เรือเป็นพาหนะแรกที่นำคนเดินทางไปได้ไกลทั่วโลก ในยุคที่โลกยังปราศจากล้อรถและเรือบิน ผู้คนทุกมุมโลกเชื่อมต่อถึงกันด้วยลำเรือ ผ่านมหาสมุทร  การได้ย้อนไปรับรู้เรื่องเรือโบราณเป็นเรื่องน่าสนุก ในฐานะปฐมพาหนะที่พาผู้คนข้ามขอบรอบโลก ไปผ่านพบและก่อเกิดปรากฏการณ์ใหม่ ๆ ที่สร้างผลกระทบต่อประวัติศาสตร์และวิวัฒนาการของคนเรา กระทั่งเปลี่ยนแปลงโลกไปอย่างไม่อาจกลับมาเหมือนเดิมได้อีก

ภาพ : เทศกาลเรือ The Australian Wooden Boat Festival จาก magnific.com

เรือ พาหนะแรกที่มาก่อนระบบล้อเลื่อนและเครื่องจักรกล ประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศโพ้นทะเลที่นับเนื่องยาวนานมาถึงปัจจุบัน มักเริ่มต้นมาจากการติดต่อสัมพันธ์กันทางเรือ

ทุกวันนี้ยามเรายืนอยู่ริมทะเลแล้วมองเห็นเรือเดินสมุทรขนาดยักษ์เคลื่อนตัวอ้อยอิ่งอยู่กลางน่านน้ำ เราอาจรู้สึกถึงความเชื่องช้าล้าหลังในวันที่ผู้คนและสินค้าบินข้ามขอบโลกได้ภายในห้วงวัน แต่เมื่อ ๕๐๐ ปีก่อน เรือคือที่สุดของนวัตกรรมการเดินทางที่ทำให้ผู้มีกองเรือสามารถครอบครองโลกได้ และเป็นพาหนะสำคัญของโลกอยู่หลายร้อยปี

เรือเป็นพาหนะแรกที่มาก่อนระบบล้อเลื่อนและเครื่องจักรกล

บางหน้าในหนังสือ ประวัติศาสตร์มหาสมุทรอินเดีย เล่าว่า พระนางฮัตเชปซุต ฟาโรห์ที่ปกครองอียิปต์ช่วง ๑,๕๐๐ ปีก่อนคริสต์ศักราช ส่งเรือออกสำรวจทะเลแดง ผ่านช่องแคบเอเดนมุ่งลงใต้สู่พุนต์ เพื่อหาเปลือกไม้อบเชย กำยาน และยางไม้หอม ทำยาดองรักษาศพ เครื่องหอม เครื่องสำอาง และซื้อชุดเครื่องเทศอินเดีย ผ่านพ่อค้าอาหรับจากอาระเบีย บรรทุกเป็นคาราวานไปกลับระหว่างทะเลแดงกับแม่น้ำไนล์

กลุ่มชนนาบาเทียนในแถบอาหรับ ผู้เป็นทั้งพ่อค้าและโจรสลัด เป็นชนกลุ่มแรก ๆ ที่ปรากฏชื่อในการใช้และปรับปรุงเรือให้เหมาะสมต่อการเดินทางในมหาสมุทรอินเดียซึ่งมีมรสุม กระทั่งเกิด “เรือโดว์” (Dhow) ที่ใช้ใบรูปสามเหลี่ยมเป็นครั้งแรกในทะเลแดง

ขณะที่พัฒนาการของเรือในยุโรปแถบทะเลเมดิเตอร์เรเนียนมี “เรือค็อก” (Cog) ที่เป็นเรือใบลำใหญ่อุ้ยอ้ายมีเสากระโดงเดียว  ต่อมาพัฒนาเป็น “เรือแกลเลียน” (Galleon) ที่มีสองหรือสามเสากระโดง ใบเรือรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า

โปรตุเกสนำข้อดีของเรือหลายชนิดมาผสมกันเป็น “เรือคาราเวล” (Caravel) หรือที่เรียกว่าเรือของชาวมัวร์ มีเสากระโดงหลักและเสาหลัง ใบเรือสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่เสาหน้า สามารถเดินเรือจากโปรตุเกสลงใต้ตามกระแสลม และเปลี่ยนมาใช้ใบสามเหลี่ยมเมื่อแล่นทวนลมกลับสู่ทางเหนือ

เรือคาราเวลคล่องตัวต่อการเลาะเลียบชายฝั่งทวีปและเข้าสู่ปากแม่น้ำ แต่ยังเป็นเรือลำเล็ก ต่อมาจึงพัฒนาเป็น “เรือคาร์แร็ก” (Carrack) ท้องเรือกว้างใหญ่เพื่อบรรทุกสินค้าได้มากขึ้น มีเสากระโดงอยู่กลาง กับอีกเสาค่อนไปทางท้ายเรือ ใช้ใบรูปสามเหลี่ยมมุมแหลมอยู่ล่าง สะดวกกับการปรับใบเรือรับลมได้ทั้งด้านข้างและด้านหลังสามารถแล่นกลางมหาสมุทรที่มีกระแสลมปรวนแปร

ลมพายุนับเป็นภัยร้ายแรงในหมู่นักเดินเรือ แต่การเดินทางของชาวเรือโบราณก็ต้องฝากอนาคตไว้กับกระแสลม สิ่งสำคัญที่คนเดินเรือต้องคำนึง

ดังบันทึกในพงศาวดารราชวงศ์หยีของเกาหลี ที่กล่าวถึงการเดินเรือสำเภาว่า “ถ้าไปตามลมก็จะแล่นไปได้อย่างรวดเร็ว แต่ถ้าลมไม่ดี แม้จะให้เวลาตั้ง ๓ ปี ก็หาไปถึงที่หมายได้ง่าย ๆ ไม่”

เรือเดินทะเลยุคแรกใช้การพายหรือกางใบ น่าจะในทำนองเดียวกับเรือของโอดิสซีอุส ที่ คริสโตเฟอร์ โนแลน จำลองไว้ในหนังเรื่อง The Odyssey เมื่อกลางปีนี้

นักเดินเรือยุคโบราณจึงต้องมีความรอบรู้ทั้งด้านดาราศาสตร์และกระแสลม

ทรงเรืออาหรับและยุโรปท้องแหลม กินน้ำลึก กลับใบเรือเพื่อแล่นในทิศทางสวนลมได้ดี คล่องตัว เข้าเทียบท่าที่แคบได้สะดวกกว่าเรือสำเภาจีน แต่พื้นที่บรรทุกสินค้าในท้องเรือก็น้อยกว่า

ใน บันทึกการเดินทางของอับดุลลอฮ์ มุนชี ให้ภาพสำเภาจีนที่มาค้าขายแถบคาบสมุทรมลายูว่า ต่อด้วยไม้เนื้อแข็ง หัวเรือกว้างและแบน ท้ายเรือสูงเชิดขึ้นป้องกันคลื่นลมแรงในทะเลลึก มักเขียนสัญลักษณ์ “ดวงตา” ที่หัวเรือ ตามความเชื่อว่าจะช่วยให้เรือมองเห็นทางและหลบหลีกอันตรายในทะเล

