.” (สยามสมัยรายสัปดาห์) 

แต่ชิ้นงานโดดเด่นของมาลัยช่วงนี้คืองานในนามปากกา “นายฉันทนา”

ตั้งแต่การสัมภาษณ์พิเศษ “เสือฝ้าย” ในสถานที่ปิดลับแห่งหนึ่งในจังหวัดสุพรรณบุรีแล้วนำเสนอมุมมองแตกต่างจากสื่อกระแสหลักทั่วไปเกี่ยวกับขุนโจรนามกระเดื่องผู้นี้ โดยเฉพาะที่มาที่ไปของเสือฝ้ายก่อนจะมาเป็นโจร ยังไม่นับว่าการสัมภาษณ์ของเขาทำให้ สมบุญ ณ ฤกษ์ ได้ถ่ายภาพเสือฝ้ายมาเผยแพร่ในหนังสือพิมพ์เป็นครั้งแรก ทั้งนี้มาลัยตั้งข้อสังเกตกรณีเสือฝ้ายไว้ว่ามีความผิดพลาดบางอย่างในบ้านเมืองที่ทำให้ “พลเมืองดีคนหนึ่งต้องกลายเป็นคนร้ายไป”

งานอีกชิ้นคือ X.O. Group เรื่องภายในขบวนเสรีไทย เบื้องหลังการทำงานของขบวนการเสรีไทยทั้งในและนอกประเทศที่รวบรวมจากการสัมภาษณ์คนที่เกี่ยวข้องหลังเหตุการณ์ไม่นาน โดยเฉพาะปากคำของ ปรีดี พนมยงค์ “รูธ” หัวหน้าใหญ่ของขบวนการที่บอกเขาว่า “อย่าดูแต่งานของผม” แต่ให้ดูงานของคนที่อยู่เบื้องหลังอีกมาก

มาลัยนำข้อมูลเหล่านั้นมาเรียบเรียงจนเห็นภาพรวม เขาเขียนคำนำถึงที่มาของงานชิ้นนี้ว่า เห็นความ “ประหลาดอัศจรรย์” ที่ขบวนการเสรีไทยแม้จะทำให้อิสรภาพของไทยยังคงอยู่แต่กลับ “ถูกลากตัวไปสอบสวนกลางเมือง” (ในสภาผู้แทนราษฎร กรณีคำถามเรื่องงบประมาณ) เขาจึงตัดสินใจเขียน “แทนที่จะรอต่อไป จนกว่าตัวละครจะเข้าโรงและโลง”

มาลัยในชุดครุยดุษฎีบัณฑิตกิตติมศักดิ์
ของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

มาลัยเคยเขียนเกี่ยวกับเรื่องนี้ว่า “เป็นที่น่าเศร้าใจที่พระเจ้าของเวลาในเวลาต่อ ๆ มาได้แยกพวกเราบางคนออกไปในอาณาจักรของความคิดจนกระทั่งยากที่จะร่วมงานกันอีกได้” 

เมื่อนำมาประกอบกับอีกร่องรอยหนึ่งคือบันทึกของ วิมลศิริ ร่วมสุข ใน ระหว่างชีวิตของ มาลัย ชูพินิจ ซึ่งเล่าว่า มาลัยเขียนในคอลัมน์ “ระหว่างบรรทัด” ของ พิมพ์ไทย ว่าโดยส่วนตัวยังรักและนับถือ “ศรีบูรพา” แต่ใน “เมื่อประจักษ์ชัดว่า ‘ศรีบูรพา’ นักประพันธ์เอกผู้เลื่อมใสในลัทธิคอมมิวนิสต์พูดใส่ร้ายประเทศไทยจากวิทยุปักกิ่ง” และ “ทำตนเป็นสมุนคอมมิวนิสต์ คิดประทุษร้ายประเทศไทยที่รักและสถาบันที่ท่านเคารพ ท่านก็จำเป็นต้องตัดขาดจากเพื่อนคนนี้”

