เรากำลังสูญเสียสิ่งมีชีวิตจำนวนมหาศาล โดยที่ไม่รู้ด้วยซ้ำว่ามันเคยมีอยู่ทุกวันนี้เรารู้จักสัตว์ขนาดใหญ่หลายชนิดที่กำลังจะสูญพันธุ์ แต่เราไม่เคยรู้เลยว่าแมลงกำลังหายไป

อาจารย์แตงอ่อนซึ่งเป็นลูกศิษย์ของอาจารย์พรทิพย์เล่าว่า เฉพาะช่วงเรียนปริญญาโทและปริญญาเอก ตนเองเคยสำรวจพบหนอนปลอกน้ำชนิดใหม่ (new species) ของโลกมากถึง ๒๑ ชนิด ส่วนใหญ่พบในพื้นที่ภาคใต้ 

“ไม่ใช่เก่งหรืออะไร เพียงแต่มันสะท้อนว่าตอนนั้นไม่ค่อยมีใครทำวิจัยอย่างจริงจัง การสำรวจหนอนปลอกน้ำในประเทศไทยริเริ่มขึ้นทางภาคเหนือ เมื่อเรามีโอกาสก็เลยลุยสำรวจทางภาคใต้ทุกจังหวัด ไล่ตั้งแต่ชุมพรลงไปถึงนราธิวาส”

ปัจจุบันพบตัวเต็มวัยของหนอนปลอกน้ำในประเทศไทยแล้วไม่น้อยกว่า ๙๙๘ ชนิด จำแนกได้ ๒๘ วงศ์ ๑๑๐ สกุล  มากกว่า ๓ ใน ๔ เป็นการค้นพบ “นิวสปีชีส์” หรือชนิดใหม่ของโลก 

แต่ตราบถึงวันนี้ก็น่าจะมีน้อยคนที่รู้จักหนอนปลอกน้ำ

การสร้างปลอกขึ้นมาห่อหุ้มตัว ทำให้ผมคิดถึงปูเสฉวนที่หยิบฉวยเปลือกหอยบนชายหาดมาทำเป็น “บ้าน”

สิ่งที่แตกต่างคือหนอนปลอกน้ำสร้างบ้านจากเศษวัสดุ ค่อย ๆ ใช้เส้นใยจากต่อมน้ำลายยึดชิ้นส่วนเหล่านั้นเข้าด้วยกันทีละชิ้นจนกลายเป็นปลอกหรือบ้านทั้งหลังที่พร้อมแบกติดตัวไป

“หนอนปลอกน้ำส่วนใหญ่มีอายุขัยประมาณ ๑ ปี ขึ้นอยู่กับชนิดและปริมาณอาหาร รวมทั้งปัจจัยด้านสิ่งแวดล้อมอื่น ๆ ในแหล่งน้ำ ขณะเป็นตัวหนอนบริเวณด้านล่างของส่วนท้องมีเหงือกเป็นเส้นฝอยยื่นออกจากลำตัว ทำหน้าที่แลกเปลี่ยนออกซิเจนในน้ำ ส่วนปลายสุดของลำตัวมีรยางค์ที่ตรงปลายเป็นตะขอ ตัวอ่อนของหนอนปลอกน้ำเริ่มสร้างปลอกจากตรงนี้ ค่อย ๆ ต่อเติมและขยายปลอกไปพร้อม ๆ กับขนาดของร่างกายที่ใหญ่ขึ้น...”

ผมฟังเรื่องราวการถักทองานศิลปกรรมใต้น้ำจึงเกิดความสงสัย

“หนอนปลอกน้ำเหล่านี้มีความสำคัญอย่างไร ?”

“ตัวอ่อนหนอนปลอกน้ำช่วยสร้างความอุดมสมบูรณ์ให้แหล่งน้ำ ถือเป็นแหล่งอาหารสำคัญของสัตว์น้ำนานาชนิด รวมถึงปลาที่เรากิน เมื่อพูดถึงความสัมพันธ์ทางห่วงโซ่อาหาร หนอนปลอกน้ำทำให้อัตราการอยู่รอดของสัตว์น้ำชนิดอื่น ๆ เพิ่มขึ้น ขณะเดียวกันพวกมันก็กินเศษซากอินทรีย์ พืชน้ำ สาหร่ายเซลล์เดียว บางชนิดกินสิ่งมีชีวิตชนิดอื่นเป็นอาหาร”

ในต่างประเทศนำตัวอ่อนหนอนปลอกน้ำมาเป็นเหยื่อตกปลา ในประเทศไทยบางพื้นที่นำมาเป็นอาหาร