มีเชือกขึงเสาใบเรือ โยงจากปลายเสาลงมายึดกับกราบเรือทั้งสองข้าง ไม่ให้เสาใบหักหรือเอนเมื่อรับแรงลมมหาศาลขณะแล่นกลางทะเล และทำหน้าที่ปรับมุมใบเรือด้วย

ในบันทึกของอินเดียเกี่ยวกับเรือไม้สักจากอียิปต์ที่มาหาสินค้าทางตะวันออกเมื่อราวคริสต์ศตวรรษที่ ๓ ว่ามีขนาดระวางบรรทุก ๗๕ ตัน

นับว่าลำเล็กเมื่อเทียบกับเรือสำเภาจีน ที่ตามข้อมูลในหนังสือ เอเชียตะวันออกยุคใหม่ : จีน ญี่ปุ่น เกาหลี ไต้หวัน ว่า เรือทั่วไปในเวลานั้นระวาง ๑๕๐ ตัน แต่สำเภาใหญ่ของจีนบรรทุกได้ ๑,๐๐๐ ตัน ลูกเรือ ๑๘๐ คน หางเสือสูง ใบเรือแข็งแรง แล่นผ่านมรสุมได้ ความเร็วในทะเลใหญ่ ๖-๘ นอต ขณะที่เรือสินค้าของอังกฤษที่อินเดียแล่นได้ไม่เกิน ๕๐ ไมล์ต่อวัน

ขณะที่ กาวิน เมนซีส์ นักภูมิศาสตร์-ประวัติศาสตร์ชาวอังกฤษ ผู้ศึกษาเส้นทางเดินเรือสำรวจโลกของกองเรือจีน ระหว่าง ค.ศ. ๑๔๒๑-๑๔๒๓ บรรยายไว้ในหนังสือ ๑๔๒๑ ปีที่จีนค้นพบโลก ว่าเรือคาราเวลของโปรตุเกสไม่ใหญ่กว่าหางเสือเรือมหาสมบัติของจีนที่สูงถึง ๓๖ ฟุต ไปเท่าไรนัก

เรือของเวนิสบรรทุกได้ ๕๐ ตัน ขณะที่หางเสือเรือจีนสูง ๓๖ ฟุต เท่าความยาวลำเรือ นีญา...ของโคลัมบัส, บรรทุกได้กว่า ๒,๐๐๐ ตัน ถึงมะละกาใน ๕ สัปดาห์ ถึงฮอร์มุซใน ๑๒ สัปดาห์

ส่วน ปริวัฒน์ จันทร บรรยายว่า เรือมีขนาดยาวกว่า ๔๐๐ ฟุต กว้าง ๑๖๐ ฟุต มี ๙ เสากระโดง คนจีนเรียกเป่าฉวน หรือเรือมหาสมบัติ  บรรทุกสินค้าเลื่องชื่อของจีนยุคราชวงศ์หมิง อย่างเครื่องถ้วยเปลือกไข่ ผ้าแพร ผ้าไหม เครื่องเขิน เครื่องทอง เครื่องเงิน ออกมาให้โลกประจักษ์ เอาสินค้าท้องถิ่น งาช้าง นอแรด กระดองเต่า ไข่มุก อัญมณี เครื่องเทศ สมุนไพร กลับประเทศด้วยกองเรือ ๓๐๐ กว่าลำ ลูกเรือรวมกว่า ๒๗,๘๐๐-๓๐,๐๐๐ ชีวิต

และบรรยายถึงรายละเอียดของส่วนประกอบเรือว่า

โครงประกอบแผ่นไม้เรียงเป็นชั้นตามความยาวของลำเรือทั้งสองด้าน โดยยึดกับกระดูกงู ที่อยู่กลางท้องเรือยาวเท่าลำเรือ และกงเรือ ไม้รูปโค้งติดกระดูกงูตั้งขึ้นเป็นโครงเรือ  ยาแนวรอยต่อระหว่างแผ่นไม้ด้วยหมันหรือด้ายดิบคลุกชันน้ำมันยาง วางเสากระโดงไม้สนไว้ช่วงกลางเรือ

กองเรือมหาสมบัตินี้ควบคุมโดย เจิ้งเหอ แม่ทัพเรือสมัยราชวงศ์หมิง ออกเดินเรือครั้งแรก ค.ศ. ๑๔๐๕ เรือมหาสมบัติ ๖๒ ลำ กับเรืออื่น ๆ ๓๑๗ ลำ ลูกเรือราว ๒๗,๘๐๐ คน ออกจากอู่เรือหลงเจียง นครนานกิง มุ่งเมือง กาลิกัต ชายฝั่งตะวันตกของอินเดีย

และออกเรือครั้งที่ ๗ เมื่อ ค.ศ. ๑๔๓๑ เป็นกองเรือใหญ่ที่สุดกว่า ๓๐๐ ลำ ลูกเรือ ๒๗,๕๕๐ คน ตามพระบรมราชโองการ “...สอนสั่งให้ประเทศเหล่านั้นเคารพนับถือราชสำนักแห่งโอรสสวรรค์...”

เหตุการณ์ วาสโก ดา กามา ขึ้นฝั่งเมืองกาลิกัต ประเทศอินเดีย วาดโดยจิตรกรโปรตุเกส Roque Gameiro (ค.ศ. ๑๘๖๔-๑๙๓๕) นับเป็นครั้งแรกที่ชาวตะวันตก เดินเรือมาถึงเอเชีย เมื่อ ค.ศ. ๑๔๙๘ 

ภาพ : https://th.wikipedia.org/wiki/
ไฟล์:A_chegada_de_Vasco_da_Gama_a_Calicute_em_1498.jpg

ภาพพิมพ์แกะลายใน ค.ศ. ๑๗๖๐ เป็นภาพกรุงลิสบอนในราวคริสต์ศตวรรษที่ ๑๕-๑๖ ยุคที่โปรตุเกสเป็นมหาอำนาจของโลกด้วยศักยภาพการเดินเรือ  
(ภาพ : https://antique-maps.lt/product/1760-j-chereau-lisbone/)

ตามเรื่องเล่าที่ศึกษาค้นคว้ากันอยู่ในระยะหลัง ว่ากันว่ากองเรือสำเภาจีนของแม่ทัพเจิ้งเหอออกเดินทางเจ็ดครั้ง ในช่วง ค.ศ. ๑๔๐๕ ถึง ๑๔๓๓ ซึ่งไปถึงอเมริกาก่อนโคลัมบัส ๑๐๐ ปี แต่เรื่องนี้ยังไม่เป็นที่ยอมรับในวงกว้าง อาจเพราะยังขาดประจักษ์หลักฐานที่สมบูรณ์

