หนึ่งในเรื่องที่ผมพบคือกรณี “โครงการอาสาพัฒนาและป้องกันตนเองแห่งชาติ” (อพป.) ของไทยในยุคสงครามเย็น ซึ่งเริ่มมาตั้งแต่ ค.ศ. ๑๙๗๕ เพราะจริง ๆ แล้วแรงบันดาลใจส่วนหนึ่งมาจากนโยบายของสหรัฐอเมริกากับรัฐบาลเวียดนามใต้ (ซึ่งหายไปจากแผนที่การเมืองโลกแล้วเพราะแพ้สงคราม) ที่ต่อต้านการแทรกซึมของกองกำลังเวียดนามเหนือในพื้นที่ชนบท ด้วยการโยกย้ายประชาชนจากหมู่บ้านเดิมเข้ามายังหมู่บ้านแห่งใหม่ที่มีการเตรียมการป้องกันโดยเจ้าหน้าที่ทางการ โดยเรียกหมู่บ้านที่จัดตั้งขึ้นใหม่ว่า “หมู่บ้านยุทธศาสตร์” (Strategic Hamlet-เริ่มใน ค.ศ. ๑๙๖๒)

กรณีเช่นนี้เกิดขึ้นหลายแห่งในชนบทของเวียดนามใต้ ยิ่งในบริเวณที่ราบสูงภาคกลางของเวียดนาม (Central Highland) ซึ่งมีกลุ่มชาติพันธุ์จำนวนมาก การอพยพพลเมืองและส่งปัจจัยพื้นฐานให้แก่หมู่บ้านใหม่เป็นเรื่องยากลำบาก เฮลิคอปเตอร์ จึงกลายเป็นยานพาหนะหลักในการจัดการเรื่องนี้

ในภาพนี้ คำบรรยายภาพภาษาอังกฤษแปลเป็นไทยได้ว่า “กองพลทหารม้าที่ ๑ (1st Cavalry Division) ขนส่งวัสดุก่อสร้างที่ได้รับสนับสนุนจากองค์การเพื่อการพัฒนาระหว่างประเทศของสหรัฐอเมริกา (The United States Agency for International Development - USAID) และหน่วยงานท้องถิ่นด้วยเฮลิคอปเตอร์แบบ CH-54 ในภาพเป็นการขนส่งกระสอบทรายสำหรับเสริมแนวป้องกันบริเวณที่ตั้งถิ่นฐานใหม่ที่อานเค (An Khe) หลังย้ายประชาชนออกจากพื้นที่เดิมที่เวียดกงมีอิทธิพลอยู่ (๑๘-๑๙ ตุลาคม
ค.ศ. ๑๙๖๖)”

น่าสนใจว่า ทุกวันนี้ไทยก็ยังมี “หมู่บ้าน อพป.” มากถึง ๑๔,๕๒๘ หมู่บ้าน ภายใต้การดูแลของกระทรวงมหาดไทย (สำนักกิจการความมั่นคงภายใน กระทรวงมหาดไทย ปี ๒๕๖๐)

ผมไม่แน่ใจว่าในไทยนโยบายนี้ประสบความสำเร็จเพียงใด แต่ในกรณีของเวียดนามใต้ จากการตรวจสอบข้อมูล หมู่บ้านลักษณะนี้ล้มเหลวอย่างสิ้นเชิง เพราะชาวบ้านรู้สึกว่าถูกบังคับให้ต้องโยกย้ายถิ่นฐาน เหมือนถูกขังและถูกจับตาอย่างใกล้ชิดโดยทางการ จนสูญเสียวิถีชีวิตดั้งเดิมไป

ไม่แน่ใจว่าชะตากรรมสาวเวียดนามในภาพนี้เป็นอย่างไร หลังเวลาผ่านไป และเวียดนามใต้พ่ายแพ้