มีคำถามว่าทำวิจัยไปอยู่บนหิ้งทำไปทำไม แต่ถ้าเราไม่มีความรู้บนหิ้งนั้นเลย วันหนึ่งมีปัญหามาจะเอาที่ไหนไปใช้ล่ะ หนึ่งในข้อมูลที่เรามีคือกระบวนการเลี้ยงมดแดง รศ.ดร. เดชา วิวัฒน์วิทยา วิจัยไว้ว่าทำยังไงให้มันไข่ได้เยอะขึ้นสามเท่าสี่เท่า ผมเอามาต่อยอดที่สกลนคร สอนให้เกษตรกรเลี้ยงมดแดงเชิงพาณิชย์  ตอนเชิญหมู่บ้านข้าง ๆ มาดูวันเก็บไข่ เห็นในแววตาชาวบ้านเลยนะว่าเขาอยากมาเรียนด้วย นี่คือรายได้ที่เขาจะใช้เลี้ยงปากท้องครอบครัว

ผมอบรม ณ วันนั้นถึงวันนี้เจ็ดถึงแปดจังหวัดทั่วอีสาน ตอนนี้ก็มีกลุ่มไลน์กัน ส่งรูปมาอวดกันเรื่อย ๆ บอกว่าเนี่ยให้อาหารตามที่เราสอนไป ๒ อาทิตย์ รังมันใหญ่ขึ้นมากเลย ผมก็รู้สึกว่างานที่เราทำช่วยให้ชาวบ้านเกษตรกรเขามีความสุขนะ จากที่เขาไม่รู้เรื่องมดเลย เคยนึกว่ามดทุกตัวไข่ได้ ผมก็อธิบายว่ามดราชินีไข่ได้ตัวเดียว คนเรามีรังไข่สองอัน แต่มดราชินีมีรังไข่เป็นร้อยนะ วันหนึ่งไข่ได้เป็นแสนฟอง เขาก็มีความรู้มากขึ้น

ตอนนี้ผมมีความสุขกับการเอาข้อมูลเหล่านี้ไปให้ชาวบ้านและกำลังมีแผนจะขยายไปทางภาคเหนือ นี่คือสิ่งที่ผมอยากให้มีทุกวงการ กับการวิจัยแมลงอื่น ๆ คือการไปต่อยอดให้ชุมชน สังคม

คู่มือการจำแนกมดในประเทศไทย กว่า ๔๐๐ ชนิด ๑๑๐ สกุล ผลงานของวียะวัฒน์และคณะ

การวิจัยมดไทยยังทำให้เราเจอมดต่างถิ่น พวกคุณเคยเห็นมดน้ำผึ้งกันไหม ผมไปเก็บตัวอย่างมดที่เจอในทีลอซู ล่าสุดเจอแต่มดน้ำผึ้งที่เป็นมดต่างถิ่น มดท้องถิ่นหายไปแล้ว แถมมันกินปูราชินีของเราด้วย

ในต่างประเทศตอนนี้เขาให้ความสำคัญกับเรื่องเอเลียนสปีชีส์มาก ประเทศเกาหลีเจอมดติดมากับสินค้าทางเรือเยอะ จนให้ทุนวิจัยผมไปสำรวจอยู่ ๓ ปี ว่ามดเหล่านี้มาจากที่ไหนบ้าง แล้วในอนาคตควรจะต้องจัดการมดเอเลียนพวกนี้ยังไง

ในละแวกเพื่อนบ้านเราเวียดนามเจอหนัก มีมดเอเลียนตัวหนึ่งที่เขาเฝ้าระวังคือ Solenopsis invicta มดคันไฟของอเมริกาใต้ ติดจากจีนเข้ามาทางเหนือถึงฮานอยแล้ว แต่ยังไม่ถึงดานัง  ผมกำลังศึกษาว่ามดตัวนี้มันกระจายไปถึงเมืองไหน มีแนวโน้มจะเข้ามาถึงไทยไหม