ที่มีบันทึกและยอมรับกันเป็นสากลเป็นกองเรือของชาวตะวันตก

เริ่มต้นจากโปรตุเกส ซึ่งประกาศเอกราชในคริสต์ศตวรรษที่ ๑๒ แล้วใช้เวลาราว ๓ ศตวรรษขยับขึ้นเป็นมหาอำนาจและศูนย์กลางทางการค้า ด้วยความสามารถจากการเดินเรือ ซึ่งเป็นชาวตะวันตกชาติแรกที่เดินทางข้ามมหาสมุทรอินเดียมาถึงโลกตะวันออกที่อินเดีย

โดยนับตั้งแต่ ค.ศ. ๑๓๔๑ โปรตุเกสในรัชสมัยกษัตริย์อัลฟงซูที่ ๔ เริ่มส่งกองเรือออกสำรวจทะเลไปยังหมู่เกาะคานารี ใกล้ชายฝั่งทวีปแอฟริกา ซึ่งนับเป็นครั้งแรกของการสำรวจทางทะเลสำหรับชาวยุโรป 

การออกสำรวจดินแดนใหม่โดยทางเรือของโปรตุเกส ดำเนินการภายใต้การสนับสนุนของราชสำนัก เจ้าชายเฮนรีนักเดินเรือ (ค.ศ. ๑๓๙๔-๑๔๖๐) กระตุ้นให้กัปตันเรือเดินทางข้ามทะเลไปไกลขึ้นเรื่อย ๆ ซึ่งคงมีการสั่งสม ฝึกซ้อม ไม่ใช่ออกเรือสู่โลกกว้างทางไกลไปแบบฉับพลันทันทีในเที่ยวเดียว

แล้วเรือโปรตุเกสก็ไปถึงฝั่งแอฟริกาใน ค.ศ. ๑๔๔๐ จากนั้นก็เข้าครองดินแดนแถบชายฝั่งตะวันตกไปจนถึงคองโกใน ค.ศ. ๑๔๘๒

ต่อมา ค.ศ. ๑๔๘๗ นักเดินเรือนาม บาร์โทโลมิว ไดแอส แล่นเรือเลาะฝั่งลงไปจนสุดขอบทวีปแอฟริกา ปลายคาบสมุทรที่ไดแอสไปเจอมีพายุลมแรงจึงตั้งชื่อว่าแหลมพายุ ครั้นกลับไปรายงานการเดินเรือต่อกษัตริย์จอห์นแห่งโปรตุเกส พระองค์เปลี่ยนนามใหม่ว่าแหลมแห่งความหวัง (Cape of Good Hope)

ราว ๑๐ ปีหลังจากนั้น วาสโก ดา กามา (ค.ศ. ๑๔๖๙-๑๕๒๕) ตามรอยไดแอส อ้อมแหลมกู๊ดโฮปและเดินเรือต่อไปถึงอินเดีย ที่เมืองกาลิกัตหรือโกฬิกโกฏ

โปรตุเกสจึงนับเป็นชาติแรกที่เดินทางผ่านแหลมกู๊ดโฮป ข้ามมหาสมุทรอินเดียมาถึงดินแดนตะวันออกด้วยเรือ 

“วันพุธที่ ๒๔ ตุลาคม (ค.ศ. ๑๔๙๒) ข้าจะบังคับเรือไปทางตะวันตก-ใต้-ตะวันตกเพื่อไปยังที่นั่น...และตามที่ข้าเห็นจากลูกโลกและแผนที่แมพพา มุนดี แผ่นดินนั้นอยู่บริเวณนี้” บันทึกโคลัมบัสขณะอยู่กลางมหาสมุทรแอตแลนติก

ก่อนหน้านั้นเขาออกจากท่าเรือเมืองปาลอส วันที่ ๓ สิงหาคม ค.ศ. ๑๔๙๒ โดยมีเรือ ซานตามาเรีย เป็นเรือนำ
มีกะลาสี ๔๐ คน  เรือ ปินตา เป็นเรือรอง มีกะลาสี ๒๖ คน  และเรือ นีญา เป็นเรือตาม มีกะลาสี ๒๔ คน มุ่งไปทางตะวันตก

นอกจากอาศัยแผนที่แมพพา มุนดี โคลัมบัสยังเชื่อว่าโลกกลม ตามที่ปโตเลมีเขียนไว้ใน Geographic เกี่ยวกับขนาดของโลก พื้นผิวโลก และรวมรายชื่อสถานที่ ระบุตำแหน่งด้วยเส้นรุ้งและเส้นแวง ที่สำคัญกล่าวถึงเมืองและแหล่งคลังสินค้าจำนวนมาก โดยเรียกเมืองเหล่านี้ว่าเอมโพเรียม หมายถึงคลังสินค้าริมฝั่งทะเล

เที่ยงคืนวันที่ ๑๒ ตุลาคม กะลาสีโรดริโก เด ตริอานา บนเรือ ปินตา เห็นแผ่นดินเป็นคนแรก เป็นเกาะหนึ่งในหมู่เกาะบาฮามาส ซึ่งโคลัมบัสตั้งชื่อว่าเกาะซานซัลวาดอร์ และเรียกคนพื้นเมืองบนเกาะว่าชาวอินเดียน เพราะเขาเข้าใจผิดว่าตนมาถึงอินเดียแล้ว 

ภาพพิมพ์แกะลาย ค.ศ. ๑๔๙๘ แสดงกองเรือสำรวจโลกใหม่ของโคลัมบัส ซึ่งมีทั้งเรือใหญ่ที่มีหลายเสากระโดงสูง และเรือเล็กที่ใช้ติดต่อฝั่ง  
(ภาพ : https://fineartamerica.com/featured/engraving-columbus-discovering-the-margarita-
and-cubagua-islands-venezuela-in-1498-album.html)

โคลัมบัสเดินเรือไปค้นพบดินแดนใหม่ทางฟากตะวันตกให้กับสเปน ขณะที่โพ้นทะเลอีกด้านกองเรือโปรตุเกสประสบความสำเร็จในการค้าเครื่องเทศจัดส่งไปยังกรุงลิสบอน และขายต่อในยุโรปซึ่งมีราคาสูงมาก สร้างความสนใจให้กับชาติเพื่อนบ้านที่ไม่มีสิทธิ์เดินเรือมาทางตะวันออก  ตามโองการของพระสันตะปาปาอเล็กซานเดอร์ที่ ๖ เมื่อ ค.ศ. ๑๔๙๓ ที่ให้แบ่งเขตโลกบนแผนที่โดยกำหนดเส้นสมมุติขึ้นที่ ๑๐๐ ลีกทางตะวันตกของหมู่เกาะเคปเวิร์ด และขยับไปเป็น ๓๗๐ ลีกในปีต่อมา ทำให้โปรตุเกสได้ครองพื้นที่สำรวจตั้งแต่แถบที่เป็นประเทศบราซิลในปัจจุบัน ไปทางตะวันออก ผ่านแหลมกู๊ดโฮปไปจนถึงเอเชีย ส่วนสเปนได้สิทธิ์สำรวจโลกทางตะวันตกของแนวเส้นสมมุติ

