ภาพถ่ายจุลภาคความละเอียดสูง (ultra-macro photography) ของแมลงภู่สีน้ำเงิน (blue carpenter bee ; Xylocopa caerulea) แสดงรายละเอียดอันน่าทึ่งที่ดวงตาเปล่าของมนุษย์ไม่อาจสังเกตได้

ขนสีน้ำเงินบนแผงอกเป็นปรากฏการณ์ที่เรียกว่าสีโครงสร้าง (structural coloration) ซึ่งไม่ได้เกิดจากเม็ดสีแต่เป็นผลจากการเรียงตัวของโครงสร้างระดับนาโนบนพื้นผิวของเส้นขนที่สะท้อนแสงกลับมาเป็นสีน้ำเงินสดใส

ปุยขนหนานุ่มที่ปกคลุมลำตัวไม่ได้มีเพียงสร้างความงดงาม แต่ยังทำหน้าที่ดักจับและลำเลียงละอองเรณูระหว่างดอกไม้ เชื่อมโยงความสัมพันธ์ระหว่างพืช แมลง และระบบนิเวศเข้าด้วยกัน

กฤตนันท์ ตันตราภรณ์ ผู้บันทึกภาพเล่าว่า สีน้ำเงินหรือสีครามเป็นหนึ่งในสีที่พบได้ยากสุดในอาณาจักรสัตว์ ขนที่ปกคลุมแผงอกและส่วนต้นของท้องแมลงภู่สีน้ำเงินอาจปรากฏเป็นสีน้ำเงินสด น้ำเงินอมม่วง หรือสีคราม ตามมุมตกกระทบของแสงและการสะท้อนจากโครงสร้างระดับนาโนบนเส้นขน

แต่ไม่ว่าเฉดสีใดก็ล้วนเชื้อเชิญให้ผู้ชมหยุดมองภาพอย่างตั้งใจ และตั้งคำถามถึงความมหัศจรรย์ที่ซุกซ่อนอยู่ในตัวแมลง

กฤตนันท์เป็นช่างภาพและวิดีโอครีเอเตอร์ที่เชี่ยวชาญการถ่ายภาพสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กด้วยเทคนิคขั้นสูง ภาพถ่ายของเขานำเสนอข้อมูลทางวิทยาศาสตร์และรายละเอียดชีวิตในรูปแบบดึงดูดใจ ล้ำสมัย

“ผมสนใจสัตว์และชอบเข้าป่ากับพ่อตั้งแต่เด็ก พอเรียนต่อปริญญาโทจึงเลือกสาขาการถ่ายภาพและการสร้างภาพทางชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยนอตติงแฮม ประเทศอังกฤษ ผมได้เรียนรู้เทคนิคถ่ายภาพหลายรูปแบบ รวมถึงการถ่ายภาพแมลงระยะใกล้ ‘super macro stacking’ พบเจอแมลงรูปร่างแปลกตาทั้งจากธรรมชาติและตัวอย่างที่เก็บรักษาในคลังของมหาวิทยาลัยหรือพิพิธภัณฑ์ ทำให้ได้ศึกษาโครงสร้างและลวดลายที่ไม่เคยเห็น

“ตอนนั้นผมยังไม่เชี่ยวชาญเทคนิคและซอฟต์แวร์ที่จะทำให้กระบวนการถ่ายภาพแบบนี้สมบูรณ์ แต่ก็ได้เรียนรู้วิธีและเห็นอุปกรณ์ต่าง ๆ ที่ใช้อย่างครบถ้วน คิดว่าหากนำเทคนิคดังกล่าวมาใช้ถ่ายภาพแมลงแถวภูมิภาคบ้านเราน่าจะเปิดมุมมองใหม่ เพราะแมลงแต่ละที่มีพื้นผิว รูปร่าง ลักษณะทางกายภาพต่างกันอย่างน่าสนใจ”

หลังเรียนจบกฤตนันท์กลับมาเป็นช่างภาพโฆษณาที่เมืองไทย ก่อนจะหวนสู่ความสนใจด้านการถ่ายภาพสิ่งมีชีวิตขนาดเล็กอีกครั้ง 