“หลังแกะปลอกออกแล้วนำตัวอ่อนมาปรุงรส ให้รสชาติหวานมันคล้ายแมลงทอด มีอยู่ชนิดหนึ่งชื่อวิทยาศาสตร์คือ Aethaloptera sexpunctata อาจารย์ไม่เคยเจอในลำธาร แต่มีคนเจอในแม่น้ำสายใหญ่อย่างแม่น้ำโขง ซึ่งก็หายากมาก ตามริมฝั่งไม่เจอ คาดว่าอาศัยแถวสะดือแม่น้ำโขง ตามก้อนหินลึก ๆ ตรงกลางแม่น้ำ”

เมื่อตัวอ่อนของหนอนปลอกน้ำเข้าสู่ระยะดักแด้และพัฒนาเป็นตัวเต็มวัยจะมีลักษณะคล้ายผีเสื้อกลางคืนหรือมอธ (moth) ในขั้นตอนนี้ชาวบ้านจะใช้แสงไฟล่อจับคราวละมาก ๆ 

“คุณเคยได้ยินข่าวแมลงชีปะขาวเป็นล้าน ๆ ตัว บินเล่นแสงไฟริมฝั่งแม่น้ำโขงแถวจังหวัดนครพนมหรือมุกดาหารใช่มั้ย นี่ไม่ใช่แมลงชีปะขาว แต่เรากำลังพูดถึงแมลงหนอนปลอกน้ำตัวเต็มวัย ชาวบ้านมักจับเอามาตากแดดให้แห้งแล้วบดเป็นอาหารปลา การจับแต่ละครั้งไม่ใช่แค่ ๑๐-๒๐ ตัวนะ แต่เป็น ‘แมส’ คือน้ำหนักหลังตากแห้งรวมกัน ๑๐๐-๒๐๐ กิโลกรัม 

“อาจารย์เคยเอาเข้าห้องแล็บวิเคราะห์พบว่าอุดมด้วยโปรตีนจากธรรมชาติ สัดส่วนโปรตีนสูงถึง ๖๕ เปอร์เซ็นต์ สูงกว่าอาหารเม็ดสำเร็จรูปที่มีวางขายตามท้องตลาดเสียอีก เคยเชียร์ให้ชาวบ้านเอาไปจดสูตรทำอาหารปลาดุกข้อห่วงคือแมลงกลุ่มนี้ออกมาเองตามธรรมชาติ  ถ้าวันหนึ่งสินค้าติดตลาดต้องการผลผลิตคราวละมาก ๆ ก็กลัวจะไม่มีของ”

การนำแมลงหนอนปลอกน้ำมาใช้ประโยชน์ในรูปแบบที่ทำให้ผมประหลาดใจมากที่สุด คือการนำปลอกมาสร้างสรรค์เครื่องประดับ อาจารย์แตงอ่อนอธิบายผ่านภาพถ่ายในคอมพิวเตอร์ว่า

“ในต่างประเทศเขาเพาะเลี้ยงเป็นอุตสาหกรรม สมมุติเขาจำลองห้องนี้เป็นลำธาร เอาแมลงหนอนปลอกน้ำมาเพาะเลี้ยง พอตัวเมียผสมพันธุ์กับตัวผู้แล้ววางไข่ ก็เอากรวด หิน ดิน ทราย หรือเม็ดอัญมณีที่ต้องการใส่ลงไปในน้ำ ตัวอ่อนหนอนปลอกน้ำจะนำวัสดุเหล่านี้มาสร้างปลอกตามลวดลายของแต่ละชนิด กลายเป็นอุตสาหกรรมของคนที่ศึกษา  ตอนอาจารย์เรียนปริญญาเอกอยู่ที่อเมริกาก็ซื้อมา ปลอกหนึ่งยาว ๑ เซนติเมตรกว่า ๆ ราคา ๖๔ ดอลลาร์สหรัฐ เห็นมั้ยว่าเขามีประโยชน์นะ ไม่ใช่ไม่มี”

แม้การสูญพันธุ์จะเป็นส่วนหนึ่งของวัฏจักรธรรมชาติ แต่หากเกิดขึ้นด้วยอัตราเร่งเช่นในปัจจุบัน ถือเป็นปรากฏการณ์ที่ผิดไปจากธรรมชาติและน่าห่วงกังวลอย่างยิ่ง

รายงานของ IUCN ใน ค.ศ. ๒๐๑๙ ระบุว่า มีสิ่งมีชีวิต ๓๐,๑๗๘ ชนิด อยู่ในภาวะเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์ แม้การสูญพันธุ์จะเป็นส่วนหนึ่งของวัฏจักรธรรมชาติ แต่หากเกิดขึ้นด้วยอัตราเร่งเช่นในปัจจุบัน ถือเป็นปรากฏการณ์ที่ผิดไปจากธรรมชาติและน่าห่วงกังวลอย่างยิ่ง