ความพยายามในการหาทางไปยังเกาะเครื่องเทศทำให้สเปนต้องออกเดินเรือมุ่งไปทางตะวันตก ข้ามมหาสมุทรแอตแลนติก เข้าสู่มหาสมุทรแปซิฟิก มายังฟิลิปปินส์ และหมู่เกาะโมลุกกะในอินโดนีเซีย ที่ชาวตะวันตกเรียกว่าเกาะเครื่องเทศ เพราะเป็นแหล่งใหญ่ของจันทน์เทศ (nutmeg) และกานพลู (clove) ซึ่ง เฟอร์ดินานด์ มาเจลลัน (ค.ศ. ๑๔๘๐-๑๕๒๑) เดินเรือจากปากแม่น้ำกวาดัลกีวีร์ด้วยกองเรือ ๕ ลำ ลูกเรือ ๒๐๐ กว่าคน เมื่อ ค.ศ. ๑๕๑๙

เป็นการเดินทางไปยังดินแดนตะวันออกโดยเดินเรือไปทางตะวันตก 

ช่วงข้ามมหาสมุทรแปซิฟิก “จากแหลมฟริโอจนถึงหมู่เกาะโมลุกกะ ตลอดเส้นทางไม่มีแผ่นดินเลย”

ผู้บันทึกประจำการเดินทางตั้งข้อสังเกตด้วยว่า เวลาลูกเรือที่ขึ้นฝั่งกลับมาบนเรืออีกครั้ง เขาบอกว่าเป็นวันพฤหัสบดี ทั้งที่ทุกคนบนเรือรู้ว่าเป็นวันพุธ 

ศ.ดร. สุทัศน์ ยกส้าน ให้คำเฉลยข้อนี้ว่า การเดินเรือไปทางตะวันตกในทิศที่สวนทางกับการหมุนของโลก จะทำให้วันหายไป ๑ วัน เหตุการณ์นี้ทำให้ทุกคนงง เพราะเวลานั้นยังไม่มีใครรู้ว่าโลกหมุนรอบตัวเอง

กระทั่งทาสที่มาในกองเรือด้วย ใช้ภาษามาเลย์สื่อสารกับชาวพื้นที่ที่ฟิลิปปินส์ได้ มาเจลลันจึงรู้ว่าได้มาถึงเอเชียแล้ว และได้รู้ว่าโลกนี้กลม

นักเดินเรือสเปนใช้ปืน เข็มขัด เสื้อคลุม แลกเครื่องเทศได้ ๒๖ ตัน นำขึ้นเรือ วิกตอเรีย กลับประเทศ โดยเดินเรือข้ามมหาสมุทรอินเดีย อ้อมแหลมกู๊ดโฮป ถึงซานติอาโกบนหมู่เกาะเคปเวิร์ด แต่ไม่ได้ขึ้นฝั่ง เพราะแถบนั้นเป็นอาณานิคมของโปรตุเกส

กองเรือของ เฟอร์ดินานด์ มาเจลลัน ได้รับการจารึกชื่อว่าเป็นกองเรือแรกที่เดินทางรอบโลกได้สำเร็จ

เรือของมาเจลลันหาทางผ่านช่องแคบทางตอนใต้ของทวีปอเมริกาใต้ โดยเขาลงเรือเล็กไปสำรวจบนฝั่ง ภาพวาดขึ้นภายหลังโดยศิลปิน O.W. Brierly ใน ค.ศ. ๑๘๗๓
(ภาพ : https://commons.wikimedia.org/wiki/
File:Discovery_of_the_Straits_of_Magellan_in_1520_(engraving_after_O.W._Brierly).jpg)

ขณะที่การเดินเรืออ้อมแหลมกู๊ดโฮปมาถึงเอเชียของกองเรือโปรตุเกส แพร่ไปสู่ความรับรู้ของนักเดินเรือยุโรปในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ ๑๖  เส้นทางเดินเรือ หมู่เกาะ เมืองท่าที่โปรตุเกสเคยค้นพบ กระตุ้นความสนใจของชาติเพื่อนบ้านในยุโรปอย่างฮอลันดา อังกฤษ ฝรั่งเศส ให้มุ่งมาสู่เอเชียด้วย

ทุกชาติตะวันตกเหล่านั้นล่องเรือข้ามมหาสมุทรมาเพื่อสินค้า เครื่องเทศ ทาส เป็นเป้าหมายแรก

ตลาดการค้าเครื่องเทศในเอเชียคึกคักมาก่อนแล้ว พ่อค้าจีนและเปอร์เซียค้าพริกไทยจากชวา ขณะที่จีนและซีลอนเป็นแหล่งอบเชยของพ่อค้าที่มากับเรืออาหรับ ส่วนหมู่เกาะโมลุกกะเป็นแหล่งกานพลูและลูกจันทน์เทศ

สิบสองปีหลังจาก บาร์โทโลมิว ไดแอส เดินเรือผ่านแหลมกู๊ดโฮป ต้นทางการเข้าสู่เอเชียโดยเรือ เปโดร อัลวาเรส คาบราล ล่องเรือในทิศตรงข้ามไปพบบราซิลจากนั้นก็เข้าสู่ยุคค้าทาสของชาตินักเดินเรือ 

ครั้นโคลัมบัสไปพบชาวอินเดียนแดงแถบอเมริกา เมื่อ ค.ศ. ๑๔๙๓ เขาก็เห็นความน่าเป็น “ทาส” ในตัวคนพื้นเมืองมาตั้งแต่ตอนนั้น 

“พวกเขาน่าจะเป็นทาสที่ดีได้” โคลัมบัสคิด เมื่อมาพบกับ “พวกเปลือยกาย” “ด้วยว่าข้าพเจ้าเห็นพวกเขาทวนถ้อยคำที่เราพูดอย่างรวดเร็ว อีกทั้งพวกเขายังเหมาะที่จะเป็นคริสตชนที่ดีด้วย เพราะเห็นได้ชัดว่าพวกเขานั้นไม่มีศาสนา”

การค้าทาสเริ่มจากการยึดครองพื้นที่อาณานิคม ทำเกษตรพาณิชย์ ปลูกอ้อยเพื่อทำน้ำตาล โดยใช้แรงงานคนพื้นเมือง  เมื่อแรงงานเริ่มร่อยหรอเนื่องจากเจ็บป่วยด้วยโรคใหม่ที่มากับชาวยุโรป เจ้าอาณานิคมจึงเปลี่ยนทาสผิวดำมาเป็นสินค้า จากทวีปอเมริกาเดินเรือข้ามมหาสมุทร ๘ สัปดาห์ สภาพแออัดในลำเรือทำให้ทาสล้มตายไปราวหนึ่งในสาม  ทาสจากครอบครัวหรือหมู่บ้านเดียวกันจะถูกจับแยกขายออกไป

