บางมุมบนโต๊ะทำงาน...ครอบครัวคนรักแมลง

ฉันเคยคิดว่าห้อมที่คนส่วนใหญ่ใช้ย้อมผ้าเป็นห้อมธรรมชาติ แต่จริง ๆ แล้วเป็นสีเคมี กว่าจะได้เนื้อห้อมมาย้อมผ้าต้องอาศัยความอุตสาหะ และราคาผ้าย้อมห้อมธรรมชาติก็แพงกว่ามาก

ฉันหวังว่าเราจะช่วยกันดูแลสภาพอากาศไม่ให้ร้อนขึ้น ๆ จนใบห้อมเหี่ยวเฉาและตาย จะได้มีคนรู้จักห้อมและคุณค่าของภูมิปัญญาท้องถิ่น

สีอื่น ๆ ที่ฉันใช้ย้อมผ้ามีสีชมพูจากครั่ง แมลงตัวจิ๋วที่ชอบกินน้ำเลี้ยงจากต้นไม้ แล้วถ่ายออกมาเป็นยางเรียกว่า “ขี้ครั่ง” หรือ “ยางครั่ง” นำมาตำ ๆ จะได้สีแดง ย้อมสีได้สองแบบ แบบแรกคือย้อมด้วยแมลงครั่งสด ๆ ฉันไม่เลือกวิธีนี้เพราะสงสาร ใช้แบบที่ ๒ คือครั่งแห้งหรือครั่งตายแล้ว ถึงจะให้เม็ดสีน้อยกว่า เหนื่อยกว่า เพราะต้องย้อมหลายครั้งก็ไม่เป็นไร ธรรมชาติมอบสีให้กับฉัน ฉันก็จะไม่ทำลายธรรมชาติ รักและดูแลกันไป

สำหรับสีเหลืองได้จากใบหูกวางกับดอกดาวเรืองซึ่งเป็นเหลืองคนละเฉด  สีส้มสวย ๆ จากดอกคำแสดที่ออกดอกเพียงปีละครั้ง  สีเทาเข้มหรือดำอมม่วงได้จากผลมะเกลือ  สีน้ำตาลอ่อนได้จากเปลือกไม้

หลายปีก่อนฉันสอบเข้าเรียนคณะศิลปกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ช่วงสัมภาษณ์ตอบคำถามเกี่ยวกับแบรนด์ดัง ๆ อย่าง Dior, Vivienne Westwood ได้หมด แต่พออาจารย์ถาม “ศิลปินแห่งชาติที่ทอผ้าตีนจกถวายพระราชินีเป็นคนแพร่ เธอรู้จักไหม” ฉันตอบไม่ได้

ทั้งที่คำว่า “หม้อห้อม” อยู่ในคำขวัญประจำจังหวัดบ้านเกิด เสื้อหม้อห้อมเป็นชุดพื้นเมืองที่เลื่องชื่อแต่ฉันกลับไม่รู้จัก เพราะมัวไปหาความรู้ที่อยู่ไกลตัว

ฉันคิดว่าเราควรรู้จักเสื้อผ้าที่ตัวเองสวมใส่ รู้ความเป็นมาว่าผ่านกระบวนการอย่างไร เพื่อที่จะอยากใส่นาน ๆ รักและรักษา

“เราควรรู้จักเสื้อผ้าที่ตัวเองสวมใส่ รู้ความเป็นมาว่าผ่านกระบวนการอย่างไรเพื่อที่จะอยากใส่นานๆ รักและรักษา”

สตูดิโอหลังบ้าน ตั้งอยู่ริมทุ่งในจังหวัดแพร่

หลังเรียนจบฉันกลับมาอยู่บ้านเพื่อทำสิ่งที่อยากทำมากสุดคือผ้าย้อมสีธรรมชาติ

ฉันค่อย ๆ เปลี่ยนโรงเลี้ยงหมาหลังบ้านเป็นห้องเรียนเรื่องสี ใช้เวลาเป็นปีเรียนรู้วิธีย้อมสีผ้าหลาย ๆ แบบ ทดลองจนพบสูตรที่ใช่