อาจารย์แตงอ่อนอธิบายว่า ด้วยพฤติกรรมการสร้างปลอกและแบกติดตัว ใช้ขาเดินหรือคลานไปตามก้อนหิน พืชน้ำ หรือพื้นท้องน้ำ เคลื่อนที่ค่อนข้างช้า เพราะต้องแบกปลอกที่สร้างจากเศษใบไม้ กิ่งไม้ ทราย หรือกรวดติดตัวไปด้วย มักอาศัยอยู่ในโพรงหรือที่หลบซ่อนที่สร้างติดกับหิน ไม่ค่อยเดินทางไกล ทำให้หนอนปลอกน้ำถูกใช้เป็นดัชนีชี้วัดคุณภาพน้ำ

ตอนนี้พวกมันกำลังถูกคุกคามจากกิจกรรมต่าง ๆ ที่มีผลต่อปริมาณและคุณภาพน้ำ

“ปัญหาสำคัญคือการแพร่กระจายของสารพิษและโลหะหนักจากกิจกรรมของมนุษย์ การระบายน้ำทิ้งที่มีฤทธิ์เป็นกรดจากการทำเหมืองแร่ ไม่ว่าจะเป็นถ่านหิน สังกะสี ดีบุก หรือยิปซัม การปล่อยน้ำทิ้งจากโรงงานอุตสาหกรรมและกิจกรรมในครัวเรือน รวมถึงการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืชจากการทำเกษตรใกล้ ๆ แหล่งน้ำ”

หลังนั่งฟังรายละเอียดของเพื่อนร่วมโลกที่เพิ่งรู้จัก ทั้งด้านความหลากหลายทางชีวภาพ อนุกรมวิธาน คุณค่าทางนิเวศบริการ อาจารย์แตงอ่อนจึงเดินนำผมกลับมายังที่ตั้งกล้องจุลทรรศน์อีกครั้ง คราวนี้แมลงในถาดเปลี่ยนเป็นหนอนปลอกน้ำกลุ่มที่ใช้เศษกิ่งไม้ใบไม้สร้างปลอก รวมถึงกลุ่มอื่น ๆ จากสถานที่หลากหลายที่อาจารย์แตงอ่อนตระเวนเก็บข้อมูลทำงานวิจัย

ผมมองเข้าไปในกล้องจุลทรรศน์ มองเห็นปลอกสีดำถูกสร้างขึ้นจากกิ่งไม้และเศษใบไม้ดูไม่เป็นระบบระเบียบนัก แต่เมื่อลองจินตนาการว่าพวกมันกำลังดำรงชีวิตอยู่ในแหล่งน้ำธรรมชาติ ก็คงจะผสมกลมกลืนไปกับสภาพแวดล้อม

ก่อนหน้านี้ผมเคยได้ยินคำกล่าวของนักธรรมชาติวิทยาว่าเรากำลังสูญเสียสิ่งมีชีวิตจำนวนมหาศาล โดยที่ไม่รู้ด้วยซ้ำว่ามันเคยมีอยู่

ทุกวันนี้เรารู้จักสัตว์ขนาดใหญ่หลายชนิดที่กำลังจะสูญพันธุ์ แต่เราไม่เคยรู้เลยว่าแมลงกำลังหายไป

แม้แมลงบางชนิดจะยังไม่สูญพันธุ์ แต่พวกมันกำลังลดจำนวนโดยไม่มีใครสังเกต

“ราวปี ๒๕๕๗ ตอนนั้นอาจารย์ยังสาว ๆ ลงไปทำงานวิจัยแถวลุ่มน้ำแม่กลองกับนักศึกษาปริญญาโท ลำธารยังเป็นลำธาร มีกรวด หิน ดิน ทราย และน้ำใสสะอาดไม่น่าเชื่อว่า ๑๐ กว่าปีผ่านไป ลำธารตรงนั้นเปลี่ยนสภาพจนแทบจำไม่ได้ เมื่อมีคนต้องการใช้น้ำก็สร้างฝายสร้างบล็อก เปลี่ยนสภาพน้ำไหลให้กลายเป็นน้ำนิ่ง เมื่อน้ำไม่ไหลตามธรรมชาติพวกแมลง ‘เจ้าถิ่น’ ที่เขาต้องการระบบนิเวศน้ำไหลและค่าออกซิเจนในน้ำสูง ๆ ก็เริ่มหายไป ลุ่มน้ำแม่กลองเป็นพื้นที่หนึ่งที่เห็นชัดมากว่าสภาพแวดล้อมเปลี่ยนแปลงมากภายในเวลาไม่กี่ปี”

นักวิชาการที่ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างคุณภาพน้ำกับความหลากหลายและการกระจายตัวของหนอนปลอกน้ำชี้

“แม่น้ำแถวทองผาภูมิก็เปลี่ยนแปลงมากหลังมีหน่วยงานเข้าไปส่งเสริมการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ สนับสนุนการล่องแก่งซึ่งเป็นกิจกรรมที่ใช้หาเงินได้ แต่เขาขุดก้อนหิน ดิน กรวด ทราย ที่เป็นที่อยู่ของแมลงหนอนปลอกน้ำขึ้นมาบนฝั่ง ปรับสภาพริมลำธารเป็นพื้นราบเรียบ แล้วแมลงน้ำเจ้าถิ่นก็หายไป