ประวัติศาสตร์เรือค้าทาสเหตุการณ์หนึ่งเคยถูกนำมาถ่ายทอดเป็นภาพยนตร์เรื่อง Amistad เล่าเรื่องให้เป็นภาพที่คนยุคสมัยไหนได้รู้เห็นก็เป็นที่สุดของความสะทกสะเทือนใจตลอดกาล

กลางมหาสมุทรโล่งกว้าง เวิ้งว้าง มีแต่น้ำจดฟ้า เหมือนปราศจากสิ่งกีดขวาง แต่ความเป็นจริงไม่ใช่สิ่งที่เห็น มีเรือโจรสลัดตีคู่กับเรือการค้าตลอดกาลก็ว่าได้ และบางทีเรือลำเดียวกันนั้นก็อาจแฝงแปลงตัวไปมา เป็นทั้งเรือโจรและเรือสินค้าอยู่ในลำเดียวกัน

จากการปรับต่อขยายดาดฟ้าเรือ ติดอาวุธปืนประจำเรือไว้รอบด้าน ป้องกันตนเองจากโจรสลัด หรือบางทีเรือพ่อค้าก็กลับเป็นโจรสลัดเสียเองด้วย 

สลัด ในภาษามลายู แปลว่าช่องแคบ แต่ pirate ในภาษาฝรั่ง บางครั้งนำพลขึ้นบุกปล้นเรือ บางทีปล้นบนบกด้วย

ฉากโจมตีของเรือสลัดแถวทะเลจีนใต้ จากภาพบันทึกสมัยราชวงศ์ชิง (ค.ศ. ๑๖๓๖-๑๙๑๒) 
(ภาพ : https://www.worldhistory.org/image/14852/south-china-sea-pirates/)

เมื่อกัปตันเจมส์ คุก มาถึงอ่าวโบตานีของทวีปออสเตรเลียเมื่อ ค.ศ. ๑๗๗๐ แต่ในความเป็นจริง บรรพบุรุษของชาวพื้นเมืองอะบอริจินีมาตั้งถิ่นฐานอยู่ก่อนตั้งแต่ ๔ หมื่นปีก่อน โดยอพยพมาจากทางตอนใต้ของทวีปเอเชียไปนิวกินี ด้วยแพและเรือข้ามทะเลระยะทาง ๔๐๐ กิโลเมตร จากนั้นเดินและว่ายน้ำจนถึงออสเตรเลีย ซึ่งเวลานั้นทะเลระหว่างเกาะนิวกินีกับออสเตรเลียยังตื้นมาก  คนอะบอริจินีไม่ได้พบเห็นชาวต่างชาติคนใดเลย จนกระทั่งกัปตันคุกมาถึงเมื่อคริสต์ศตวรรษที่ ๑๘ 

ก่อนคริสต์ศตวรรษที่ ๑๕ ไม่มีใครคิดว่าโลกมีทวีปอเมริกา และก็เชื่อกันว่าแผ่นดินมีอยู่แต่ทางซีกเหนือของโลก 

“ผู้คนมีความเชื่อว่าถ้าเรือโดยสารเดินทางผ่านเส้นศูนย์สูตรของโลก เรือและผู้คนในเรือจะถูกไฟที่เส้นศูนย์สูตรเผาทั้งเป็น”

บางข้อความจากหนังสือ สุดยอดนักผจญภัย ซึ่งให้ข้อมูลอีกว่า

แต่ในวันที่ ๒๖ สิงหาคม ๒๓๑๑ (ค.ศ. ๑๗๖๘) เรือเอนเดเวอร์ความยาว ๒๙ เมตร เสากระโดง ๓ เสา ออกจากท่าเมืองพลีมัท ประเทศอังกฤษ พร้อมลูกเรือ ๙๔ คน เป็นทหารเรือ ๑๒ คน ออกเดินทางสู่มหาสมุทรแปซิฟิกแวะเทียบท่าที่เกาะตาฮิติ เมื่อวันที่ ๑๓ กรกฎาคม ๒๓๑๒ (ค.ศ. ๑๗๖๙) ซึ่ง “หัวหน้าชาวเกาะให้การต้อนรับที่ดี บรรยากาศไม่มีความเป็นศัตรูกันเลย”  เพราะผู้หญิงชาวเกาะค่อนข้างเป็นมิตร คุกจึงวางกฎเกณฑ์มิให้กะลาสีล่วงเกินผู้ใด และคุกอนุญาตให้ผู้หญิงชาวเกาะขึ้นบนเรือได้ และเมื่อมีคนนำลูกสาวมามอบให้ คุกก็ปฏิเสธความปรารถนาดี โดยบอกว่าเขามาที่เกาะเพื่อศึกษาปรากฏการณ์วิทยาศาสตร์มิได้มาสนุก อีกทั้งมีภรรยาแล้ว 

กัปตันคุกสนใจศึกษาประเพณี พิธีกรรม วิถีชีวิต ชาวเกาะ 

และเป็นผู้ทำให้อังกฤษได้ยึดครองออสเตรเลียและนิวซีแลนด์

“คุกตระหนักดีว่า ชาวเกาะมีทั้งคนดีและไม่ดี สตรีบางคนรักนวลสงวนตัว แต่บางคนไม่ถือสา บางคนรักสวยรักงาม และบางคนปล่อยตัว บางคนรักสันติและความสงบ แต่บางคนชอบต่อสู้ คุกจึงให้ความสำคัญกับเรื่องการดูแลชาวเกาะมากเท่า ๆ กับการดูแลทุกคนบนเรือ เพื่อให้เกิดความสัมพันธ์ที่ดี”

เดือนเมษายน ค.ศ. ๑๗๗๐ คุกเดินทางถึงฝั่งตะวันออกเฉียงใต้ของทวีปใหญ่ รัฐนิวเซาท์เวลส์ 

แล้วในวันที่ ๒ มิถุนายน ค.ศ. ๑๗๗๐ เขาก็ประกาศยึดดินแดนทั้งหมดเป็นของอังกฤษ และเดินทางผ่านปัตตาเวียในอินโดนีเซีย และเคปทาวน์ในแอฟริกาใต้ ถึงอังกฤษในเดือนพฤษภาคมปีถัดมา

การออกเดินเรือยาวนานนอกจากทำให้ เจมส์ คุก ค้นพบทวีปออสเตรเลีย ยังทำให้เขาได้พบวิธีพิชิตโรคลักปิดลักเปิดในหมู่ชาวเรือ ด้วยการให้ทุกคนกินผักและผลไม้สด ให้ได้รับวิตามินซีเพียงพอ 

ภาพวาดชื่อ Resolution and Adventure with fishing craft in Matavai Bay โดยศิลปิน William Hodges ใน ค.ศ. ๑๗๗๖ แสดงภาพชาวเกาะตาฮิติบนฝั่ง มีเรือของกัปตันคุกลอยลำในอ่าว  
(ภาพ : https://en.wikipedia.org/wiki/File:Hodges,_Resolution_and_Adventure_in_Matavai_Bay.jpg)