ช่วงแรก ๆ ลวดลายบนผ้ามีทั้งใบไม้ ดอกไม้ และดวงดาวตามแบบฉบับผ้ามัดย้อมเหมือนแบรนด์อื่นทั่ว ๆ ไป ซึ่งใคร ๆ ก็ทำได้  เอกลักษณ์เป็นสิ่งที่ทำให้คนจดจำ งานของฉันยังขาดสิ่งนี้

เสื้อผ้าของฉันยังไม่สามารถเล่าเรื่องของตัวเองได้ คนที่เห็นก็ยังไม่รู้ว่าเป็นผ้าย้อมสีธรรมชาติ ฉันเองไม่ได้อยากเข้าไปอธิบายทุกครั้ง แต่ต้องการให้เขามองแล้วสัมผัสได้ทันทีว่ามาจากธรรมชาติ

ผ้าของฉันหลายชิ้นเป็นผ้าสองชั้น เวลาตากจะเกิดโพรง ตอนกลางคืนด้วงเต่าจะบินเข้ามานอนอยู่ข้างใน พอย้อมผ้าก็จะเห็นมันบินออกไป ฉันว่ามันน่ารักและยิ่งรู้สึกว่างานของฉันเป็นมิตรกับด้วงเต่า

วันหนึ่งฉันตากผ้าที่เพิ่งย้อมสีใหม่ ๆ มีแมลงตัวหนึ่งบินมาเกาะ ฉันเกิดไอเดียให้แมลงเป็นส่วนหนึ่งของลวดลายบนผ้า

ฉันนึกถึงผ้าบาติกที่ใช้เทียนไขเขียนลวดลายลงบนผ้า ฉันเรียนออกแบบสิ่งทอมา จึงลองคิดค้นเทคนิคใหม่ ๆ ด้วยการทำบล็อกแม่พิมพ์สำหรับปั๊มเทียนไข หาวิธีให้สีต่าง ๆ ย้อมติดโดยลายเทียนไขไม่หลุด ฉันพิมพ์ลายลงทีละตัว เสื้อผ้าที่ลูกค้าซื้อไปใส่จึงไม่ซ้ำกัน

ฉันดัดบล็อกเป็นรูปแมลงแล้วลองปั๊ม ทำไปเรื่อย ๆ ยิ่งรู้สึกว่าน่ารัก พอเห็นปีกผีเสื้อชัด ๆ ก็ยิ่งน่าสนใจ ฉันสามารถนำรายละเอียดของปีกมาสร้างงานได้ เหมือนงานไม่หยุดที่เดิม

ฉันรู้สึกอิน อยากรู้จักผีเสื้อมากกว่าที่เห็นบินอยู่หน้าบ้าน เจอผีเสื้อดอกหญ้าก็สงสัยว่าตัวหนอนหน้าตาแบบไหน ฉันเลยหาหนอนมาเลี้ยง ทำกรงให้เขาอยู่ในบ้านมันดูแคบไปและปลูกพืชไม่ได้ จึงตัดสินใจสร้างโรงเรือนเลี้ยงแมลงเล็ก ๆ ข้างบ้าน เพิ่งรู้ว่าการเลี้ยงหนอนไม่เหมือนตอนเด็ก ๆ ที่จะให้กินผักหรือดอกไม้อะไรก็ได้ แต่ต้องเป็นพืชอาหารเฉพาะของผีเสื้อชนิดนั้น ฉันเริ่มเข้าใจว่าต้องตามหาพืชอาหารถึงจะพบผีเสื้อที่อยากเจอ

ผีเสื้อหลายชนิดมีชื่อตามพืชอาหารของตัวหนอน เช่น ผีเสื้อดอกรัก ผีเสื้อมะนาว ผีเสื้อกระเช้าถุงทอง แต่ที่ไม่ได้ตั้งตามชื่อพืชที่หนอนกินก็มีนะ อย่างผีเสื้อแพนซีที่กินต้อยติ่ง

ระหว่างทำงาน ฉันถ่ายรูปและวิดีโอว่าอยู่กับแมลงเหล่านี้ ฉันอยากเล่าให้คนกลัวหนอนฟังว่าหนอนตัวนี้ โตขึ้นเป็นผีเสื้อแบบไหน บางทีก็ลงรูปผีเสื้อก่อนแล้วบอกเขาเคยเป็นหนอนอะไร