งานวิจัยเรื่องพวกนี้สำคัญมาก เพราะประเทศที่ทำให้มดติดไปยังปลายทาง ไม่ว่าจะเป็นจากอุตสาหกรรมหรือท่าเรือต่าง ๆ อาจจะโดนกีดกันทางการค้า เกิดผลเสียระดับประเทศได้ ผมเจอเป็นร้อยเคสต่อปี มดต่างถิ่นจะกลายเป็นเรื่องสำคัญมากขึ้นเรื่อย ๆ

ปัญหาใหญ่ตอนนี้คือขอบเขตของการศึกษา ผมทำงาน ๓๐ ปี เดินทางไปเก็บตัวอย่างได้แค่ราว ๑๐ กว่าเปอร์เซ็นต์จากอุทยานแห่งชาติต่าง ๆ พื้นที่อนุรักษ์ต่าง ๆ ทั่วประเทศ ยังมีอีกหลายพื้นที่ที่ผมไม่ได้ไปเก็บตัวอย่าง และจริง ๆ มดไทยมี ๑๑๐ สกุล ผมเชี่ยวชาญและวิจัยอยู่แค่ ๒๐ สกุล คำถามคืออีก ๙๐ สกุลใครจะเป็นคนทำและสานต่อ ผมจึงอยากให้คนไทยศึกษา รู้จักทรัพยากรของเราให้มากที่สุดเท่าที่จะมากได้  

จิงโจ้น้ำแต่ละชนิดมีขายาวและลักษณะเล็บเท้าเหมาะสมกับพื้นที่อาศัย เช่น น้ำนิ่ง น้ำไหลเชี่ยว

ในด้านการวิวัฒนาการ เรายอมรับกันว่าบรรพบุรุษของแมลงทั้งหมดอาศัยอยู่บนบก แต่มีหลักฐานว่ามันพยายามกลับไปอยู่ในน้ำหลายครั้ง  จิงโจ้น้ำเป็นหนึ่งในกลุ่มที่ทำสำเร็จ แต่พอเราไปเจอจิงโจ้น้ำที่เกาะอยู่บนหินชื้นใกล้น้ำตก เราตื่นเต้นมาก เพราะไอ้ตัวนี้มันพยายามจะวิวัฒนาการย้อนกลับอีกครั้ง เปลี่ยนแปลงสัณฐานวิทยา ทั้งลักษณะเล็บ ขา อาหารการกิน เพื่อจะขึ้นมาอยู่บนบกเหมือนบรรพบุรุษ คาดว่าเกิดจากการปรับตัวเพื่อไปสู่พื้นที่ที่มีโอกาสรอดมากกว่า มีคู่แข่งในการหาอาหารน้อยกว่า เพราะมวนน้ำเหล่านี้เป็นหนึ่งในผู้ล่าของห่วงโซ่อาหารในแหล่งน้ำ เรายิ่งรู้สึกว่ามันเจ๋งมาก อยากรู้จักมวนน้ำพวกนี้ให้มากขึ้น

พอจิงโจ้น้ำอาศัยอยู่บนผิวน้ำและมีความหลากหลายมาก ๆ เราก็เลยกำลังพยายามจะใช้มันเป็นตัวชี้วัดคุณภาพสิ่งแวดล้อมรอบ ๆ แหล่งน้ำด้วย อย่างช่วงโควิด-๑๙ เราก็ลองศึกษาสภาพรอบ ๆ บ่อน้ำในสวนสาธารณะของกรุงเทพฯ เป็นนิเวศวิทยาเมือง (urban ecology) แบบหนึ่งผลวิจัยก็พอจะบอกได้ว่าบ่อน้ำที่มีพืชอยู่ข้างบ่อหรือริมตลิ่งจะมีความหลากหลายของมวนน้ำและแมลงน้ำอื่น ๆ สูงกว่าบ่อที่มีแต่หินแต่ทรายแล้วไม่มีต้นไม้

