หลังจบการศึกษาระดับมหาวิทยาลัย ประสิทธิ์ตัดสินใจซิ่งมอเตอร์ไซค์และถือใบปริญญาตรีจากบ้านมายังทุ่งกะมังเพื่อยื่นใบสมัครเป็นเจ้าหน้าที่พิทักษ์ป่าที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูเขียวในเดือนกุมภาพันธ์ ๒๕๔๒ และเริ่มต้นเส้นทางช่างภาพสัตว์ป่าที่นั่น

“เจ้าหน้าที่ก็ขำกัน เขาบอกใช้แค่วุฒิ ม. ๓ ผมเลยจะกลับไปเอาวุฒิ ม. ๓ มาสมัคร” ประสิทธิ์หัวเราะ

สิ่งพิเศษมากกว่าการสวมเครื่องแบบลายพราง สะพายกระเป๋าสัมภาระ และถืออุปกรณ์ดูนก คือไหล่อีกข้างของประสิทธิ์อุทิศให้กล้องถ่ายภาพที่เขามักนำติดตัวยามต้องออกปฏิบัติหน้าที่ เพื่อบันทึกภาพสัตว์ป่าเล็กใหญ่ที่ซ่อนเร้นจากสายตามนุษย์

“เคยถ่ายภาพมาหลายแนว พอได้ถ่ายนก สัตว์ป่า รู้สึกว่าเป็นทางของเรา การทำงานฝ่ายสื่อความหมายธรรมชาติก็ได้ถ่ายภาพและได้งานควบคู่กันไป ได้ภาพมาเล่า ถ่ายทอดประสบการณ์ ว่าทำไมสัตว์ป่ามีพฤติกรรมแบบนี้ แสดงออกแบบนี้

“บางอย่างที่อ่านจากตำรากับสิ่งที่เห็นจริงก็ต่างกัน เราเลยกลายเป็นตำราอีกเล่มหนึ่งของคนที่เข้ามาศึกษาธรรมชาติ”

ประสิทธิ์ใช้ชื่อในฐานะช่างภาพสัตว์ป่าว่า “อาเฌอ”

คำว่า “อา” เป็นภาษาถิ่นที่มักใช้เรียกคนที่สนิทสนม ส่วน “เฌอ” แปลว่าต้นไม้ เมื่อรวมกันประสิทธิ์จึงให้ความหมายว่า “คนที่ผูกพันกับต้นไม้และธรรมชาติ”

ครั้งแรกที่ประสิทธิ์เห็นกระทิงโทนชราเดินผ่านระหว่างนั่งเฝ้าถ่ายภาพบนห้าง เป็นวินาทีที่ตัวตนของเขาชัดเจนขึ้น

“ตื่นเต้นมาก เพราะกว่าจะเจอต้องใช้เวลา มันเป็นกระทิงโทนแก่ แต่กล้ามเนื้อยังแน่นอยู่ คงผ่านศึกมาเยอะเพราะมีแผลตามตัว พอได้เห็นกระทิงก็รู้ว่าใช่เลย” เขาเล่าราวกับเพิ่งเกิดขึ้นเมื่อวาน

"อาทิตย์อัสดง”
เนื้อทรายคือซิกเนเจอร์ของทุ่งกะมังและภาพถ่ายของอาเฌอเปรียบเสมือนปฐมบทของการเข้าสู่เส้นทางช่างภาพสัตว์ป่า ทั้งการศึกษาพฤติกรรม มุมมอง แสง และองค์ประกอบในการถ่ายภาพ 

ภาพเนื้อทรายกับพระอาทิตย์อัสดงที่ทุ่งกะมัง เป็นมุมที่อาเฌอและใครหลายคนอยากบันทึกภาพสักครั้งในชีวิต

Canon EOS R7 เลนส์ 100-400 มม. F4.5-5.6L IS ใช้ระยะ 360 มม. f/5.6 
ค่อย ๆ หมอบถ่ายระนาบต่ำ ไม่ใช้ขาตั้งกล้อง เพื่อให้ฉากหลังละลายและเห็นพระอาทิตย์

ประสิทธิ์มักตื่นแต่เช้า รอช่วงแสงเช้าที่ดีที่สุดพร้อมกับสัตว์ป่าที่เดินผ่านทุ่งกะมัง เขาชอบเดินลาดตระเวน ๒-๓ กิโลเมตร เข้าไปในป่าจนถึงโป่งเพื่อเก็บภาพสัตว์ระหว่างทาง อีกทางหนึ่งคือนั่งซุ่มบนห้าง ซึ่งต้องเตรียมอุปกรณ์กล้อง ห่อข้าว น้ำสะอาด การเข้าไปเฝ้าบนห้างแต่ละครั้งอาจใช้เวลาหลายชั่วโมงถึงหลายวัน เขาจึงชอบทำงานคนเดียว เพราะส่งผลหลายทาง ทั้งเรื่องกลิ่น สมาธิ และความปลอดภัย

