ส้มลมอาจนับเป็นวัชพืชในสายตาคนทั่วไป เถาของมันเลื้อยพันไม้พุ่มในป่าโปร่งทุกภาคของประเทศแถบอุษาคเนย์  ในเมืองไทย คนมักเด็ดใบเด็ดดอกกินให้ชุ่มคอเวลาเดินป่า ในเวียดนามตอนเหนืออย่างเมืองไมโจวของคนไทขาว มีคนเฒ่าเก็บเถาส้มลมมาวางขายในตลาด ให้คนซื้อไปต้มเนื้อวัวเปื่อยๆ ใส่ข้าวสาร แบบสูตรพื้นเมืองของที่นั่น

ผมชอบเก็บใบและดอกส้มลมมาต้มส้มน้ำใสบ้าง แกงใส่เครื่องเทศโบราณสูตรที่คิดเองบ้าง เพราะว่ายอดส้มลมนั้นหาง่าย และมีมากจริงๆ โดยเฉพาะละแวกเมืองโบราณศรีเทพ จังหวัดเพชรบูรณ์ อย่างไรก็ดีคนแก่ๆ เคยบอกว่า แต่ก่อนส้มลมจะติดฝักด้วย แต่เดี๋ยวนี้ไม่เห็น น่าจะเป็นเพราะความชื้นในอากาศลดน้อยลง

โชคเป็นของผมเอาเมื่อช่วงปลายเดือนธันวาคม ๒๕๖๘ ผมปั่นจักรยานทัวริงรวมกลุ่มไปกับเพื่อนๆ เมื่อถึงหนองคาย เราไปทำธุระที่วัดเนินพระเนาว์ และผมพบ “ฝัก” ส้มลมในเขตวัดนั้นเอง ลักษณะเป็นฝักคู่ทรงเรียวยาว โคนติดกัน เนื้อกรอบรสเปรี้ยวอร่อย ชุ่มคอเมื่อเด็ดกินสดๆ

เราสามารถเพิ่มฝักส้มลมเข้าไปในสูตรกับข้าวที่เข้าใบส้มลมได้หมดนะครับ ไม่ว่าจะต้มหรือแกงแบบไหน แต่ที่คิดว่าน่าลอง คือสูตร “ยำส้มลมทั้งสาม” คือใช้ใบอ่อนส้มลมซอยหยาบ ดอกส้มลมเด็ดเป็นช่อเล็กๆ ล้างน้ำให้หมดยางและฝักส้มลมหั่นเฉียงบางๆ ยำกับหมูสับลวก หอมแดงซอย พริกขี้หนูหั่น น้ำปลา น้ำมะนาว น้ำตาลทราย ถ้ามีกุ้งสดลวกสุกหั่นชิ้นด้วยก็จะยิ่งอร่อย เวลาเคี้ยวถูกใบ ดอก ฝักส้มลม รสเปรี้ยวย่อมจะฉีดพุ่งออกมาเป็นจานยำที่มีเอกลักษณ์แซ่บดีแท้ๆ ครับ

ผมคิดว่าฝักส้มลมเป็นตัวชี้วัดความชื้นในบรรยากาศของแต่ละพื้นที่ได้ดี ถ้ามีมัน ก็แสดงว่าบริเวณนั้นอากาศชุ่มชื้นดี อยู่สบาย โอกาสที่จะมีวัตถุดิบอาหารดีๆ อร่อยๆ ก็มากตามไปด้วยครับ

เถาส้มลมแถวบ้านใครมีฝัก ลองเก็บมาทำกับข้าวกินซิครับ