ช่วงปีหลัง ๆ ผมเดินทางศึกษามวนน้ำในป่าชายเลน ทั้งฝั่งอ่าวไทยและอันดามัน พยายามจะทำอนุกรมวิธานมวนน้ำในประเทศไทย เพราะประเทศทางใต้ มาเลเซีย สิงคโปร์ อินโดนีเซีย ไปจนถึงออสเตรเลียเคยมีฝรั่งศึกษาไว้แล้ว ที่ยังขาดอยู่คือในบ้านเราเองกับพม่า ลาว กัมพูชา เวียดนาม ซึ่งมีความหลากหลายไม่ต่างกันมาก ตอนนี้มีการค้นพบมวนน้ำในไทยแล้ว ๒๐๐ กว่าชนิด และผมมีตัวอย่างราว ๆ ๕๐-๖๐ ตัวที่น่าจะเป็นมวนน้ำสปีชีส์ใหม่ รอการอธิบายและจำแนก

มีอยู่ตัวหนึ่งชื่อ Gelastocoridae แต่เราเรียกกันว่า “มวนคางคก” เพราะมันกระโดดเหมือนคางคกเลย เคยมีบันทึกไว้ในหนังสือว่ามีในประเทศไทยแต่ยังไม่มีการเก็บตัวอย่างได้จริง ๆ สักที  ญาติ ๆ ของมันอยู่บนป่าเมฆกันหมด มีแค่ชนิดนี้ที่อยู่ในป่าชายเลน วันนั้นผมกับลูกศิษย์นั่งคัดแยกตัวอย่างแมลงอยู่ในป่าชายเลนที่สุราษฎร์ธานี เขาเห็นมวนน้ำโดดอยู่ข้างเศษขยะที่ลอยมาตามคลื่นก็ชี้ทักผมว่านั่นตัวอะไรน่ะอาจารย์ ผมก็บอก เฮ้ย ! นี่มันตัวที่ผมตามหามาชั่วชีวิต เป็นตัวอย่างอย่างเป็นทางการตัวแรกของเมืองไทย

ยิ่งรวบรวมตัวอย่างก็ยิ่งพบว่ามวนน้ำมีความหลากหลายมากซึ่งยังรอการจำแนกอธิบาย

จริง ๆ แล้วเนี่ยแมลงเป็นกลุ่มสิ่งมีชีวิตที่มีความหลากหลายสูงสุดในโลก มีการค้นพบแล้วประมาณ ๑ ล้านกว่าชนิด แต่นักวิจัยเราก็คาดว่าน่าจะมีแมลงทั้งหมดบนโลกใบนี้ ๒-๓ ล้านชนิด พวกเรายังรู้น้อยมาก ๆ เลย แล้วบ้านเราเนี่ยเป็น biodiversity hotspot หรือพื้นที่ที่มีความหลากหลายทางชีวภาพสูงมาก ฉะนั้นงานอนุกรมวิธานกับความหลากหลายของแมลงยังรอนักวิจัยรุ่นใหม่ ๆ มาทำอีกเยอะมาก แต่เรามีคนสนใจเป็นนักวิจัยแมลงน้อยลงทุกวัน ดูจากจำนวนนักศึกษาที่ลดลง

ผมว่าในมิติรอบตัวเราไม่มีตรงไหนที่ไม่มีแมลงเข้ามายุ่งเกี่ยว การศึกษาความหลากหลายของแมลงในตัวมันเองจึงสามารถเปิดประตูไปได้ทุกด้านรอบตัวเรา ด้านการเกษตร แมลงเป็นทั้งศัตรูพืชและผู้ช่วยผสมเกสร ด้านที่อยู่อาศัย เราจะป้องกันแมลงที่นำพาโรคอย่างไร อาหารการกินยิ่งแล้วใหญ่ แมลงจะเป็นแหล่งโปรตีนสำคัญในยุคหลังจากนี้

ทุกสิ่งที่เราคิดว่าสำคัญ ทุกเรื่องล้วนมีแมลงอยู่เป็นส่วนประกอบทั้งหมด หนีไม่พ้นแล้วละครับ รักหรือเกลียดแมลงก็ต้องอยู่กับมันให้ได้ เพียงแต่ว่าอยู่ห่างอยู่ใกล้เท่านั้นเอง  