“(การทำงานบนห้าง) มันยากนะ คือมุมมองจำกัดและโอกาสเลือกช่วงแสงก็ไม่มี ต้องใช้ทั้งสมาธิและความอดทน ขยับตัวก็ยาก จะรูดซิปก็ต้องเบาที่สุด จะฉี่ก็ต้องฉี่ใส่ขวดไว้  ถ้านอนกลางป่าคนเดียวจิตใจต้องแข็ง แรก ๆ ก็คิดมาก เพราะอ่านหนังสือเกี่ยวกับป่ามาเยอะ ก่อนขึ้นห้างผมก็จะขอขมาเจ้าที่เจ้าทางเจ้าป่าเจ้าเขา เอาดินกับมูลสัตว์แห้ง ๆ ลูบตัว กลบกลิ่น และทำเหมือนว่าเราเป็นส่วนหนึ่งของธรรมชาติ  พอขึ้นห้างแล้วก็จะไม่ลงมาเลยจนประมาณ ๗-๘ โมง เพราะถ้าเช้าไปสัตว์ป่าจะยังออกหากินอยู่ จะเสียโอกาสถ่ายภาพ” เขาสาธยาย

ครั้งหนึ่งประสิทธิ์พบฝูงหมาในกำลังไล่ต้อนกระทิงสองแม่ลูก กลุ่มหนึ่งพยายามไล่แม่ให้ไกลจากลูก ขณะที่ลูกส่งเสียงร้องดังลั่นอยู่หลังกอไผ่ ฉากการปะทะระหว่างสัตว์สองสายพันธุ์ดุเดือดขึ้นเรื่อย ๆ จนเขาอดใจไม่ไหวหยิบกล้องมาบันทึกภาพ

ปรกติเขาบันทึกเป็นภาพนิ่งในแต่ละระยะ แต่วันนั้นเขาเลือกภาพเคลื่อนไหวเพื่อให้เห็นฉากต่อสู้ครบทุกวินาที แต่ด้วยความที่พักกล้องไว้นานจนเข้าสู่โหมดประหยัดพลังงาน การกดปุ่มครั้งนั้นจึงเป็นเพียงการเปิดกล้องให้พร้อมใช้งาน เขาพลาดการบันทึกฉากสุดระห่ำนั้น

“ไอ้เราก็นึกว่ากดถ่ายแล้ว มองในช่องมองภาพก็เป็นภาพเคลื่อนไหว ไม่ได้ดูวินาที เซตอะไรไม่ค่อยเป็น ไม่เคยถ่ายวิดีโอมาก่อน แต่พอเห็นช็อตนั้นก็อยากถ่ายวิดีโอไว้ ผลคือไม่มีในเมมโมรีการ์ด มีแต่ในความทรงจำ เสียดายนะ เป็นช็อตที่น่าเสียดายสุดในการถ่ายภาพแล้ว” ประสิทธิ์เล่าพลางหัวเราะ

"เนื้อทรายในม่านหมอก"

ในความรู้สึก อาเฌอชอบทุกภาพที่บันทึกไว้ แม้บางภาพอาจไม่สวยงามลงตัวทั้งองค์ประกอบและแสง แต่ทุกภาพล้วนบันทึกเรื่องราวและความทรงจำที่ดี

อาเฌอเลือกภาพนี้เพราะมีความพิเศษ เพราะเป็นจังหวะที่ฝูงเนื้อทรายกำลังเดินเรียงรายในสายหมอกยามเช้า โชคดีที่ไปถูกจังหวะและเวลา สายหมอกเบาบางกว่าพื้นล่างและทิวเขา เผยให้เห็นเงาร่างเนื้อทรายโดดเด่นตัดกับม่านหมอก มีทิวไม้สองสามต้นประดับฉากราวภาพในฝัน เป็นที่มาของ “ทุ่งกะมัง แดนสวรรค์ของสัตว์ป่า”

 แต่ความสวยงามมักอยู่กับเราไม่นาน เพียงเสี้ยวนาทีสายหมอกเคลื่อนมาปกคลุมจนเนื้อทรายเลือนหาย หลังจากนั้นมาอาเฌอก็ไม่เคยบันทึกภาพแบบนี้ในมุมนี้ได้อีกเลย

