ดำดิ่งสู่โลกใต้สมุทร
นัท สุมนเตมีย์
ช่างภาพสัตว์ป่าเมืองไทย
Thai Wildlife Photographers
เรื่อง : ฐิติพันธ์ พัฒนมงคล
ภาพ : นัท สุมนเตมีย์
“ผมพยายามบอกว่าหัวใจสำคัญที่สุดของการอนุรักษ์คือความพอดีดำน้ำเจอฉลามก็ไม่ต้องกลัวถึงขนาดว่ามันจะเข้ามากินเรา แต่ก็ไม่ใช่ว่ายเข้าไปไล่ เพียงเพื่อจะถ่ายรูปใกล้ ๆ”
“การถ่ายรูปธรรมชาติหรือ wildlife คือการจดบันทึกข้อมูลใหม่ ๆ คือการทำงานวิจัยระยะยาว โดยใช้กล้องบันทึกภาพ หลายปีที่ผ่านมามีหลายภาพช่วยเปิดโลก อย่างออร์กาหรือวาฬเพชฌฆาต คนคิดว่ามีอยู่เฉพาะแถวอาร์กติก แต่เมื่อ ๓๐ ปีก่อนผมบันทึกภาพได้ในน่านน้ำไทย เป็นหลักฐานยืนยันว่าวาฬชนิดนี้มีกลุ่มที่อาศัยและเดินทางอยู่ในน่านน้ำเขตร้อนทั่วโลกและบ้านเรา”
นัท สุมนเตมีย์ สะท้อนมุมมองการถ่ายรูปที่เน้นบันทึกธรรมชาติและพฤติกรรมของสัตว์ นอกเหนือจากความงามอันแสนมหัศจรรย์ของโลกใต้ทะเลซึ่งเปรียบเสมือนพื้นที่ลี้ลับ
การถ่ายรูปใต้น้ำจึงเป็นงานท้าทายมากที่สุดแขนงหนึ่ง
นัทมีความเชื่อลึก ๆ ว่าเราไม่อาจหลงรักสิ่งที่เราไม่รู้จักและไม่เข้าใจ นั่นคือเหตุผลว่าทำไมมนุษย์ต้องทำความเข้าใจโลกใต้ทะเลให้มากขึ้น
“เพราะเป็นพื้นที่ที่เราไม่รู้จัก หรือถึงรู้จักมากขึ้นเมื่อเทียบกับ ๓๐ หรือ ๔๐ ปีก่อน แต่มายุคนี้เรากลับมองอีกแบบ ยกตัวอย่างผมเคยดูหนัง Jaws ภาคแรก ตอนนั้นทุกคนพากันกลัวฉลาม กลัวทะเล จะลงไปดำน้ำต้องเจอคำถาม ‘ไม่กลัวฉลามเหรอ’ ถึงวันนี้แทนที่เราจะตระหนักรู้มากขึ้นว่าฉลามเป็นสัตว์ที่อาศัยอยู่ในธรรมชาติ มีความเป็นตัวของตัวเอง และต้องเคารพยำเกรง ฉลามกลับกลายเป็นแค่ฉากหลังของการถ่ายรูป ของการประกาศว่าฉันได้ไปเห็นมาแล้ว ผมพยายามบอกว่าหัวใจสำคัญที่สุดของการอนุรักษ์คือความพอดี ดำน้ำเจอฉลามก็ไม่ต้องกลัวถึงขนาดว่ามันจะเข้ามากินเรา แต่ก็ไม่ใช่ว่ายเข้าไปไล่เพียงเพื่อจะถ่ายรูปใกล้ ๆ”
แพลงก์ตอนที่มารวมตัวใต้แสงไฟจากเรือ ดึงดูดให้สรรพชีวิตมารวมตัวกันด้วย ไม่ว่าปลาตัวเล็ก ๆ ที่กินแพลงก์ตอน หรือฝูงหมึกที่จับลูกปลากินอีกที กระทั่งฉลามวาฬก็มาคอยอ้าปากช้อนกินแพลงก์ตอนในยามค่ำคืน จุดเล็ก ๆ ทั่วภาพคือแพลงก์ตอนสัตว์ที่เป็นตัวอ่อนของสัตว์น้ำสารพัดชนิด ซึ่งมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า บันทึกภาพจากประเทศมัลดีฟส์
ย้อนไปในวัยเด็ก นัทมีโอกาสติดตามพ่อท่องทะเล ทำให้มีความผูกพันและมีทักษะการดำน้ำตื้น (skin diving) ตั้งแต่จำความได้ และเริ่มเรียนดำน้ำลึก (scuba diving) จริงจังในเวลาต่อมา พร้อมหัดบันทึกความงามของโลกใต้ผืนน้ำสีครามด้วยกล้องถ่ายรูปใต้น้ำนับแต่นั้น