“อีกจุดหนึ่งที่อาจารย์ตกใจมากคือห้วยปากคอก ทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี ลำธารที่เคยกว้างขวางถูกทำเป็นลานหิน หินก้อนใหญ่ที่เคยตั้งอยู่กลางลำธารช่วงขวางทางน้ำทำให้เกิดออกซิเจนตอนนี้ไม่มีแล้ว บางพื้นที่ก็ปลูกต้นไม้รุกล้ำเข้าไปอย่างชัดเจน ‘ชาวเรา’ นี่แหละไม่ใช่ ‘ชาวเขา’ ที่ทำลายแหล่งน้ำ ทำให้แมลงน้ำเจ้าถิ่นหายไปจากบริเวณนั้น มนุษย์นะมนุษย์ ช่างน่ากลัวจริง ๆ แม้แต่ห้วยเขย่งที่อยู่ติดชายแดนพม่า น้ำส่วนหนึ่งไหลมาจากฝั่งพม่า ชาวบ้านต้องใช้น้ำเราก็เข้าใจ แต่การสร้างฝายถี่ ๆ แล้วเปลี่ยนสภาพน้ำไหลมันทำให้แมลงน้ำตรงนั้นหายไป แมลงที่เข้ามาแทนก็คือยุง ซึ่งเป็นกลุ่มที่ต้องการน้ำนิ่ง”

อาจารย์แตงอ่อนชี้ว่าหนอนปลอกน้ำแต่ละชนิดมีความเฉพาะเจาะจงกับสภาพแวดล้อมในพื้นที่อาศัย ไม่ว่าจะเป็นพันธุ์ไม้ที่ขึ้นรอบ ๆ ลำธาร ความชื้นในอากาศ ลักษณะของพื้นท้องน้ำที่ประกอบไปด้วยก้อนหินต่างขนาดต่างรูปทรง นอกจากนี้ปริมาณน้ำที่ไหลภายในลำธารก็เป็นตัวแปรสำคัญ ทำให้ความหลากหลายของชนิดหนอนปลอกน้ำในแต่ละพื้นที่แตกต่างกัน

“ความจริงแล้วการคุกคามกำลังเกิดกับแมลงทุกกลุ่ม ไม่ใช่แค่กลุ่มหนอนปลอกน้ำ อนาคตถ้าคนไม่อนุรักษ์แหล่งน้ำ เพราะยังไม่มีองค์ความรู้มากพอ แมลงต่าง ๆ ก็จะสูญพันธุ์”

มอธหางยาวสี่ตาปีกลายตรง (Actias selene)
ผีเสื้อกลางคืนขนาดใหญ่ โดดเด่นด้วยปีกสีเขียวอ่อนที่มีจุดคล้ายดวงตา (eyespots) ทั้งสี่ปีก ซึ่งช่วยเบี่ยงเบนความสนใจของผู้ล่า ไม่มีปากสำหรับกินอาหารในระยะตัวเต็มวัย จึงมีชีวิตอยู่เพียง ๑-๒ สัปดาห์เพื่อสืบพันธุ์ โดยอาศัยพลังงานที่สะสมมาตั้งแต่ระยะตัวหนอน  การอนุรักษ์ผืนป่าธรรมชาติและพืชอาหารเป็นปัจจัยสำคัญต่อการอยู่รอดของผีเสื้อชนิดนี้ในระยะยาว

อาจารย์ชวธัชแนะนำตัวอย่างผึ้งสังคมที่จัดเรียงอยู่ทางฝั่งซ้าย ประกอบด้วย ผึ้งโพรง ผึ้งมิ้ม ผึ้งหลวง และผึ้งพันธุ์ ซึ่งเป็นผึ้งนำเข้ามาจากต่างประเทศเพื่อเลี้ยงเอาน้ำผึ้ง รวมถึงชันโรงซึ่งเป็นผึ้งขนาดเล็กที่ไม่มีเหล็กใน จากนั้นจึงเริ่มอธิบายผึ้งทางขวา

“ฝั่งนี้เป็นผึ้งที่ใช้ชีวิตแบบโดดเดี่ยว ไม่มีพฤติกรรมแบ่งหน้าที่กันทำงาน ไม่ได้แบ่งว่าตัวนี้ต้องออกไปหาอาหาร ตัวนี้ต้องอยู่ปกป้องรัง ตัวอย่างเช่น แมลงภู่ที่มีพฤติกรรมเจาะเนื้อไม้เพื่อสร้างรัง ผึ้งกัดใบที่สร้างรังด้วยการใช้ขากรรไกรตัดใบไม้หรือกลีบดอกไม้เป็นรูปวงกลมหรือวงรี ไม่นานมานี้มีคนโพสต์ภาพผึ้งตัวหนึ่งกำลังบินทำท่าคล้ายขี่ใบไม้ นั่นคือพฤติกรรมของผึ้งกัดใบที่คาบเศษใบไม้กลับไปสร้างรัง”