Canon EOS R7 เลนส์ 150-600 มม.
F5.6-6.3 มม. ขับรถออกไปถ่าย
พาดกล้องที่ขอบกระจกรถยนต์ และใช้ระบบกันสั่น

ประสิทธิ์บอกว่าภาพที่เขาถ่ายมักถูกนำไปใช้เป็นสื่อประชาสัมพันธ์ของหน่วยงานต่าง ๆ ของจังหวัดชัยภูมิ และกรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช อย่างเช่นภาพหมาในกว่า ๑๐ ตัวที่กำลังล่ากระทิงโทนตัวใหญ่ ซึ่งเขาเองก็ทึ่งกับรูปแบบการล่าและการทำงานเป็นทีมของเหล่าหมาใน หรือภาพเหล่าเนื้อทรายที่เคยอยู่ในสถานะเสี่ยงสูญพันธุ์ ก่อนจะได้รับการอนุรักษ์จนปัจจุบันมีอยู่ประมาณ ๒๕๐-๓๐๐ ตัวกระจายอยู่ตามพื้นที่ทุ่งกะมัง ทุ่งหญ้ากว้างใหญ่ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูเขียว

อย่างไรก็ดียังมีสัตว์ป่าขนาดใหญ่อีกหลายชนิดที่อยู่ในภาวะสุ่มเสี่ยง เช่น เสือโคร่งที่ไม่พบเจอในทุ่งกะมังมากว่า ๑๐ ปีแล้ว หรือสัตว์นักล่าอื่น ๆ อย่างหมาในฝูงหนึ่งที่เคยอาศัยในทุ่งกะมัง แต่ปัจจุบันกลับลดจำนวนลง สวนทางกับสัตว์กินพืชที่เพิ่มจำนวนมากขึ้น ซึ่งสาเหตุคงต้องทำวิจัยกันต่อไป

ภาพถ่ายสัตว์ป่าเป็นสื่อกลางสำคัญที่เขาใช้บรรยายให้ความรู้แก่เหล่าเยาวชนจากพื้นที่รอบ ๆ เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าที่เข้ามาเรียนรู้ความหลากหลายในทุ่งกะมังเพื่อเป็น “นักอนุรักษ์ตัวน้อย”

ในบทบาทเจ้าหน้าที่สื่อสารความหมายธรรมชาติ ประสิทธิ์เล่าถึงหน้าที่จัดทำหลักสูตรการศึกษาธรรมชาติ โดยนำประสบการณ์การถ่ายภาพกว่า ๒๐ ปีมาเป็นส่วนหนึ่งในเนื้อหา ไม่ว่าจะเป็นการเริ่มต้นถ่ายภาพ เทคนิคการถ่ายภาพ การเตรียมอุปกรณ์ วิธีปฏิบัติเมื่อขึ้นห้างในป่า การศึกษาพฤติกรรมของสัตว์ป่า และวิธีการทำงานของช่างภาพ
ที่ไม่รบกวนความเป็นไปของธรรมชาติ

เขามักจะไม่ถ่ายภาพหากสัตว์ป่ากำลังทำกิจกรรมบางอย่างที่สำคัญ เช่น ช่วงที่นกกกไข่ เพราะเพียงเสียงชัตเตอร์เบา ๆ ก็ส่งผลกระทบด้านลบต่อกิจกรรมของสัตว์ ณ ขณะนั้นได้

มีครั้งหนึ่งที่แม้ไม่เกี่ยวกับการถ่ายภาพ แต่ก็เป็นตราบาปติดอยู่ในใจ ในช่วงแรกของการทำงานเป็นเจ้าหน้าที่พิทักษ์ป่า เขากับเพื่อนเจ้าหน้าที่ลาดตระเวนพบรังนกจับแมลงจุกดำซึ่งมีไข่อยู่สามใบ ด้วยความสนใจพวกเขาก็ยืนดูอยู่พักหนึ่งก่อน
ลาดตระเวนต่อ แต่เมื่อกลับมายังจุดเดิมกลับพบว่าไข่ทั้งสามใบถูกเจาะทำลายหมดแล้ว เมื่อสอบถามหน่วยวิชาการของสำนักงานก็ได้รับแจ้งว่าพ่อแม่นกอาจไม่อยากให้ลูกของมันเกิดมาพบอันตราย และอันตรายที่ว่าก็คือพฤติกรรมของเจ้าหน้าที่นั่นเอง