ระหว่างเรียนสาขาวิชาภาพยนตร์และภาพถ่าย คณะวารสารศาสตร์และสื่อสารมวลชน มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ นัทได้ฝึกงานกับอนุสาร อ.ส.ท. ทำหน้าที่ช่างภาพและนักเขียนอิสระ จากนั้นร่วมก่อตั้งนิตยสาร Nature Explorer ในฐานะบรรณาธิการภาพก่อนที่ปี ๒๕๕๐ จะผันตัวเป็นนักเขียนและช่างภาพอิสระ
หลังผ่านประสบการณ์กว่า ๓๐ ปีของการถ่ายรูปใต้ห้วงทะเลลึก นัทกล่าวถึงเทคนิคการถ่ายรูปใต้น้ำที่นับว่ายากที่สุดแขนงหนึ่ง
“การถ่ายรูปใต้น้ำที่ดีคือทำตัวให้นิ่งสงบ ขยับตัวน้อยที่สุด เพราะทุกครั้งที่เราขยับ จะเกิดความสับสนวุ่นวาย วิธีได้ภาพคือรอจังหวะเวลาให้ปลาว่ายเข้ามาหา ไม่ใช่เราว่ายไล่มัน การเข้าใกล้เป็นเรื่องสำคัญสำหรับโลกใต้น้ำ ต่างจากสัตว์บกในป่าที่ต้องดักซุ่มห่าง ๆ ส่วนใหญ่อยู่ในซุ้มบังไพร เฝ้าสังเกตในมุมแคบ ๆ ที่เขามองไม่เห็นเรา ไม่รู้ว่าเราอยู่ตรงนั้น”
เมื่ออยู่ใต้น้ำ สิ่งสำคัญไม่แพ้ทักษะถ่ายรูปคือการจัดการความเสี่ยงที่จำกัดอยู่ในกรอบของเวลา
“สิ่งที่ทำให้หลงประเด็นคือคนบางกลุ่มไปดำน้ำเหมือนล่าโทรฟีมาขิงกัน ‘ฉันเจอตัวนี้แล้วนะ’ ‘โอ้ ต่อไปฉันต้องเจอตัวที่เจ๋งกว่า’ ซึ่งมันไม่ใช่
ทุกอย่างเจ๋งหมดอยู่ที่มองมุมไหน ควรกลับสู่พื้นฐานที่แท้จริงว่าเราออกไปดำน้ำ ถ่ายรูปใต้น้ำทำไม”
ฉลามขาว (great white shark) เป็นตัวละครที่โด่งดังไปทั่วโลกจากภาพยนตร์เรื่อง Jaws เมื่อ ๕๐ กว่าปีก่อน ทำให้ใครหลายคนยุคนั้นแทบไม่กล้าลงว่ายน้ำในทะเล แต่ความเป็นจริงฉลามขาวและฉลามแทบทุกสายพันธุ์กลับถูกล่าจนเกือบสูญพันธุ์ในหลายพื้นที่ตลอดเวลาเกือบ ๕๐ ปีที่ผ่านมา ฉลามขาวโตเต็มที่จะมีขนาดลำตัวยาวกว่า ๕ เมตร จัดเป็นนักล่าที่อยู่บนสุดของห่วงโซ่อาหารในทะเล ฉลามขาวมักล่าแมวน้ำและสิงโตทะเลเป็นอาหารหลัก ผมบันทึกภาพนี้จากเกาะ Guadalupe ประเทศเม็กซิโก
“ทุกอย่างคือการวางแผน ไม่ว่าดำน้ำคนเดียวหรือมีบัดดี้ การวางแผนสำคัญที่สุด ต้องรู้ลิมิตตัวเอง ต้องสมมุติว่าเรามีอากาศเท่านี้ต้องใช้เวลาที่พักน้ำกี่นาที อากาศที่ใช้ก็ต้องคอยมอนิเตอร์ตลอดเวลา”
แม้มีความเสี่ยง แต่การดำน้ำในท้องทะเลและมหาสมุทรไม่น่ากลัวอย่างที่หลายคนคิด
“สิ่งน่ากลัวคือกระแสน้ำเพราะคือลมหายใจของมหาสมุทร หากไม่มีกระแสน้ำเลยทุกอย่างจะนิ่ง แต่ถ้าเราอยู่ถูกช่วงถูกเวลา กระแสน้ำไหลกำลังดี ไม่แรงหรืออ่อนเกินไป เราจะเห็นความมหัศจรรย์ของธรรมชาติ นักดำน้ำหลายคนกลัวกระแสน้ำแบบลนลาน ‘โอ มีกระแสน้ำ ฉันจะไม่ลง’ อาจจะพลาดจังหวะดีที่สุดไป”