คนส่วนใหญ่อาจคิดว่าผึ้งเป็นสัตว์สังคมทั้งหมด แต่แท้จริงแล้วผึ้งสังคมมีเพียงราว ๑๐ เปอร์เซ็นต์เท่านั้น ขณะที่อีกราว ๙๐ เปอร์เซ็นต์เป็นผึ้งที่ใช้ชีวิตแบบโดดเดี่ยว

บริเวณด้านล่างของกล่องแสดงตัวอย่างยังมีป้ายแมลงถ่ายเรณูกลุ่มที่ไม่ใช่ผึ้ง (Non-Bees) ได้แก่ ต่อ แตนและแมลงวันดอกไม้

“ผึ้งเคยมีบรรพบุรุษเป็นต่อโบราณที่มีชีวิตอยู่ประมาณ ๑๒๐ ล้านปีที่ผ่านมา เคยกินแมลงและตัวอ่อนของแมลงชนิดอื่นเป็นอาหาร เมื่อพืชดอกเริ่มมีวิวัฒนาการและกระจายตัวอย่างรวดเร็ว จึงทำให้ผึ้งโบราณบางกลุ่มหันมาเก็บเกสรดอกไม้ไปเลี้ยงตัวอ่อนแทนการล่าเนื้อ และแยกสายวิวัฒนาการออกมาจากต่อจนกลายเป็นผึ้ง” อาจารย์ชวธัชอธิบาย

หากเปรียบเทียบกับทวีปอเมริกาเหนือ อเมริกาใต้ ยุโรป และออสเตรเลีย ข้อมูลการศึกษาผึ้งของฝั่งเอเชียยังมีอยู่น้อยมาก ทำให้เราไม่สามารถทราบได้ถึงผลกระทบของผึ้งที่เกิดจากการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศและสิ่งแวดล้อม

“มีหลายคนตั้งข้อสังเกตว่าผึ้งกำลังลดลงและต่อไปมนุษย์จะได้รับผลกระทบ เรามีหลักฐานหรืองานวิจัยรองรับเรื่องนี้หรือยังครับ ?”

“สิ่งที่จะใช้ตอบคำถามนี้ได้ดีที่สุดคือข้อมูล เมื่อ ๒๐ ปีก่อนเรามีผึ้งชนิดนี้เท่าไหร่ ตอนนี้เหลือแค่ไหน ซึ่งนี่เป็นสิ่งที่ประเทศไทยขาด ทำให้ตอบคำถามนี้ได้ไม่เต็มปากเพราะไม่มีจุดเปรียบเทียบ”

ผมตัดสินใจเปลี่ยนคำถาม “มีผึ้งชนิดใดสูญพันธุ์ไปแล้วบ้าง ?”

“ต้องยอมรับจริง ๆ ว่าการเก็บตัวอย่างผึ้งในบ้านเรายังน้อยมาก ๆ สิ่งหนึ่งที่พอจะช่วยได้คือการศึกษาตัวอย่างผึ้งที่ถูกเก็บรักษาอยู่ในพิพิธภัณฑ์ต่างประเทศ โดยเฉพาะพิพิธภัณฑ์ในทวีปยุโรป สมัยก่อนมีชาวต่างชาติเข้ามาสำรวจแล้วเก็บข้อมูลผึ้งจากประเทศไทย นี่เป็นสิ่งหนึ่งที่หน่วยวิจัยผึ้งและแมงมุมกำลังทำ คือพยายามเก็บข้อมูลตามพิพิธภัณฑ์ต่าง ๆ ซึ่งข้อมูลผึ้งในพิพิธภัณฑ์ต่างประเทศ ส่วนใหญ่จะเก่ามาก ย้อนหลังไปเป็น ๑๐๐-๒๐๐ ปี ตรงนี้แหละเราอาจจะได้คำตอบว่าเมื่อ ๑๐๐ ปีก่อนเรามีผึ้งชนิดนี้ ปัจจุบันยังเจอมันอยู่หรือเปล่า”

ผมรอฟังคำตอบของอาจารย์ชวธัชด้วยหัวใจเต้นตึกตัก

“เราพบว่าเมื่อเกือบ ๑๐๐ ปีก่อนเคยมีผึ้งตัวหนึ่งถูกเก็บจากดอยสุเทพ จังหวัดเชียงใหม่ ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑ์ธรรมชาติวิทยาในกรุงลอนดอน ชื่อวิทยาศาสตร์คือ โนมาดา สุเทพเอนซิส (Nomada sutepensis)”

