อย่างไรก็ตามยังจำเป็นต้องตรวจสอบชนิดของเชื้อแบคทีเรียและจังหวะเวลาที่ควรได้รับเชื้อดีว่าเกี่ยวข้องโดยตรงกับเรื่องความจำมากน้อยเพียงใด รวมถึงอาหารส่งผลผ่านปฏิสัมพันธ์รูปแบบใดในร่างกายกันแน่

ขยับต่อจากเรื่องความทรงจำมาดูเรื่องการเรียนรู้และสมาธิกัน

มีการทดลองให้หนูกินเชื้อแบคทีเรียกลุ่มที่พบได้บ่อยในทางเดินอาหารติดต่อกันนาน ๑๑ สัปดาห์ ปรากฏว่าหนูแสดงท่าทีเหมือนเรียนรู้เรื่องต่าง ๆ ดีขึ้น  มีการทดลองปรับเปลี่ยนชนิดของแบคทีเรียด้วย ทำให้รู้ว่ามีความจำเพาะเจาะจงของชนิดแบคทีเรียกับความสามารถที่เพิ่มขึ้นนี้ โดยหนูที่ได้รับ Bif idobacterium longum จะเห็นผลดีมากสุด เมื่อเทียบกับกลุ่มควบคุมที่ไม่ได้รับแบคทีเรียเพิ่มเติม

ส่วนหนูที่ได้รับแบคทีเรียชนิดอื่นก็แสดงความสามารถลดหลั่นกันไป

อีกการทดลองหนึ่งให้กลุ่มหนูทดลองกินอาหารที่มีไขมันและน้ำตาลปริมาณมาก ผลคือเกิดการเพิ่มจำนวนของแบคทีเรียก่อโรค ซึ่งส่งผลให้ความสามารถในการคิดย่ำแย่ลงเมื่อเทียบกับหนูกลุ่มควบคุมที่ได้รับอาหารสูตรมาตรฐาน

มีการศึกษาที่ขยับมาทำในคน ทำให้รู้ว่าคนที่ได้รับโพรไบโอติกเสริมติดต่อกันนาน ๔ สัปดาห์ มีปฏิกิริยาตอบสนองต่ออารมณ์เศร้าลดลงอย่างเห็นได้ชัดเมื่อเทียบกับคนในกลุ่มควบคุมที่ไม่ได้รับโพรไบโอติกเพิ่ม  หลักของกลไกเช่นนี้คืออาหารที่มีประโยชน์ช่วยลดอาการครุ่นคิดหมกมุ่นซ้ำซากอยู่กับอารมณ์เศร้าหรืออารมณ์โกรธ ถือเป็นหลักฐานชิ้นแรก ๆ
ที่โยงความสัมพันธ์ระหว่างชนิดของแบคทีเรียที่มีประโยชน์กับผลกระทบด้านอารมณ์ความรู้สึกผ่านการทำงานของสมอง

การค้นพบปรากฏการณ์นี้เป็นผลงานวิจัยจากทีมของมหาวิทยาลัยคอลเลจคอร์ก ประเทศไอร์แลนด์

งานวิจัยในมนุษย์อีกชิ้นหนึ่งซึ่งทำโดยนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด ให้อาสาสมัครกินพรีไบโอติกทุกวันติดต่อกัน ๓ สัปดาห์ ผลพบว่ามีอาการหลุกหลิกหวั่นไหวไปตามตัวกระตุ้นต่าง ๆ น้อยลง พอตรวจฮอร์โมนดูก็พบว่ามีระดับคอร์ติซอลลดลงอย่างเห็นได้ชัด

คอร์ติซอลมีหน้าที่กว้างขวางตั้งแต่ตอบสนองต่อความเครียด ปรับระดับน้ำตาลในเลือด และควบคุมความดันที่สำคัญคือกระตุ้นให้ตื่นตัว อีกทั้งให้พลังงานในยามที่ตกอยู่ในอันตราย

แต่การตีความผลการทดลองพวกนี้ต้องระมัดระวัง

ยกตัวอย่าง เคยมีการทดลองหนึ่งให้อาสาสมัครกินโพรไบโอติก Lactobacillus rhamnosus แล้วตรวจสอบความสามารถในการคิดวิเคราะห์ ปรากฏว่าผลลัพธ์ที่ได้ไม่แตกต่างจากกลุ่มควบคุมที่กินพลาซีโบ (placebo) 

พลาซีโบก็คือ “ยาหลอก” เช่น ให้กินแป้งอัดเม็ด แต่ผู้ป่วยคิดว่าเป็นยาจริง ซึ่งในบางกรณีร่างกายอาจตอบสนองราวกับได้รับ “ยาจริง” ส่วนใหญ่ในกรณีเช่นนี้มักเป็นอาการเจ็บป่วยทางจิตใจหรืออารมณ์มากกว่าทางร่างกายจริง ๆ หรือหากเป็นการเจ็บป่วยทางกายก็เป็นผลกระทบทางอ้อมจากการเจ็บป่วยทางใจ

การจำแนกแยกแยะและระบุชนิดของ “แบคทีเรียดี” รวมถึงผลกระทบในทางดีที่ได้ จึงไม่ง่ายและตรงไปตรงมาเสมอไป อาจต้องทดลองและเก็บข้อมูลกันอีกมาก

แต่สิ่งที่น่าจะสรุปได้โดยไม่ผิดก็คือ เริ่มมีผลการทดลองที่ยืนยันว่า ไมโครไบโอมอาจส่งผลต่อความทรงจำและการเรียนรู้ในทางใดทางหนึ่งได้จริง

ผลการศึกษาเรื่องทำนองนี้ในอนาคตคงจะยิ่งน่าตื่นเต้น เพราะเครื่องมือ วิธีการศึกษาและตรวจวัด รวมถึงแนวคิดการทดลอง น่าจะยิ่งซับซ้อนและลึกซึ้งมากยิ่งขึ้นไปอีก ผลลัพธ์ก็น่าจะยิ่งชัดเจนมากขึ้นไปด้วยเช่นกัน