ผีเสื้อกระท้อนเพิ่งออกจากดักแด้กำลังกางปีกผึ่งปีก

“โรงเรือนเล็กๆ ที่ฉันสร้างไว้เลี้ยงแมลงก็เพื่อศึกษาวงจรชีวิตว่ากว่าจะเป็นตัวเต็มวัยพวกเขาผ่านอะไรมาบ้าง”

บางครั้งก็เล่าเรื่องไหมป่าที่คนเลี้ยงนำเส้นใยมาทอผ้า ไหมป่าหรือหนอนไหมจะเจริญเติบโตเป็นผีเสื้อกลางคืน ฉันได้ไข่ไหมป่ามาประมาณ ๙๐ ฟอง รอดเป็นหนอนและผีเสื้อแค่ ๑๙ ตัว นี่ขนาดคนเลี้ยงนะ ตามธรรมชาติ ๑๐๐ ฟองจะเหลือรอดแค่ ๒ ฟองเท่านั้น ฉันทดลองแล้วนำมาเล่าเพราะต้องการให้ผู้คนสังเกตธรรมชาติ

เวลาพูดถึงผีเสื้อที่ใกล้สูญพันธุ์เรามักโฟกัสที่ตัวผีเสื้อ แต่ถ้าเราเลี้ยงผีเสื้อจะรู้ว่าเป็นเรื่องของพืชอาหารกับอากาศ หากมองเพียงความสวยงามก็จะโฟกัสคนละแบบ ละเลยสิ่งแวดล้อมรอบตัวของแมลง

หลังเลี้ยงผีเสื้อฉันถึงรู้ว่าพืชชนิดไหนหายาก พืชชนิดไหนไม่ค่อยขึ้นบนดินแถวบ้าน ทำให้ตัวหนอนของผีเสื้อชนิดนั้นลดลงและหายไป อย่างผีเสื้อสมิงเชียงดาวหายไปเพราะในป่าไม่มีพืชอาหาร อากาศร้อน แล้วถูกมนุษย์จับไปสตัฟฟ์ขาย

นอกจากแมลงเป็นแรงบันดาลใจของลายผ้าที่ปั๊มเทียน ฉันยังนำมาปักเย็บ มีทั้งลายพืชอาหาร หรือบางผืนฉันปักวัฏจักรของแมลงคล้าย ๆ วงจรชีวิตกบ ฉันยังทำ soft sculpture เป็นประติมากรรมอ่อนนุ่มรูปแมลงที่เย็บจากผ้า

โรงเรือนเล็ก ๆ ที่ฉันสร้างไว้เลี้ยงแมลงก็เพื่อศึกษาวงจรชีวิตว่ากว่าจะเป็นตัวเต็มวัยพวกเขาผ่านอะไรมาบ้าง ถ้าไม่เลี้ยงผีเสื้อก็จะไม่รู้ว่าผีเสื้อกระท้อนเคยเป็นหนอนตัวใหญ่มาก แต่มีอายุบนโลกแค่ ๗-๑๔ วัน  ตัวเต็มวัยมีปีกใหญ่ ลายบนปีกสวยสด แต่ไม่มีปาก ไม่กินน้ำหวาน กินอาหารช่วงเป็นหนอน มีชีวิตเพื่อผสมพันธุ์และวางไข่เท่านั้น ลองเลี้ยงครั้งแรกฉันเศร้ามาก เพราะพอเป็นผีเสื้อ ๓-๔ วัน มันวางไข่แล้วก็ตาย

ฉันเคยซื้อชุดหนอนสำหรับเด็กมาเลี้ยง ก็พบว่าไม่เหมือนหาหนอนจากธรรมชาติมาเลี้ยง ในธรรมชาติจะเจอหนอนที่ไม่สมบูรณ์ หนอนที่โดนเบียนคือมีตัวต่อเบียนหรือตัวแตนเบียนเข้าไปไข่ในตัวมัน ฉันเลี้ยงหนอนเพื่อรอดูผีเสื้อแต่กลับออกมาเป็นแมลงวัน ทำให้ฉันตระหนักว่าจริง ๆ ชีวิตของแมลงไม่ได้ง่ายเลย