ในระยะแรกที่มีการติดต่อกันทางเรือ เทคโนโลยีการเดินเรือของตะวันตกไม่ได้เจริญกว่าเอเชียนัก 

กองเรือมองโกลในจีนมีอู่เรือยาว ๑ กิโลเมตร กว้าง ๕๐๐ เมตร ซึ่งต่อเรือเดินทางไปถึงญี่ปุ่นอย่างน้อยสองครั้ง

แต่ จอห์น เค. แฟร์แบงค์ และคณะ ก็ให้ข้อมูลไว้ใน เอเชียตะวันออกยุคใหม่ : จีน ญี่ปุ่น เกาหลี ไต้หวัน อีกด้านว่า การเดินเรือในทะเลอันกว้างใหญ่ของชาวยุโรปในคริสต์ศตวรรษที่ ๑๖ นั้น รู้จักใช้เข็มทิศและคำนวณเส้นรุ้งแล้ว โดยเฉพาะในแถบเหนือใช้การสังเกตความสูงของดาวเหนือ ส่วนทางใต้ใช้การสังเกตความสูงของดวงอาทิตย์ในเวลาเที่ยงวัน 

ส่วนเอิบเปรม และ ยุวดี วัชรางกูร ระบุใน เรือ เครื่องผูก ประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์นับพันปี โดยอ้างตาม คนก่อนประวัติศาสตร์ในประเทศไทย ของ ชิน อยู่ดีว่าคนแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เริ่มเดินทางโดยใช้เรือออกทะเลเมื่อราว ๔,๐๐๐ ปี ตามหลักฐานการย้ายถิ่นฐานของคนยุคก่อนประวัติศาสตร์ จากทางตอนใต้ของจีนไปถึงหมู่เกาะไมโครนีเซีย ทางตะวันออกของหมู่เกาะฟิลิปปินส์

ในคาบสมุทรภาคใต้ของไทย พบชิ้นส่วนเรืออายุราวพุทธศตวรรษที่ ๑๑-๑๖ ที่แหล่งเรือคลองท่อม จังหวัดกระบี่

ขึ้นไปจนถึงแถบทวารวดีซึ่งมีศูนย์กลางอยู่ระหว่างลุ่มแม่น้ำท่าจีน-แม่กลอง ช่วงพุทธศตวรรษที่ ๑๒-๑๖ ซึ่งสัมพันธ์เป็นส่วนหนึ่งของเส้นทางสายไหมทางทะเล โดยการสนับสนุนของราชวงศ์ถัง เป็นจุดเชื่อมระหว่างจีน อินเดีย ตะวันออกกลาง และอาณาจักรศรีวิชัย ซึ่งภิกษุอี้จิงกล่าวว่า เมืองปาเล็มบังของอาณาจักรที่ยิ่งใหญ่ในน่านน้ำเอเชียตะวันออกเฉียงใต้นี้ เป็นแหล่งสำคัญของการศึกษาพุทธศาสนามหายาน มีพระสงฆ์มากกว่าพันรูป พระวินัยและพิธีสงฆ์เหมือนกับที่อินเดีย  ท่านอยู่ที่เมืองนี้ ๖ เดือนเพื่อศึกษาไวยากรณ์สันสกฤต ก่อนเดินทางต่อไปอินเดีย 

การค้าขายทางเรือในทะเลตะวันออก ระหว่างอาหรับ อินเดีย จีน รุ่งเรืองเกรียงไกรโดยมีอาณาจักรใหญ่อยู่ที่ศรีวิชัย กระทั่งกองเรือโปรตุเกสล่องมาถึง สังคม การเมือง การค้าระหว่างมหาสมุทรก็เปลี่ยนไปแบบพลิกโลก

แผนที่กรุงศรีอยุธยา หรือ Iudia ou Sian ที่นักเขียนแผนที่ชาวฝรั่งเศส วาดเมื่อ ค.ศ. ๑๖๘๓ สมัยสมเด็จพระนารายณ์  แสดงทางน้ำและลำเรือรายรอบตัวเมือง ตามที่ชาวตะวันตกให้สมญาเมืองหลวงนี้ว่า นครแห่งเรือและคูคลอง 
(ภาพ : https://commons.wikimedia.org/wiki/File:View_of_Ayutthaya_City_%28Iudia%29_by_Alain_Mallet_1683.png)

มหาสมุทรแปซิฟิกและมหาสมุทรอินเดียมีลมมรสุมประจำฤดูอยู่สองทิศทาง ลมมรสุมฤดูหนาว พัดจากผืนแผ่นดินใหญ่จีนและรัสเซียไปทางตะวันตกเฉียงใต้ช่วงเดือนตุลาคมถึงมีนาคม กับลมมรสุมฤดูร้อน พัดจากมหาสมุทรอินเดียไปทางตะวันออกเฉียงเหนือเข้าแผ่นดินใหญ่ช่วงเดือนเมษายนถึงกันยายน  เรือสำเภาบรรทุกสินค้าจากกวางตุ้งใช้เวลา ๓๐ วันถึงสยาม

ในเอกสารประวัติศาสตร์เกี่ยวกับเรือสำเภาจีนยุคราชวงศ์ฮั่น มีกล่าวถึงความสัมพันธ์ไทย-จีนว่า สยามตลอดถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีสินค้าพื้นเมืองที่จีนต้องการ เช่น เครื่องหอม ขี้ผึ้ง หนังสัตว์ เขาสัตว์ และเครื่องเทศ  ส่วนสินค้าจากจีนที่อุษาคเนย์ต้องการ ได้แก่ ผ้าแพร ผ้าไหม เครื่องประดับ และเครื่องถ้วยชาม

“สยามตั้งอยู่บริเวณทางตะวันตกเฉียงใต้ของแคว้นเฉิน ในราชวงศ์สุยและราชวงศ์ถัง เรียกประเทศนี้ว่า ‘ซื่อถูกวั๋ว’ แปลว่าประเทศที่มีดินสีแดง” ต่อมาแบ่งเป็นสองรัฐแล้วรวมเป็นชื่อเดียวกันว่าฉ้วนหลัว “รัฐทั้งสองอ่อนน้อมต่อจีน ...รัฐฉ้วนหลัวมีเนื้อที่ ๑,๐๐๐ ลี้ ประกอบด้วยรัฐต่าง ๆ ๙ รัฐ ๑๔ เมือง กับอีก ๗๒ จังหวัด”

สยามเวลานั้นเป็นสังคมหญิงเป็นใหญ่ในบ้าน ตามบทบันทึกเกี่ยวกับประเทศเสียนหลอของนายทหารเฟ่ยซินแปลโดย เฉลิม ยงบุญเกิด เมื่อปี ๒๕๑๘ “...หัวหน้าเผ่าและพลเมืองเมื่อมีเรื่องต้องปรึกษาหารือ ไม่ว่าจะเป็นเรื่องเล็กเรื่องใหญ่จะต้องให้ภรรยาเป็นผู้ตัดสินชี้ขาดฝ่ายชายยอมให้หญิงสมสู่กันโดยไม่มีระเบียบ เมื่อพบชายชาวจีนก็รักใคร่เป็นอย่างยิ่ง จะต้องจัดสุรามาเลี้ยงรับรองเป็นการเคารพ ร้องรำทำเพลง ให้นอนค้างคืนด้วย  ผู้หญิงส่วนมากเป็นภิกษุณี (นางชี)  พวกนักพรตก็สามารถท่องมนต์และถือศีลกินเจ การแต่งกายค่อนข้างคล้ายกับแบบอย่างของประเทศจีน และก็สร้างวัดวาอารามเป็นที่อยู่อาศัยด้วย...”

