ใกล้บ้านเรามีสมรภูมิสงครามตัวแทนหลายแห่ง เช่น เวียดนาม สมรภูมิระหว่างเวียดนามเหนือซึ่งหนุนหลังโดยสหภาพโซเวียต กับเวียดนามใต้ที่สนับสนุนโดยสหรัฐฯ  ลาว ต่อสู้กันระหว่างฝ่ายขวา (อนุรักษนิยม) ฝ่ายซ้าย (คอมมิวนิสต์) ฝ่ายเป็นกลาง (พยายามรักษาสันติภาพและส่งเสริมการเจรจา) โดยมีลักษณะเป็น “สงครามลับ” ปะทะกันด้วยกำลังในเขตชนบท สุดท้ายคือกัมพูชา ที่มีการต่อสู้กันระหว่างฝ่ายเจ้าสีหนุที่พยายามวางตัวเป็นกลางเอียงไปทางซ้าย กับฝ่ายขวา และฝ่ายเขมรแดงที่เคลื่อนไหวในชนบท

ไทยที่เลือกเข้าข้างโลกเสรี หนุนหลังเวียดนามใต้และลาว (ในยุคที่ยังไม่เป็นคอมมิวนิสต์) ทั้งด้านเศรษฐกิจและการทหาร โดยยินยอมให้สหรัฐฯ เข้ามาใช้ฐานทัพอากาศหลายแห่งในภาคกลาง เหนือ และอีสาน เพื่อขยายรัศมีทำการของทัพฟ้าอเมริกัน

ฐานบินอุบลราชธานีเป็นหนึ่งในฐานทัพอากาศที่เครื่องบินขับไล่ เครื่องบินทิ้งระเบิด และเครื่องบินลำเลียงอเมริกัน ใช้เป็นฐานออกไปปฏิบัติการในเวียดนามและลาว ตั้งแต่ช่วงกลางทศวรรษ ๒๕๐๐

ที่นี่มีฝูงบินอเมริกันเข้ามาประจำการหลายชุด เช่น ฝูงบินขับไล่ทางยุทธวิธีที่ 45 ฝูงบินขับไล่ทางยุทธวิธีที่ 47 และกองบินขับไล่ทางยุทธวิธีที่ 8 (The Wolfpack/มีฝูงบินในควบคุมหกฝูงบิน) กองบินขับไล่ที่ 4, 31, 33D

เช่นเดียวกับฐานทัพอเมริกันอื่น ๆ ที่ตั้งอยู่ทั่วโลก งานจิตวิทยามวลชนเป็นเรื่องขาดไม่ได้ เพื่อ “ซื้อใจ” คนท้องถิ่น ที่ฐานบินอุบลฯ ครั้งหนึ่งเคย “เปิดบ้าน” ให้เยาวชนในท้องถิ่นได้เข้ามาทัศนศึกษา

ผมพบภาพกิจกรรมนี้โดยบังเอิญในหอจดหมายเหตุแห่งชาติสหรัฐฯ หมายเลข ๒ (U.S. National Archives and Records Administration II) รัฐแมริแลนด์เป็นภาพเด็กผู้ชายจำนวนมากยืนอยู่บริเวณด้านท้ายเครื่องบิน  จากมุมกล้อง ช่างภาพต้องเข้าไปอยู่ภายในลำตัวเครื่องบิน แล้วถ่ายย้อนออกมาทางประตูท้ายลำที่สามารถเปิดเพื่อใช้ลำเลียงกำลังพลหรือสิ่งของขึ้นลง  ในภาพนี้ช่องประตูจึงกลายเป็นกรอบภาพที่ล้อมเด็ก ๆ ทั้งกลุ่มเอาไว้

คำบรรยายภาพเขียนไว้ว่า “เด็กไทยมองเข้ามาในเครื่องบินลำเลียงแบบ C-123 ที่ฐานบินอุบลฯ ประเทศไทย ระหว่างงานเปิดบ้าน (Open House Program) เมษายน ค.ศ. ๑๙๖๓ (ปี ๒๕๐๖)”

สิ่งที่สะดุดตาคือเด็กทุกคนในภาพล้วนเป็นนักเรียนชายทั้งสิ้น