บุญเสฐียรเก็บตัวอย่างแมลงชีปะขาวตั้งแต่ระยะตัวอ่อนไปจนถึงระยะตัวเต็มวัย และทำฐานข้อมูล DNA ให้นักวิจัยรุ่นใหม่ในอนาคตได้ศึกษาต่อ

แมลงชีปะขาวมีลักษณะพิเศษมากคืออยู่ในระยะตัวอ่อนยาวนานมาก บางตัวอาศัยอยู่ในน้ำเป็นปีก่อนจะลอกคราบสองครั้งเพื่อกลายเป็นตัวเต็มวัย ใช้ชีวิตบนบกแค่ไม่กี่วัน ผสมพันธุ์ วางไข่ แล้วก็ตายไป  ในทางสากลเลยยอมรับกันว่าเราสามารถบรรยายตัวอ่อนอย่างเดียว หรือตัวเต็มวัยอย่างเดียวเป็นชนิดใหม่ได้ ซึ่งปัจจุบันก็มีการจับคู่กันได้มากขึ้นแล้วว่าตัวอ่อนตัวไหนเป็นตัวเต็มวัยของตัวไหน แต่ถ้าเราทำฐานข้อมูล DNA สำเร็จ ก็จะเทียบจับคู่พวกเขาได้ง่ายขึ้นมาก

ชีปะขาวแต่ละตัวจะหน้าตาไม่เหมือนกัน ต่างไปตามสภาพแวดล้อมที่อยู่อาศัย บางตัวต้องอยู่ที่น้ำไหลเชี่ยวเท่านั้น เพราะเหงือกมีพื้นที่ผิวจำกัด บางชนิดต้องอยู่ก้นลำธารที่พื้นเป็นทราย บางตัวต้องเกาะอยู่กับหิน ถ้ามีอะไรมาทำให้สภาพแวดล้อมในแหล่งน้ำเปลี่ยนไป ไม่ว่าจะเป็นการทำฝาย การเปลี่ยนแปลงสภาพพื้นลำธาร หรือการเพิ่มลดของตะกอน สารเคมี พวกเขาก็จะหายไป จึงสามารถใช้เป็นตัวชี้วัดคุณภาพสิ่งแวดล้อมและศึกษาในแง่การอนุรักษ์พื้นที่ธรรมชาติได้ด้วย

หนังสือรวบรวมข้อมูลเชิงอนุกรมวิธาน เป็นรากฐานสำคัญของงานวิจัยแมลงในอนาคต

อีกส่วนที่เราสนใจมากคือมีแมลงชีปะขาวบางชนิดอาศัยอยู่ในเมืองได้ ชื่อ Povilla heardi ในกรุงเทพฯ ก็เจอบ้าง มันจะบินมาเล่นไฟตามบ้านตอนค่ำ ๆ แล้วก็จะทิ้งคราบเหนียว ๆ ไว้ ซึ่งจริง ๆ คือพวงไข่  ในระยะตัวอ่อนแมลงชีปะขาวชนิดนี้จะมีพฤติกรรมชอบเจาะรูเป็นที่อยู่อาศัย ตามธรรมชาติก็เจาะขอนไม้ที่ตกลงไปในน้ำบ้าง เจาะลำต้นของต้นธูปฤาษีบ้าง แต่ในเมืองเราเคยได้รับรายงานว่ามันไปเจาะทุ่นลอยของโรงงาน หรือไปเจาะแผ่นยางของบ่อน้ำ

ปรกติในระบบนิเวศ ตัวอ่อนแมลงชีปะขาวจะคอยกินสารอินทรีย์ในแหล่งน้ำ แล้วก็กลายเป็นอาหารของสัตว์อื่นต่อ เป็นกลไกการหมุนเวียนสารตามธรรมชาติแบบหนึ่ง แถมยังไม่ได้เป็นพาหะนำโรคอะไรด้วย  นักวิจัยอย่างเราก็เข้าไปช่วยเหลือคนที่รายงานมาว่าจะป้องกันความเสียหายยังไงได้บ้าง โดยที่ไม่ต้องกำจัดเขา  เราจะอยู่กับแมลงในเมืองยังไง อีกมุมหนึ่งผมก็เก็บไข่ของเขากลับมา พยายามจะเพาะเลี้ยงและศึกษาวิจัย คิดว่าอาจจะใช้เขาเป็นตัวชี้วัดความเป็นพิษของแหล่งน้ำในเมืองได้ในอนาคต