คำว่า sutepensis น่าสนใจอย่างยิ่ง คงตั้งตามชื่อดอยสุเทพ (Doi Suthep) ที่เป็นสถานที่เก็บตัวอย่างหรือเกี่ยวข้องสัมพันธ์กับการค้นพบผึ้งชนิดนี้ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง ตามธรรมเนียมการตั้งชื่อวิทยาศาสตร์ของสิ่งมีชีวิต

“ผึ้งชนิดนี้ได้รับการเก็บตัวอย่างเมื่อ ค.ศ. ๑๙๒๘ โดย Alice Barringer Mackie ซึ่งเป็นนักธรรมชาติวิทยาและนักสะสมตัวอย่างทางวิทยาศาสตร์ บรรยายชนิดครั้งแรกโดย Theodore D. A. Cockerell ที่เดินทางมาด้วยกัน

“จากการค้นคว้าของผม Cockerell เป็นนักกีฏวิทยาชาวอเมริกันและเป็นอาจารย์อยู่ที่ University of Colorado ช่วงปลาย ค.ศ. ๑๙๒๗ เขาเดินทางมาเที่ยวเมืองไทยคิดว่าน่าจะหยุดคริสต์มาสแล้วถือโอกาสเก็บตัวอย่างแมลงไปด้วย มุ่งหน้าสำรวจทางภาคเหนือที่มีคณะมิชชันนารีชาวอเมริกันอาศัยอยู่เยอะ ทั้งน่านและเชียงใหม่ แล้วก็ขึ้นไปดอยสุเทพ

“ผึ้งสกุล Nomada ในเมืองไทยพบได้ค่อนข้างยากอยู่แล้ว เป็นกลุ่มผึ้งที่เรียกว่าเคลปโตพาราไซต์ (cleptoparasite) หรือผึ้งเบียนรัง พวกมันจะไม่สร้างรังเลี้ยงลูกเอง แต่ตัวเมียจะวางไข่ในรังของผึ้งชนิดอื่น คล้ายพฤติกรรมของนกกาเหว่า

“ปัจจุบันเรายังไม่พบ โนมาดา สุเทพเอนซิส อีกเลย เกือบ ๑๐๐ ปีแล้วก็ยังไม่เจอ ซึ่งทางหน่วยวิจัยมีข้อสันนิษฐานอยู่สองแนวทาง แนวทางแรกคือมันอาจสูญพันธุ์ไปแล้วจริง ๆ กับอีกแนวทางคือมันอาจยังไม่สูญพันธุ์ แต่การสำรวจของเรายังครอบคลุมไม่มากพอ”

“ถ้าผึ้งหายไปจริง ๆ อะไรคือปัจจัยคุกคาม ?”

“ผึ้งแต่ละกลุ่มแต่ละชนิดก็มีปัจจัยคุกคามที่น่าเป็นห่วงกันคนละด้าน สิ่งที่น่าเป็นห่วงของผึ้งที่ใช้ชีวิตแบบโดดเดี่ยวคือเรามีข้อมูลเกี่ยวกับพวกมันน้อยมาก ทั้ง ๆ ที่มีสัดส่วนถึง ๙๐ เปอร์เซ็นต์ แต่การศึกษายังไม่มากนักถึงขนาดบางครั้งเราเจอผึ้งชนิดใหม่ก็ยังไม่รู้เลยว่าตอนนี้มันยังอยู่ในธรรมชาติหรือสูญพันธุ์ไปแล้ว

“ส่วนปัญหาของผึ้งสังคม ยกตัวอย่างผึ้งกลุ่มหนึ่งที่ผมชอบมาก ๆ คือบัมเบิลบี (bumblebee) เพราะคิดว่ามันน่ารักดี ค่อนข้างมีถิ่นอาศัยจำเพาะกับสภาพภูมิอากาศ พบได้มากในเขตอบอุ่น เขตหนาว และพื้นที่ภูเขาสูงสำหรับประเทศไทยซึ่งอยู่ในเขตร้อน บัมเบิลบีกระจายพันธุ์จำกัดอยู่บนภูเขาสูงทางภาคเหนือเป็นหลัก เช่น ดอยอินทนนท์ ดอยเชียงดาว และดอยผ้าห่มปก ซึ่งมีอุณหภูมิต่ำกว่าพื้นที่ราบ ถ้าหากในอนาคตอุณหภูมิบนภูเขาสูงขึ้นหรือเกิดการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ บัมเบิลบีอาจสูญเสียที่อยู่อาศัยหรือพื้นที่อาศัยที่เคยต่อเนื่องกันเป็นผืนใหญ่ถูกตัดขาดจนเหลือเพียง ‘เกาะ’ ถูกแบ่งแยกออกเป็นหย่อมเล็กหย่อมน้อยจนต้องหายไปจากพื้นที่เหล่านั้น