มาลัยมีจุดยืนต่อต้านคอมมิวนิสต์ชัดเจน บทความ “การป้องกันชายแดนของเรา” ใน สยามสมัย (วันที่ ๒๖ กุมภาพันธ์ ๒๕๐๐) สนับสนุนรัฐบาลจอมพลสฤษดิ์ที่ส่งทหารไปที่ชายแดนในเหตุการณ์ที่ฝ่ายลาวคอมมิวนิสต์โจมตีเมืองน้ำทาใกล้ชายแดนไทยบริเวณจังหวัดน่าน มาลัยมองว่าคอมมิวนิสต์ในลาวที่ละเมิดสัญญาสงบศึกในประเทศนั้นไม่มีความจริงใจ “ในการที่จะเจรจาระงับสถานการณ์อันเลวร้ายในลาว (ซึ่งเกิดสงครามกลางเมือง) โดยสันติ”

ความแตกร้าวทางอุดมการณ์ของสองนักเขียนจึงค่อนข้างชัด

สุชาติ สวัสดิ์ศรี วิเคราะห์ว่า “เคยได้ยินว่าทั้งสองคนเลิกคบกันแต่ไม่เชื่อนัก ยุคนั้นคือสงครามเย็น ปั่นป่วนไม่น้อย ผมคิดว่าคุณมาลัยมีจุดยืนแบบเสรีนิยม ด้วยสถานะนักหนังสือพิมพ์ พิมพ์ไทย เจ้าของคือ อารีย์ ลีวีระ ก็เป็นซ้าย เมื่อคุณอารีย์โดนยิงเสียชีวิต คุณมาลัยก็ยังทำงานอยู่ต่อมา  มองอย่างกว้าง คุณมาลัยอยู่ในพื้นที่ปลอดภัย เป็นที่ซุ่มซ่อนของซ้ายที่ยังเหลืออยู่ เป็นซ้ายแบบไหนไม่ชัด เพราะหลังจอมพลสฤษดิ์ยึดอำนาจ นักเขียนพวกนี้แตกกระจัดกระจาย สุภา ศิริมานนท์ ไปทำงานบริษัทประกันภัย ลาว คำหอม ก็ไปซื้อที่ดินทำไร่ที่ปากช่อง คือถ้าไม่เข้าป่าก็ไปอยู่ต่างประเทศ หลายคนก็ทำงานสำนักงานข่าวสารอเมริกัน (USIS)”

ช่วงที่จอมพลสฤษดิ์ปกครองด้วย ธรรมนูญการปกครองราชอาณาจักร พุทธศักราช ๒๕๐๒ (มี ๒๐ มาตรา ในมาตรา ๑๗ ให้อำนาจนายกรัฐมนตรีทั้งนิติบัญญัติ บริหาร และตุลาการ) และอ้างว่าจะร่างรัฐธรรมนูญใหม่ให้เหมาะกับสังคมไทย มาลัยได้รับแต่งตั้งเป็นสมาชิกสภาร่างรัฐธรรมนูญตั้งแต่ ๓ ธันวาคม ๒๕๐๒ ทั้งยังเป็นกรรมการร่างสุนทรพจน์สำนักนายกรัฐมนตรีและกรรมการเซนเซอร์ภาพยนตร์ ฯลฯ

ต่อเรื่องนี้ สุชาติมองว่า “ผมตั้งข้อสงสัยที่คุณมาลัยเข้าไปร่างรัฐธรรมนูญ ไม่แน่ใจว่าเส้นสายของแกคือใคร ผมเชื่อว่าคนเรามีหลายด้าน แต่อะไรที่ชัดเจนเราก็พูดได้ การร่วมกับจอมพลสฤษดิ์นี่เห็น แต่ก็มีปัญหาอีกว่า ร่างสุนทรพจน์ให้ด้วยหรือไม่ก็ยังไม่แน่ชัด มีแต่คนพูดกัน ผมเสียดายที่แกจากไปเร็วเกินไป”

จุดยืนทางการเมืองของมาลัยคงเป็นเรื่องที่นักประวัติศาสตร์ต้องหาคำตอบ แต่ก็มีคำยืนยันจาก ชนิตร์นัยน์ ณ บางช้าง บิคเคล (อาย) หลานตา เรื่องความสัมพันธ์ระหว่างมาลัยกับกุหลาบว่า ไม่เป็นอย่างที่เชื่อกัน

ขณะเดินทางไปกรุงเบอร์ลิน ปี ๒๕๐๒

มาลัยกับปืนคู่ใจในป่า