ในต่างประเทศมีรายชื่อสายพันธุ์แมลงชีปะขาวกันมาตั้งนานแล้ว แต่ในไทยผมกับนักวิจัยท่านอื่น ๆ ที่ร่วมงานกันเพิ่งจะทำรายชื่อ ๑๖๐ ชนิดนี้ออกมาได้เร็ว ๆ นี้เอง การค้นพบสปีชีส์ใหม่ก็เป็นผลพลอยได้อย่างหนึ่ง แต่เป้าหมายจริง ๆ ยังเป็นการทำฐานข้อมูลอนุกรมวิธานและ DNA แมลงชีปะขาวในประเทศไทย โดยเฉพาะตัวอ่อน ถ้าตรงนี้มีครบ นักวิจัยรุ่นหลังก็จะต่อยอดได้ง่าย จะศึกษานิเวศวิทยา ศึกษาวงจรชีวิตของเขา หรือผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศก็ทำได้ทั้งหมด 

เราจะเก็บข้อมูลพื้นฐานทุกอย่างไว้ให้คนรุ่นต่อไปได้นำไปต่อยอดครับ  

ตัวอย่างแมลงฟองน้ำในระยะตัวเต็มวัยที่นฤมลเก็บได้ เป็นโอกาสใหม่ของการศึกษาวิจัยแมลงที่แทบไม่มีใครรู้จัก

นักศึกษาบัณฑิตศึกษาเกือบทั้งหมดของเรามักศึกษาเกี่ยวข้องกับแมลงน้ำหรือชุมชนสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังหน้าดินในแหล่งน้ำจืด แต่มีคนหนึ่งคือ ผศ.ดร. นิสิต เรืองสว่าง ที่สนใจให้เราเป็นอาจารย์ที่ปรึกษาในระดับปริญญาเอกและจะทำวิจัยด้านแมลงน้ำ แต่เราเห็นว่าเขามีความสามารถพิเศษคือดำน้ำได้ และมีประสบการณ์การวิจัยในแนวปะการังมาก่อน เลยเสนอให้เขาวิจัยเกี่ยวกับความหลากหลายของฟองน้ำน้ำจืดในแม่น้ำพอง นาน ๆ ครั้งก็จะพบตัวอ่อนแมลงฟองน้ำบ้าง

ในช่วงไม่กี่ปีนี้เราได้มาวิจัยแมลงฟองน้ำอีกเพราะ ผศ.ดร. นิสิต เรืองสว่าง จะวิจัยเรื่องฟองน้ำและแมลงน้ำที่อาศัยอยู่ร่วมกันในลุ่มน้ำสงคราม เขาก็ชวนว่าอาจารย์มาช่วยผมได้ไหม เราก็ตอบตกลงไป ตอนนี้ก็กำลังทำอยู่

ถ้าให้นิยามตัวเอง เราคงเป็นนักธรรมชาติวิทยามากกว่าไม่ใช่นักอนุกรมวิธานแบบที่ลูกศิษย์หลายคนเป็นกัน การรู้จักแมลงน้ำเริ่มจากอาจารย์ที่ปรึกษาวิทยานิพนธ์ของเราตอนปริญญาโท (ศ. ไพบูลย์ นัยเนตร) แนะนำว่า คุณเป็นคนกรุงเทพฯ ที่จะมาใช้ทุนเป็นอาจารย์ด้านสัตววิทยาอยู่อีสาน วิธีที่จะทําให้รู้จักสัตว์ที่นี่ได้เร็วที่สุดก็คือศึกษาสัตว์ของอีสานเอง เลยได้ทำวิจัยเรื่องสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังที่เป็นอาหารในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ สัตว์ที่เขากินกันที่อยู่ในน้ำมีทั้งหอยโข่ง หอยขม และแมลงน้ำ เช่น แมลงดานา แมลงคันโซ่ แมลงตับเต่า แมลงข้าวสาร ฯลฯ

