ประเทศไทยมีความพยายามผลักดันกฎหมายชาติพันธุ์ตั้งแต่ราวปี ๒๕๒๙ เช่นเดียวกับที่หลายประเทศทั่วโลกเคยต่อสู้เพื่อเรียกร้องสิทธิของชนเผ่าพื้นเมืองหลังการล่มสลายของฝ่ายสังคมนิยม และแนวความคิดแบบรัฐชาติสมัยใหม่เริ่มบอกโลกว่า เราต้องโอบรับความหลากหลายมากขึ้น แต่เมื่อคำนี้ถูกนิยามโดยกลุ่มคนที่มีอำนาจกำกับกฎหมายหรือโครงสร้างสำคัญ ๆ ในสังคม ก็อาจไม่ใช่ทุกคนที่ถูกนับรวม

“ถ้าถามว่าเรานึกถึงใครที่เป็นชาติพันธุ์ในประเทศไทยบ้าง เรามักไม่นึกถึงตัวเองใช่ไหมแต่โลกวิชาการทางมานุษยวิทยา ชาติพันธุ์หมายถึงกลุ่มทางวัฒนธรรม นั่นหมายความว่าที่เรานั่งคุยกันอยู่ตรงนี้ก็คือชาติพันธุ์ แต่คนไทยจะไม่นับตัวเองเพราะถือว่าเป็นประชากรกลุ่มใหญ่เลยมองคนชายขอบอื่น ๆ ว่าเป็นชาติพันธุ์ ความรู้สึกดังกล่าวง่ายต่อการแบ่งแยกว่าเราเป็นเรา แต่เขาเป็นอื่น”

อภินันท์ ธรรมเสนา ผู้จัดการฝ่ายสื่อสารสังคมและขับเคลื่อนนโยบายสาธารณะ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) และหนึ่งในผู้ขับเคลื่อน พ.ร.บ. ชาติพันธุ์ สะท้อนความเห็น

“นี่น่าจะเป็นหนึ่งในกฎหมายไม่กี่ฉบับที่ไม่ได้มาจากนักการเมืองเพียงฝ่ายเดียว แต่มาจากหลายภาคส่วนร่วมกันผลักดันตั้งแต่ขั้นของการเสนอกฎหมาย จนถึงขั้นของการพิจารณากฎหมาย เพราะในกรรมาธิการมีสัดส่วนภาคประชาชนอยู่ด้วย ซึ่งการนำทุกร่างของทุกภาคส่วนมารวมในกฎหมายฉบับเดียวยากมากนะ และที่สำคัญสุดคือกลุ่มชาติพันธุ์ที่เป็นเจ้าของเรื่องได้เข้ามาอยู่ทุกกระบวนการ ตั้งแต่ทำร่าง ร่วมเวทีรับฟังความเห็นในช่วงโควิดตั้ง ๓๐ กว่าเวทีต่อเนื่องกัน
และมีคนออกมาให้ความเห็นหลายพันคน”

บทสนทนากับอาจารย์ต่อจากนี้จะเล่าที่มาที่ไปของประสบการณ์ในการศึกษาคลุกคลีกับพี่น้องชาติพันธุ์ เทรนด์การโอบรับความหลากหลายในไทย บริบททางสังคมที่แตกต่างในแต่ละประเทศที่มีชนเผ่าใหญ่น้อย อัตลักษณ์ของชาวชาติพันธุ์ยุคใหม่ และเหตุใดเราจึงต้องทำงานต่ออย่างหนัก
แม้ พ.ร.บ. ชาติพันธุ์จะผ่านแล้ว