“สำหรับกลุ่มผึ้งอื่น ๆ ที่ให้น้ำหวาน ยกตัวอย่างผึ้งโพรง ผึ้งหลวง ก็ยังพบเห็นได้ทั่วไป กลุ่มนี้จะมีปัญหาถ้าเราเก็บน้ำผึ้งเขาเยอะเกินไป ซึ่งก็ยังไม่มีข้อมูลแน่ชัดว่าเขาลดลงแค่ไหน”

สิ่งหนึ่งที่อาจารย์ชวธัชระบุชัดว่ากำลังเป็นปัญหาคือความขัดแย้งระหว่างคนกับสัตว์ป่า (human-wildlife conf lict) ซึ่งส่วนมากเกิดขึ้นกับคนที่อาศัยอยู่ในเมือง

“เวลาเราเจอรังผึ้งหลวงในเมือง ผมรู้สึกแฮปปี้นะ เพราะเป็นตัวบ่งชี้ความอุดมสมบูรณ์ของพื้นที่  ผึ้งหลวงมีจำนวนประชากรต่อรังมาก การสร้างรังบ่งบอกว่าพื้นที่แห่งนั้นมีอาหารเพียงพอที่จะเลี้ยงดูตัวอ่อนให้เติบโตได้แต่สำหรับคนเมืองทั่วไป เวลามีรังผึ้งเกิดขึ้นใกล้แหล่งชุมชนจะรู้สึกหวาดกลัว ทั้ง ๆ ที่ผึ้งยังไม่ได้ทำอะไรผิด ยังไม่ได้ต่อยใครจนเข้าโรงพยาบาล แค่เขามาทำรังใกล้ ๆ ก็เริ่มหวาดกลัวกันแล้ว โทร.เรียกเจ้าหน้าที่ให้มาช่วยจัดการให้มาเอารังออก แม้แต่ในจุฬาฯ ซึ่งมักมีผึ้งมาทำรังทั้งผึ้งหลวงและผึ้งมิ้มซึ่งเป็นผึ้งให้น้ำหวานก็ถูกทำให้หายไป แม้ผึ้งจะเป็นแมลงที่อพยพไปตามแหล่งอาหารได้ แต่ทัศนคติเหล่านี้คือสิ่งที่น่าเป็นห่วงอย่างยิ่ง

“ผึ้งอีกชนิดที่เพิ่งถูกค้นพบเมื่อ ๒ ปีก่อนคือผึ้งหลวงหิมาลัย พบครั้งแรกในอุทยานแห่งชาติดอยผ้าห่มปกจังหวัดเชียงใหม่ ยังไม่พบที่ไหนอีกในประเทศไทย

“ผมยกตัวอย่างการคุกคามผึ้งกลุ่มเดียวกันนี้ที่อยู่บริเวณเทือกเขาหิมาลัยในประเทศอินเดียกับเนปาล ตามธรรมชาติผึ้งกลุ่มนี้เก็บน้ำหวานจากดอกกุหลาบพันปีที่มีสารเกรยาโนท็อกซินหรือโรโดท็อกซินที่ออกฤทธิ์คล้ายสารกล่อมประสาท ใครกินน้ำหวานจะรู้สึกมึนเมา ได้ชื่อว่าเป็นน้ำผึ้งเมา (mad honey) ซึ่งป็อปปูลาร์มากในหมู่นักท่องเที่ยวมีคนจำนวนมากซื้อทัวร์มาชิม จนเกิดการเก็บเกี่ยวเกินขนาด (overharvesting) คุกคามประชากรผึ้งหลวงหิมาลัยในธรรมชาติ

“โชคดีที่ในเมืองไทยพบผึ้งหลวงหิมาลัยทำรังอยู่ตามหน้าผาสูงในอุทยานแห่งชาติดอยผ้าห่มปก ยังไม่ค่อยมีใครรบกวนเพราะตั้งอยู่ในเขตป่าอนุรักษ์ ตอนนี้ทางหน่วยวิจัยกำลังร่วมมือกับกรมอุทยานฯ สำรวจว่ายังมีผึ้งกลุ่มนี้ที่อื่นอีกหรือเปล่า”

ตั๊กแตนตำข้าวมอสสันอกตั้งตะวันออก 
(Haania doroshenkoi)
มักเกาะนิ่งอยู่ตามลำต้นหรือก้อนหินที่ปกคลุมด้วยมอส พรางตัวอย่างแนบเนียนเพื่อหลบเลี่ยงผู้ล่าและซุ่มจับเหยื่อ เป็นแมลงที่พึ่งพาความชื้นสูง จึงอาจได้รับผลกระทบจากความเสื่อมโทรมของป่า การตัดไม้ และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

มลพิษจากแสง (light pollution)  คือภาวะที่ใช้แสงประดิษฐ์มากเกินความจำเป็น ทั้งทิศทางและปริมาณแสง ไม่เพียงส่งผลกระทบต่อสุขภาพของคน แต่ยังรบกวนระบบนิเวศและวงจรชีวิตของแมลงหากินกลางคืน

