คนที่สนใจประวัติศาสตร์โลกช่วงนั้นย่อมคุ้นชื่อ จอห์น เอฟ. เคนเนดี ประธานาธิบดีคนที่ ๓๕ ของสหรัฐฯ และ นิกิตา
ครุชชอฟ (Nikita Khrushchev) เลขาธิการพรรคคอมมิวนิสต์แห่งสหภาพโซเวียตแต่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้จะพบผู้นำที่มีบทบาทเด่นอย่าง อูนุ (พม่า) โฮจิมินห์ (เวียดนามเหนือ) ฯลฯ

ในกรณีไทย ไม่ว่าจะชอบหรือไม่ เราไม่อาจปฏิเสธความโดดเด่นของ “ถนัดคอมันตร์” ได้

เอกสารจดหมายเหตุชิ้นหนึ่งของสหรัฐฯ บันทึกคำกล่าวของรัฐมนตรีจากประเทศหนึ่งในอาเซียนว่า เขา “ตื่นเต้น” ที่ได้พบพันเอกพิเศษ ดร. ถนัด คอมันตร์ผู้มีชื่อเสียงในแวดวงการเมืองระหว่างประเทศ

ด้วยภูมิหลังที่เป็นนักเรียนกฎหมายฝรั่งเศส จบปริญญาเอกจากมหาวิทยาลัยปารีสใน ค.ศ. ๑๙๔๐ ถนัดน่าจะ “เอียงซ้าย” มีมุมมองแบบสังคมนิยม แต่ปรากฏว่าเขากลับรับราชการในกระทรวงการต่างประเทศ ดำรงตำแหน่งทูตในประเทศสำคัญ ได้รับยศทางทหาร จนเริ่มมีบทบาททางการเมืองตั้งแต่ยุครัฐบาลทหารของจอมพล สฤษดิ์ ธนะรัชต์ ต่อเนื่องจนถึงสมัยจอมพล ถนอม กิตติขจร ซึ่งไทย “เลือกข้าง” โลกเสรีเต็มที่

ผลงานโดดเด่นของถนัดคือร่วมมือกับประเทศในภูมิภาคก่อตั้ง “สมาคมประชาชาติแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้” (อาเซียน) ใน ค.ศ. ๑๙๖๗ โดยมีจุดประสงค์เริ่มแรกเป็นเรื่อง “การเมือง” เพราะความมุ่งหมายคือการร่วมกันต่อต้านภัยคอมมิวนิสต์

ผมนึกถึงเรื่องนี้ เมื่อเห็นภาพซึ่งรักษาไว้ที่ห้องสมุดและพิพิธภัณฑ์ จอห์น เอฟ. เคนเนดี (John F. Kennedy Presidential Library and Museum) เมืองบอสตัน รัฐแมสซาชูเซตส์ ในภาพมีบุรุษสามคนนั่งคุยกัน คำบรรยายระบุว่า “ประธานาธิบดีเคนเนดี พบ ถนัด คอมันตร์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศไทย (จากซ้ายไปขวา) วิสูตร อรรถยุกติ เอกอัครราชทูตไทยประจำสหรัฐฯ ; รัฐมนตรีคอมันตร์ ; ประธานาธิบดีเคนเนดี (บนเก้าอี้โยก) ห้องทำงานรูปไข่ ทำเนียบขาว กรุงวอชิงตัน ดี.ซี./๓ ตุลาคม ค.ศ. ๑๙๖๑” นอกจากนี้ยังระบุเวลาไว้ชัดเจนว่า ๑๐.๓๕ น. 

ภาพนี้เป็นหลักฐานยืนยันความพยายามประสานกับอเมริกาของถนัดในระยะที่ไทยกำลังเข้าไปพัวพันกับสงครามกลางเมืองในลาวและสงครามเวียดนามซึ่งต่อมาจะเกิดผลเป็น “แถลงการณ์ร่วมถนัด-รัสก์” (Thanat-Rusk Communique) ในเดือนมีนาคม ค.ศ. ๑๙๖๒ ที่อเมริกาสัญญาว่าจะปกป้องไทยหากมีภัยจากคอมมิวนิสต์ ทำให้อเมริกามาตั้งฐานทัพในไทยในเวลาต่อมา

หลังยุคสงครามเย็น ถนัดเล่นการเมืองในนามพรรคประชาธิปัตย์ ในช่วงบั้นปลายชีวิต เขาทันเห็นอาเซียนกลายเป็นองค์กรระดับภูมิภาคที่เน้นความร่วมมือเพื่อการค้า จนประเทศคอมมิวนิสต์อย่างเวียดนาม (ค.ศ. ๑๙๙๕) และลาว (ค.ศ. ๑๙๙๗) เข้าร่วมเป็นสมาชิกด้วยในที่สุด

ถนัดถึงแก่อสัญกรรมใน ค.ศ. ๒๐๑๖ สิริอายุรวม ๑๐๑ ปี