อีกอย่างที่ให้ความสำคัญเรื่องความปลอดภัยคือเรือ
“ขึ้นไปผิวน้ำแล้วเรือจะเห็นเราไหม ต้องเตรียมอุปกรณ์ต่าง ๆ ไม่ว่าทุ่นหรือนกหวีด ไม่มีภาพไหนคุ้มค่ากับการเสียชีวิต ไม่ใช่ถึงเวลาต้องกลับขึ้นไปพักน้ำแล้วบอกตัวเองว่ายังมีเวลาเหลือ ‘ขออยู่อีกสักพักน่า’”
จากแนวปะการังเกรตแบร์ริเออร์รีฟอันยิ่งใหญ่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของออสเตรเลีย สู่เกาะเล็ก ๆ กลางมหาสมุทรแปซิฟิก ข้ามทวีปสู่ชายฝั่งในอ่าวเม็กซิโก เกาะแก่งกลางมหาสมุทรแอตแลนติกจนถึงมหาสมุทรอินเดีย และท้องทะเลในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ประสบการณ์บ่งบอกให้ช่างภาพใต้น้ำรู้ว่ายิ่งต้องการรูปใดมาก ๆ มักจะไม่ได้
ฝูงฉลาม lemon shark กับแสงสุดท้ายของวันที่ Tiger Beach ประเทศบาฮามาส ใช้เลนส์ Fisheye 15mm ต่อกับสายรีโมตชัตเตอร์ จุ่มกล้องลงน้ำโดยใช้ Polecam แล้วกะระยะที่ฉลามว่ายผ่านหน้าเลนส์ในระหว่างกดชัตเตอร์เปิดหน้ากล้อง f/14 ใช้ความเร็วชัตเตอร์ 1/250 ISO 400
“เวลาเห็น subject ที่อยากเข้าไปถ่ายรูป การเคลื่อนไหวของเราจะเป็นไปโดยไม่รู้ตัว แล้วจะเกิดความผิดปรกติ สัตว์จะสังเกตได้ว่า ‘ไอ้หมอนี่มันลุกลี้ลุกลน’ หรือ ‘เนี่ย เราเป็นเป้าหมายที่ถูกล็อกแล้ว’ จึงพยายามหนีทุกวิถีทาง ดังนั้นสิ่งแรกที่ทำทุกครั้งคือบอกตัวเองให้ใจเย็น ๆ รอจังหวะ ทำตัวให้คูลดาวน์ แล้วค่อย ๆ เข้าไปใกล้”
ท้องทะเลและมหาสมุทรอันกว้างใหญ่ไพศาลครอบคลุมในสี่พื้นผิวโลกถึงสามส่วน แท้จริงแล้วมีสัตว์น้ำอาศัยอยู่กระจุกตัว
“พื้นที่ใต้ทะเลส่วนใหญ่เหมือนทะเลทรายอันแห้งแล้ง เฉพาะแนวปะการังข้างเกาะหรือตามกองหินใต้น้ำถึงจะมีสัตว์น้ำอยู่รวมเป็นฝูงเหมือนเมืองใหญ่ และตั้งอยู่กระจัดกระจายกันไปในทะเลทรายใต้น้ำ”
ท่ามกลางความผันผวนของกระแสลมและสายน้ำ ช่างภาพมากประสบการณ์ตั้งข้อสังเกต
“หลายพื้นที่ความเปลี่ยนแปลงของท้องทะเลคือผลจากการกระทำของมนุษย์ เคยไปปีนี้ ผ่านไป ๒-๓ ปี เห็นความเปลี่ยนแปลงโดยไม่รู้ว่าเป็นเพราะอะไร อย่างหมู่เกาะราชาอัมพัตซึ่งเป็นศูนย์กลางความหลากหลายทางธรรมชาติที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของโลก อยู่ทางตะวันตกของเกาะปาปัว อินโดนีเซีย ผมไปครั้งแรกประมาณปี ๒๕๔๔-๒๕๔๕ อุดมสมบูรณ์มาก ไปอีกครั้งปี ๒๕๖๓ จากเคยมีเรือแค่ลำสองลำ กลับมีเรือให้บริการดำน้ำถึง ๓๐-๔๐ ลำ สภาพเปลี่ยนแปลงไปตามการใช้งานที่อาจเกินความพอดี