สมัยราชวงศ์หมิง สยามส่งบรรณาการจีนทางเรือทุก ๓ ปี ส่วนพม่า ลาว ส่งทางบกผ่านยูนนานทุก ๑๐ ปี พงศาวดารจีนบันทึกว่า ค่าของขวัญที่จักรพรรดิจีนที่ปักกิ่งพระราชทานตอบแทนนั้นมีกำไรมากยิ่งกว่า 

ต่อมาเมื่อการค้าทางทะเลกับต่างประเทศเฟื่องฟูขึ้น จีนหันมาขยายการค้ากับอุษาคเนย์และยุโรปแทนระบบบรรณาการ โดยใช้เรือสำเภาที่ชาวยุโรปเรียกว่าจั๊ง (junk) ซึ่งกลายมาจากคำมลายู แปลว่าเรือ 

ในทางทะเลตะวันออกไกล อิชิอิ โยเนะโอะ ผู้ศึกษาความสัมพันธ์ด้านการเดินเรือระหว่างอยุธยา-ริวกิว สันนิษฐานว่า ใช้เวลาเดินทางราว ๔๐-๕๐ วัน บรรทุกผู้โดยสารเที่ยวละ ๑๑๒-๒๓๘ คน 

“เรือสินค้าที่เดินทางไปมาระหว่างอยุธยากับริวกิวนั้น ทราบกันดีว่าเป็นสำเภาที่ใช้ใบ”

การเดินเรือจะสำเร็จหรือไม่ ขึ้นกับกระแสลมเป็นสำคัญ

“สำเภาที่จะเดินทางมายังประเทศในแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่นอยุธยา จะออกเรือในฤดูใบไม้ร่วง ตอนที่ลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือเริ่มพัด ดังที่พระราชสาส์นจากริวกิวถึงอยุธยา ซึ่งบอกวันเวลาไว้ชัดว่า ตั้งแต่เดือน ๘ ถึงเดือน ๑๐ (จันทรคติ) ขากลับเรือจะคอยลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้อยู่ที่เมืองท่าอยุธยาเป็นเวลาหลายเดือน  เมื่อลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้เริ่มพัดในเดือน ๕ หรือเดือน ๖ ของปีรุ่งขึ้น ก็จะเดินทางกลับริวกิว” 

พร้อมกับไม้ฝาง ซึ่งเป็นสินค้าสำคัญจากอยุธยาเที่ยวเรือหนึ่งบรรทุกได้ประมาณ ๒.๕ หมื่นชั่ง (๑ ชั่ง ราว ๖๐๐ กรัม) เทียบกับเรือของโคลัมบัส ๓ ลำ บรรทุกคนได้ ๑๒๐ คน 

ส่วนสำเภาสยามที่ขนสินค้าลงไปทางใต้ บางครั้งก็ถูกจับ ดังปรากฏใน เอกสารของฮอลันดา สมัยกรุงศรีอยุธยาฯ ที่พ่อค้าฮอลันดาที่มาค้าขายในกรุงศรีอยุธยาเขียนรายงานถึงบริษัทที่ปัตตาเวียและที่ปัตตานี

“๗ กุมภาพันธ์ ๒๑๖๗ (ค.ศ. ๑๖๒๔) เรือสำเภาสยามบรรทุกข้าวและเกลือ ถูกจับนอกฝั่งลิงกะ ต้องสงสัยว่าไปมะละกา ความจริงจะไปยะโฮร์”

บางครั้งใช้ทัพเรือไปเพื่อการศึก อย่างคราวต้น ค.ศ. ๑๖๓๔ สยามยกพล ๓ หมื่นไปปัตตานี ทางบกและทางเรือแบบโบราณ เรือลาดตระเวนและเรือสำเภา ซึ่งกองเรือฮอลันดามาช่วยไม่ทัน ทำให้แตกพ่ายออกจากปัตตานี เพราะขาดแคลนเสบียงอาหาร “พระเจ้าแผ่นดินจึงกริ้วมาก ถึงกับทรงห้ามคนสยามทุกคนพูดหรือค้าขายกับพวกฮอลันดา” 

แต่หลังจากได้กราบบังคมทูล พระเจ้าแผ่นดินส่งเรือลำหนึ่งไปหาความจริงยังเมืองปัตตานี “พระเจ้าแผ่นดินจึงโปรดปรานเรามากกว่าแต่ก่อน และทรงอนุญาตให้เราสร้างคลังเก็บสินค้าใหม่ขึ้นหลังหนึ่ง”

บางครั้งสำเภาสยามก็ประสบกับภัยธรรมชาติ “๑๐ ก.พ. ๒๑๘๐ เรือสยามจมที่ไต้หวัน เนื่องจากพายุพัดจัด ตอนใกล้แม่น้ำแมททิว สินค้าทั้งหมดอันมีเครื่องเคลือบ ผ้าไหม เครื่องเขิน มูลค่า ๓,๓๗๖.๒๕ เหรียญ จมไปกับเรือสิ้น เรือถูกกระแทกแตกเป็นชิ้น ๆ ไม่มีสิ่งใดเลยที่สามารถรอดอยู่ได้  นายเรือกับคนไทย ๑๔ คน และคนจีน ๑๑ คน จมน้ำตาย”

ส่วนภายในกรุงศรีอยุธยา ซึ่งบันทึกของปินตูเรียกในภาษาอาหรับว่าเซอนาวหรือซาโนว หมายถึงนครแห่งเรือและคูคลอง “อาณาจักรแห่งนี้มีเหมืองแร่ เงิน เหล็ก ตะกั่ว ดีบุก ดินประสิว และกำมะถันเป็นอันมาก  นอกจากนี้ยังมีไหม ไม้กฤษณา กำยาน น้ำมัน ครั่ง คราม ผ้าฝ้าย ทับทิม บุษราคัม งาช้าง และทองคำ  ป่าแถบชายฝั่งอุดมไปด้วยไม้สวาดและไม้พะยูง ซึ่งทุกปีจะขนลงเรือสำเภากว่า ๑๐๐ ลำ เพื่อส่งไปยังประเทศจีน เกาะไหหลำ หมู่เกาะริวกิว กัมพูชา และจามปา ทั้งนี้ยังมีขี้ผึ้ง น้ำผึ้ง และน้ำตาลอีกมาก”