ในปี ๒๕๖๔ โครงการ The Great Little Life ของเขาได้รับคัดเลือกเป็นหนึ่งในห้าโครงการที่ได้รับรางวัล Global Grant Awards ส่งผลให้ได้รับทุนสนับสนุนจากโครงการ GFX Challenge Grant Program ของ FUJIFILM เพื่อสร้างสรรค์ผลงานด้วยกล้องในตระกูล GFX

“ผมขอทุนถ่ายภาพตัวอย่างแมลงในพิพิธภัณฑ์ ใช้เทคนิค focus stacking ซึ่งถ่ายภาพแบบเก็บรายละเอียดทีละส่วน แมลงหนึ่งตัวอาจต้องถ่ายภาพมากกว่าหมื่นภาพ จากหลายระยะโฟกัสและหลากมุมมอง เพื่อนำมาประกอบเป็นภาพแมลงที่มีความคมชัดสูง เห็นรายละเอียดตั้งแต่เส้นขน เกล็ด ผิวดวงตา ไปถึงรอยขีดข่วนบนลำตัว เหมือนการส่องผ่านกล้องจุลทรรศน์”

แมลงส่วนใหญ่ที่กฤตนันท์บันทึกภาพเป็นตัวอย่างแมลงที่เก็บรักษาในพิพิธภัณฑ์หรือแมลงสตัฟฟ์ ซึ่งไม่บิน ไม่เดินหนี และไม่อาจทำอันตรายผู้คนได้

ภาพถ่ายของเขานำเสนอข้อมูลแมลงในรูปแบบที่เข้าถึงง่ายสีสันและลวดลายอันน่าพิศวงมักสร้างความตื่นตาตื่นใจพร้อมความสงสัยแก่ผู้พบเห็น 

เปิดโลกแมลงและเปิดอีกเสี้ยวหนึ่งของจักรวาลที่ดวงตาเปล่าของมนุษย์ไม่อาจสัมผัส เทคนิคเฉพาะทางที่เขาใช้ เช่น การถ่ายภาพอัลตรามาโคร การถ่ายภาพด้วยกล้องจุลทรรศน์อิเล็กตรอนแบบส่องกราด (scanning electron microscope : SEM) และกล้องจุลทรรศน์แบบใช้แสงโพลาไรซ์ 

ปัจจุบันกฤตนันท์กำลังผลักดันโครงการสร้างแบบจำลองแมลงสามมิติจากภาพถ่าย (photogrammetry) เพื่อถ่ายทอดรายละเอียดและโครงสร้างอันซับซ้อนของแมลงในรูปแบบโมเดลสามมิติ

“เป้าหมายสูงสุดของผมคือสร้างโมเดลสามมิติของแมลงทั้งหมดในคลังตัวอย่าง เริ่มจากกลุ่มที่มีจำนวนน้อย หายาก หรือเปราะบาง โดยเฉพาะตัวอย่าง holotype ซึ่งเป็นตัวอย่างแมลงอ้างอิงเพียงชิ้นเดียวที่นักวิทยาศาสตร์ใช้เป็นหลักฐานทางกายภาพในการบรรยายลักษณะและตั้งชื่อแมลงชนิดนั้น ๆ ก่อนจะค่อย ๆ ขยายสู่กลุ่มอื่น ๆ

“พอเริ่มเห็นว่าทำได้จริง ผมรู้สึกตื่นเต้นมาก เพราะนี่อาจเป็นหนึ่งในหนทางรักษามรดกทางธรรมชาติผ่านโมเดลสามมิติ เราสามารถศึกษาโครงสร้างของแมลงโดยไม่ต้องสัมผัสตัวอย่างจริง ซึ่งช่วยลดความเสี่ยงต่อการชำรุดเสียหาย นักวิจัยทั่วโลกเข้าถึงตัวอย่างได้ หมุนดูได้ทุกมุม กดซูมดูรายละเอียดอย่างอิสระ แตกต่างจากภาพถ่ายสองมิติแบบเดิม มีคุณค่าทั้งในทางวิทยาศาสตร์และการอนุรักษ์ ใครสนใจร่วมพัฒนา ไม่ว่าด้านโปรแกรมมิงพัฒนาเว็บไซต์ 3D หรือมีตัวอย่างแมลงน่าสนใจ ก็ยินดีติดต่อมาร่วมงานกันครับ”