“เราอาจไม่ต้องรู้เลยก็ได้ว่ามันเป็นต้นไม้อะไรหรือเป็นสัตว์ชนิดไหน ผมพาคนไปเดินป่าศึกษาธรรมชาติ 
เพราะอยากให้เค้าเรียนรู้และมองให้เห็นถึงคุณค่าที่มันเป็นอยู่ ตั้งแต่รากจนถึงยอดต้นไม้มันคือระบบนิเวศ และมนุษย์อย่างเราก็เป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศ”

“ฝังใจเลยว่าเรามาทำหน้าที่ดูแลรักษาธรรมชาติแต่กลับเป็นคนทำลายเอง รุ่นพี่เขาก็ปลอบใจว่าไม่เป็นไร ให้เอาตรงนี้แหละเป็นประสบการณ์ เรียนรู้แล้วถ่ายทอดให้คนอื่น เพราะบางคนอยากได้ภาพอย่างเดียว ก็ทำทุกอย่างเพื่อให้ได้ภาพมา แต่เบื้องหลังภาพอาจไม่ได้สวยหรู” ประสิทธิ์บอก

ในยุคสมัยที่เปลี่ยนจนถึงยุคที่เต็มไปด้วยแสงสีฟ้าจากจอ เด็กรุ่นใหม่อาจใกล้ชิดธรรมชาติน้อยกว่าเด็กรุ่นก่อน แต่ก็มีหลายคนที่เข้ามาศึกษาธรรมชาติกับประสิทธิ์ที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าภูเขียว และวันนี้ได้ก้าวเข้ามาเป็นเจ้าหน้าที่พิทักษ์ป่าเช่นเดียวกับเขา

ประสิทธิ์เชื่อว่าภาพถ่ายสัตว์ป่าและเรื่องราวจากตัวหนังสือเป็นกุญแจสำคัญของการอนุรักษ์ เพราะเมื่อเผยแพร่แล้วจะกลายเป็นสื่อกลางระหว่างธรรมชาติกับมนุษย์ภายนอก แน่นอนว่าความงดงามและความอัศจรรย์ของธรรมชาติและสัตว์ป่าจะเป็นเรื่องแรกที่ถูกฉายออกไป แต่ลึกเข้าไปในผืนป่ายังมีอีกหลายเรื่องที่ไม่ได้ถูกนำเสนอสู่สังคมวงกว้าง เช่น วิถีชีวิตของสัตว์นักล่า หรืองานอนุรักษ์สัตว์ต่าง ๆ ที่กำลังจะหายไปจากผืนป่า

ดังนั้นภาพถ่ายจึงไม่ได้ฉายเพียงความสวยงามของธรรมชาติ แต่ลึกลงไปถึงเรื่องราว พฤติกรรม และจังหวะชีวิตที่ธรรมชาติกำลังดำเนินไป หากใครได้รับชม รับรู้ และหลงใหลสิ่งเหล่านี้ หัวใจที่อยากอนุรักษ์ธรรมชาติคงเกิดขึ้นได้ไม่ยากเย็นนัก

นี่คือความหมายที่ประสิทธิ์อยากสื่อสารในฐานะเจ้าหน้าที่สื่อสารความหมายธรรมชาติจากทุ่งกะมัง

“เราอาจไม่ต้องรู้เลยก็ได้ว่ามันเป็นต้นไม้อะไรหรือเป็นสัตว์ชนิดไหน ผมพาคนไปเดินป่าศึกษาธรรมชาติ เพราะอยากให้เค้าเรียนรู้และมองให้เห็นถึงคุณค่าที่มันเป็นอยู่ ตั้งแต่รากจนถึงยอดต้นไม้มันคือระบบนิเวศ และมนุษย์อย่างเราก็เป็นส่วนหนึ่งของระบบนิเวศ แล้วเราจะทำยังไงเพื่อให้อยู่กับธรรมชาติอย่างเป็นมิตร โดยเฉพาะในปัจจุบันที่มนุษย์ห่างไกลจากธรรมชาติออกไปเรื่อย ๆ”

ความฝันของเขาตอนนี้คือการมีหนังสือรวมเล่มผลงานภาพถ่ายของตนเองสักเล่ม และการถ่ายภาพเสือโคร่งแห่งเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง

“คาใจอยู่คือเสือโคร่งครับ ผมไปตามที่ห้วยขาแข้งหลายสิบรอบแล้ว แต่ก็คลาดกันตลอด มันอาจไม่อยากให้ผมเลิกถ่ายภาพก็ได้ แต่ถ้าเจอแล้วก็ไม่เลิกหรอก” ประสิทธิ์ทิ้งท้าย