“wildlife ทุกวันนี้กลายเป็นฉากหลังของการถ่ายรูป การอวดประสบการณ์ ถามว่าผิดไหม ก็ไม่ผิดแต่อาจกลายเป็นกระแสหลัก ควรตั้งคำถามว่ารักสิ่งนั้นจริงไหม หรือแค่ต้องการไปเพื่อ be there done that แล้วติ๊กว่าฉันทำสิ่งนี้แล้วเพื่อไปทำสิ่งอื่นต่อ”
Amazon river dolphin หรือ boto เป็นโลมาน้ำจืดที่อาศัยอยู่ในลำน้ำและลุ่มน้ำสาขาของแม่น้ำแอมะซอนตอนกลางของทวีปอเมริกาใต้ ผมบันทึกภาพนี้จากบริเวณ Rio Negro ในประเทศบราซิล
manatee ญาติห่าง ๆ ของพะยูน แต่หางมีลักษณะกลมเหมือนใบพาย และมีขนาดโดยเฉลี่ยใหญ่กว่าพะยูน บริเวณน้ำพุร้อน Three Sisters Springs ใกล้เมือง Crystal River รัฐฟลอริดา ประเทศสหรัฐอเมริกา
สำหรับวงการถ่ายรูปใต้น้ำของไทย นัทมองว่าพัฒนาขึ้นมากจากอดีต
“คำว่า wildlife คือความไม่แน่นอน ไม่ได้หมายความว่าเราจะเจอมัน ๑๐๐ เปอร์เซ็นต์ ไม่ใช่จ่ายค่าเดินทางแล้วจะเปลี่ยนกลับมาเป็นภาพที่คุณต้องการ ถ้าเทียบกับญี่ปุ่นสมัย ๓๐ ปีก่อน เราจะเห็นนักดำน้ำญี่ปุ่นขึ้นมาปุ๊บ เปิดหนังสือดูลิสต์ว่าเจอปลาอะไรบ้าง พูดคุยถกเถียงกัน ทุกวันนี้มันเกิดภาพนั้นในกลุ่มนักดำน้ำไทย
“การอนุรักษ์คือการจัดการทรัพยากรอย่างยั่งยืนและสมดุล ไม่ใช่การห้ามใช้ ซึ่งเรามาได้ไกลกว่าจุดเริ่มต้นมากแล้ว สิ่งที่ทำให้หลงประเด็นคือคนบางกลุ่มไปดำน้ำเหมือนล่าโทรฟีมาขิงกัน ‘ฉันเจอตัวนี้แล้วนะ’ ‘โอ้ ต่อไปฉันต้องเจอตัวที่เจ๋งกว่า’ ซึ่งมันไม่ใช่ ทุกอย่างเจ๋งหมดอยู่ที่มองมุมไหน ควรกลับสู่พื้นฐานที่แท้จริงว่าเราออกไปดำน้ำ ถ่ายรูปใต้น้ำทำไม อยากศึกษาสิ่งใด เพราะอะไรมากกว่า”
ในฐานะช่างภาพใต้น้ำรุ่นพี่ที่ดำน้ำมานาน ปัจจุบันนัทก็ยังสนุกสนานกับการแหวกว่าย ถ่ายรูป มองผ่านสายน้ำเข้าไปในวิวไฟน์เดอร์
“มันไม่ใช่แค่การใช้ชีวิต แต่เป็นส่วนหนึ่งของชีวิตผมจริง ๆ ถ้ายังมีโอกาสดำน้ำ มีเงินทุนพอเดินทาง ผมก็จะทำไปเรื่อย ๆ
“หลายคนถามผม ดำน้ำมานาน ๓๐ กว่าปี จะไปที่เดิมซ้ำ ๆ ทำไม เห็นอะไรใหม่ ๆ ไหม ถ้าเราตั้งใจก็เห็นนะ โอกาสที่จะเปลี่ยนแปลงจากเดิมไม่ใช่ไม่มี ถ้าเราสังเกตและเรียนรู้พฤติกรรมมากขึ้น แต่เพราะเราไม่เคยจดบันทึกอย่างเป็นทางการมากกว่า”
Morelet’s crocodile หรือ Mexican crocodile เป็นจระเข้ขนาดเล็กที่มีความยาวเพียง ๓ เมตร พบมากในประเทศเม็กซิโก เบลิซ และบางส่วนของกัวเตมาลา ผมบันทึกภาพ Morelet’s crocodile ตัวนี้ขณะมันนอนลอยตัวนิ่งอยู่บริเวณริมบึงน้ำ Car Wash Cenote ในคาบสมุทรยูกาตัน ประเทศเม็กซิโก