ในบันทึกยังยืนยันถึงสถานภาพความเป็นนครแห่งเรือ “ทุกปีมีเรือสำเภากว่า ๑,๐๐๐ ลำ ออกเดินทางจากที่นี่ นอกเหนือไปจากเรือขนาดเล็กอื่น ๆ ซึ่งมีอยู่เต็มไปหมดตามลำแม่น้ำและเมืองท่าต่าง ๆ”

ความเป็นเมืองท่านานาชาติของอยุธยามีมาก่อนชาวตะวันตกจะมาถึง มีชาวต่างชาติพูดภาษาต่าง ๆ อาศัยอยู่นับแสนคน

ญี่ปุ่นเป็นชาติหนึ่งที่ล่องเรือสำเภามาค้าขายกับราชสำนักอยุธยาตามกระแสลมประจำฤดูกาล เที่ยวกลับใช้เส้นทางเดียวกับที่จีนใช้มาก่อน  คนญี่ปุ่นที่มากับเรือส่วนหนึ่งขึ้นฝั่งตั้งหลักแหล่งถาวรในกรุงศรีอยุธยา บริเวณที่เรียกว่าหมู่บ้านญี่ปุ่น มาจนทุกวันนี้

โปรตุเกสเป็นชาวตะวันตกชาติแรกที่เข้ามาอยุธยาเมื่อ ค.ศ. ๑๕๑๑  จากนั้นฮอลันดา อังกฤษ ฝรั่งเศส ตามมาใช้เป็นจุดเริ่มต้นในการเปิดการค้าสู่ตะวันออกไกล

โยส เซาเต็น พ่อค้าชาวฮอลันดา บันทึกถึงความมั่งคั่งของราชสำนักอยุธยาว่า พระเจ้าปราสาททองมีรายได้จากการค้าสำเภาหลวงปีละประมาณ ๒,๐๐๐ ชั่ง ซึ่งดำเนินต่อเนื่องไปจนถึงรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ตามที่ลา ลูแบร์ บันทึกว่า ทรงผูกขาดสินค้าของป่า ซึ่งเป็นของหายากและเป็นที่ต้องการของต่างชาติ โดยประกาศเป็นสินค้าต้องห้าม พระองค์รับซื้อไว้แต่เพียงผู้เดียว และทรงมอบให้เจ้าพนักงานพระคลังสินค้าเป็นผู้นำออกจำหน่าย เช่น ซื้อไม้ฝางจากราษฎรหาบละ ๒ สลึง ๕ เฟื้อง นำออกขายหาบละ ๖ สลึง

เรือสำเภาสยามสมัยอยุธยาในม้วนภาพกระดาษญี่ปุ่นโบราณ อายุราวคริสต์ศตวรรษที่ ๑๘
(ภาพ : https://www.researchgate.net/figure/
Siam-ship-from-the-Japanese-scroll-painting-
Tosen-no-Zu-depicted-probably-around-
the_fig2_247159281)

อ้างอิง
ไกรฤกษ์ นานา. (๒๕๕๓). ๕๐๐ ปี สายสัมพันธ์สองแผ่นดิน ไทย-โปรตุเกส. กรุงเทพฯ : มติชน. 

จักราพิชญ์ อัตโน. (๒๕๖๕). ตำนานโจรสลัดแห่งสยาม. นนทบุรี : ศรีปัญญา.

ธิดา สาระยา. (๒๕๕๔). ประวัติศาสตร์มหาสมุทรอินเดีย. กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ.

นิธิ เอียวศรีวงศ์. (๒๕๔๓). ปากไก่และใบเรือ. พิมพ์ครั้งที่ ๓. กรุงเทพฯ : แพรวสำนักพิมพ์.

นันทา วรเนติวงศ์ แปล. (๒๕๔๑). เอกสารของฮอลันดา สมัยกรุงศรีอยุธยา พ.ศ. ๒๑๕๑-๒๑๖๓ และ พ.ศ. ๒๑๖๗-๒๑๘๕. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร. 

เบอร์กรีน, ลอเรนซ์. (๒๕๕๗). โคลัมบัส และเรื่องราวของการค้นพบโลกใหม่. อนุสรณ์ ติปยานนท์, สมหวัง แก้วสุฟอง แปล. กรุงเทพฯ : ยิปซี.

ปัญญา วิวัฒนานันต์. (๒๕๕๗). ประวัติศาสตร์โจรสลัด ตำนานนักล่าแห่งท้องสมุทร. กรุงเทพฯ : ยิปซี.

ปริวัฒน์ จันทร. (๒๕๕๓). เจิ้งเหอ แม่ทัพขันที “ซำปอกง”. พิมพ์ครั้งที่ ๓. กรุงเทพฯ : มติชน.

แฟร์แบงค์, จอห์น เค. และคณะ. (๒๕๕๐). เอเชียตะวันออกยุคใหม่จีน ญี่ปุ่น เกาหลี ไต้หวัน. เพ็ชรี สุมิตร บรรณาธิการ. พิมพ์ครั้งที่ ๓. กรุงเทพฯ : มูลนิธิโตโยต้าประเทศไทย : มูลนิธิโครงการตำราสังคมศาสตร์และมนุษยศาสตร์.

มิลเลอร์, โทมัส. (๒๕๖๕). สู่ดินแดนโพ้นทะเล การเดินทางจากนิวยอร์กถึงบางกอก ประเทศสยาม และการเดินทางกลับ. กรุงเทพฯ : สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์. 

เมนซีส์, กาวิน. (๒๕๕๔). ๑๔๒๑ ปีที่จีนค้นพบโลก. เรืองชัย รักศรีอักษร แปล. พิมพ์ครั้งที่ ๔. กรุงเทพฯ : มติชน. 

สุทัศน์ ยกส้าน. (๒๕๕๕). สุดยอดนักผจญภัย. กรุงเทพฯ : สารคดี.

อับดุลลอฮ์ บิน อับดุล กาดีร์ มุนชี. (๒๕๖๙). บันทึกการเดินทางของอับดุลลอฮ์ มุนชี. นญีบ อาห์มัด แปล. 

อิชิอิ โยเนะโอะ และ โยชิกาวะ โทชิฮารุ. (๒๕๔๒). ความสัมพันธ์ไทย-ญี่ปุ่น ๖๐๐ ปี. พลับพลึง คงชนะ และคณะ แปล. พิมพ์ครั้งที่ ๒. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.

เอิบเปรม และ ยุวดี วัชรางกูร. (๒๕๖๒). เรือเครื่องผูก ประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์นับพันปี. กรุงเทพฯ : ยิปซี. 

ขอบคุณพิเศษ
ชุมศักดิ์ นรารัตน์วงศ์, สง่า ลือชาพัฒนพร และ ณายิบ
อาแวบือซา