ส่วนปริญญาเอก เราทำวิจัยด้านนิเวศวิทยาของตัวอ่อนแมลงหนอนปลอกน้ำที่ประเทศไอร์แลนด์ เพื่อตอบคำถามว่าแมลงหนอนปลอกน้ำที่อยู่ในลำธารแห่งนั้น เขาอยู่ร่วมกันได้อย่างไร  ก่อนอื่นต้องรู้ว่าเขามีกี่ชนิด ดูการเจริญ การเปลี่ยนแปลงของประชากร การแก่งแย่งแข่งขัน อาหาร รวมทั้งสังเกตพฤติกรรม เพื่อให้รู้ว่าเขามีการแบ่งสรรทรัพยากรด้านที่อยู่อาศัยและอาหารกันอย่างไร รวมทั้งต้องรู้จักเพื่อน ๆ ของเขา คือพวกแมลงน้ำอันดับอื่น ๆ และสัตว์ขนาดเล็กอื่น ๆ ซึ่งเรียกทั้งหมดรวมกันว่าสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังหน้าดินที่อาศัยอยู่ในบริเวณนั้นด้วย ทำให้เรารู้ค่อนข้างกว้าง

กลับมาเมืองไทยเมื่อปี ๒๕๓๖ หาเพื่อนคุยเรื่องงานวิจัยด้านแมลงน้ำไม่ค่อยได้ เราก็เริ่มตั้งไข่งานวิจัยแบบที่เราอยากทำขึ้นมาเอง คืออยากให้คนรู้จักแมลงน้ำและความสำคัญของพวกเขา เราอยู่ขอนแก่นก็เลือกพื้นที่ในภาคอีสาน เริ่มจากวิจัยแมลงน้ำในเขตอุทยานแห่งชาติน้ำหนาว แล้วก็ไปทำที่ภูกระดึงซึ่งเป็นต้นกำเนิดของแม่น้ำพอง สำรวจไล่ตามลำน้ำมาตั้งแต่จังหวัดเลย ผ่านเขื่อนอุบลรัตน์ ขอนแก่นเรื่อยไป จนแม่น้ำพองไหลไปรวมกับแม่น้ำชีที่ฝายมหาสารคาม ทำให้เรามีข้อมูลเบื้องต้นของแมลงน้ำตลอดลำน้ำพองเลย

ธันวาคมปี ๒๕๔๐ เกิดเหตุการณ์น้ำเน่าปลาตายอย่างหนักในแม่น้ำพอง เพื่อนที่กรมอนามัยชวนเราไปดูที่เกิดเหตุด้วย เราก็ไปเก็บตัวอย่างตะกอนในน้ำมาหลายจุด  ประกาศรับนักศึกษามาเป็นอาสาสมัครช่วยกันคัดแยกสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังหน้าดิน ซึ่งปรกติจะเป็นตัวอ่อนแมลงน้ำต่าง ๆ รวมทั้งปู กุ้ง หอย อยากรู้ว่าปลาตายมากมายแบบนี้แล้วสัตว์ชนิดอื่นล่ะเป็นยังไงบ้าง

ผลออกมาว่าตรงจุดที่มีปัญหาแทบจะไม่เหลือสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังหน้าดินอะไรเลย แต่ตรงจุดอื่น ๆ ยังพบบ้าง จนพอจะบอกได้ว่าขอบเขตของการปนเปื้อนอยู่ที่จุดไหน จังหวัดได้เอาข้อมูลนี้ไปรวมกับข้อมูลอื่น ๆ ของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง สุดท้ายกิจการในพื้นที่ที่ทำให้น้ำเสียรั่วไหลมาปนเปื้อนลงในแม่น้ำก็ยอมชดใช้ให้ชาวบ้านส่วนหนึ่งเพราะเรามีข้อมูลเก่าของลำน้ำสายนี้