ปลวก
วงศ์ Termitidae
แมลงเม่าเป็นปลวกระยะสืบพันธุ์ที่มีปีก มักบินออกจากรังหลังฝนตกในช่วงต้นฤดูฝนเมื่ออากาศชื้นและลมสงบ และถูกดึงดูดด้วยแสงไฟระหว่างบินจับคู่  แมลงเม่าที่หลายคนมองว่าเป็นสิ่งรบกวนเมื่อบินเข้าบ้าน แท้จริงแล้วเป็นจุดเริ่มต้นของการก่อตั้งอาณานิคมใหม่ ซึ่งมีบทบาทสำคัญต่อการย่อยสลายไม้ผุและซากพืช ช่วยหมุนเวียนธาตุอาหารกลับคืนสู่ดิน

การลดลงของแมลงเป็นหนึ่งในหลักฐานสำคัญที่สะท้อนให้เห็นปัญหาการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ซึ่งนี่อาจเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการสูญพันธุ์ใหญ่ครั้งที่ ๖

ในวงวิชาการมีข้อถกเถียงว่า เราอยู่ระหว่างการสูญพันธุ์ใหญ่ครั้งที่ ๖ แล้วหรือไม่

นักวิทยาศาสตร์บางคนมองว่าอัตราการสูญพันธุ์ของสิ่งมีชีวิตขณะนี้ยังไม่ถึงเกณฑ์เดียวกับ “Big 5” แต่ส่วนใหญ่ยอมรับว่าโลกกำลังเกิดวิกฤตความหลากหลายทางชีวภาพ

ใน ค.ศ. ๒๐๑๔ หนังสือ The Sixth Extinction : An Unnatural History ของ Elizabeth Kolbert ทำให้แนวคิดเรื่อง “การสูญพันธุ์ใหญ่ครั้งที่ ๖” แพร่หลายสู่สาธารณะมากขึ้นอีก หนังสือเล่มนี้ได้รับรางวัลพูลิตเซอร์ บันทึกไว้ตอนหนึ่งว่า 

“ความคิดที่ว่าเหตุการณ์ทำนองเดียวกันครั้งที่ ๖ กำลังจะเกิดขึ้นต่อหน้าต่อตาเรา ณ บัดนี้ เป็นเรื่องน่าตกตะลึงมาก...

“พวกเราที่มีชีวิตอยู่ในปัจจุบันไม่เพียงเป็นประจักษ์พยานในเหตุการณ์หายากที่สุดครั้งหนึ่งในประวัติศาสตร์ของสิ่งมีชีวิต แต่เรายังมีส่วนก่อให้เกิดขึ้น...”

นับตั้งแต่สัตว์มีกระดูกสันหลังปรากฏตัวขึ้นบนโลก เมื่อประมาณ ๕๐๐ ล้านปีก่อน เหตุการณ์ใดก็ตามที่เกิดขึ้นเพียงห้าครั้ง ควรนับว่าเป็นเหตุการณ์ที่พบยากยิ่ง

หลายทศวรรษที่ผ่านมา การลดลงของแมลงเป็นหนึ่งในหลักฐานสำคัญที่สะท้อนให้เห็นปัญหาการสูญเสียความหลากหลายทางชีวภาพและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ซึ่งนี่อาจเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการสูญพันธุ์ใหญ่ครั้งที่ ๖ 

เมื่อบานประตูสู่ขุมนรกกำลังเปิดออก

การหายไปของผีเสื้อสมิงเชียงดาวอาจไม่ใช่กรณีสุดท้าย

สิ่งที่เราทำได้คือช่วยกันปิดประตูบานนี้  

ขอขอบคุณ
ธรณ์ธันย์ อุณหะโชติ เจ้าของร้าน Holotype Cafe อำเภอบ้านนา จังหวัดนครนายก
สายชล คำถนอม, ภัทรวิชญ์ ดาวเรือง และ กวี สิริจันทกุล

เอกสารประกอบการเขียน
สิริวัฒน์ วงษ์ศิริ และคณะ. (๒๕๖๘). ผึ้งและชันโรงในประเทศไทย. ปทุมธานี : องค์การพิพิธภัณฑ์วิทยาศาสตร์แห่งชาติ (อพวช.).

โคลเบิร์ต เอลิซาเบธ. (๒๕๕๙). ประวัติศาสตร์นับศูนย์ : สู่การสูญพันธุ์ครั้งที่ ๖. สุนันทา วรรณสินธ์ เบล (แปล). กรุงเทพฯ : openworlds.

ฮันส์ มาลิกกี. (๒๕๕๓). รูปวิธานแมลงหนอนปลอกน้ำในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้. พรทิพย์ จันทรมงคล (บรรณาธิการ). เชียงใหม่ : ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่.