พญานาคได้รับความนับถือว่าคือผู้ปกป้องพระพุทธศาสนามานมนาน ก่อนคติความเชื่อสมัยหลังจะพัฒนา
เป็นสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ที่ผู้คนศรัทธาประติมากรรมพญาศรีมุกดามหามุนีนีลปาลนาคราช และพระพุทธมิ่งมงคลมุณีศรีมุกดาหาร วัดรอยพระพุทธบาทภูมโนรมย์ จังหวัดมุกดาหาร

แบบร่างของท้าววิรูปักษ์ (ขวา) และเทวกัญญา (ซ้าย) ท้าววิรูปักษ์ร่างโดย วัลลภิศร์ สดประเสริฐเทวกัญญาร่างโดยอาจารย์จักรพันธุ์ โปษยกฤต วาดสีน้ำมันโดย ประเสริฐ คำสวัสดิ์ ก่อนจะวาดภาพจริงบนผนังพระอุโบสถ

หน้าบันศาลาหลังเก่าปูนปั้นประดับกระจกลายพญานาคห้าเศียรพิเศษที่เศียรกลางหันหน้ายื่นออกมา ขณะที่อีกสี่เศียรหันข้างลำตัวเลื้อยขดวนไปมาราวกับสัญลักษณ์
อินฟินิตีหรืออนันต์

ลายเก่าแก่บนเพดานพระอุโบสถที่ทาพื้นสีแดง ฉลุลาย ปิดทองเป็นรูปนาคเกี้ยวสวยงามและซับซ้อน

ตามตำนานฮินดูที่อยู่ของนาคคือเมืองบาดาล ซึ่งอยู่ใต้โลกมนุษย์ โดยมีวาสุกรีเป็นพญานาคที่ปกครองโลกบาดาล  ส่วนตามตำนานพุทธศาสนา นาคอยู่ในนาคพิภพซึ่งอยู่ใต้เขาหิมพานต์ กว้าง ๕๐๐ โยชน์ มีแก้วเจ็ดประการปราสาทแก้ว เงิน ทอง งดงามดั่งสวรรค์ที่พระอินทร์อาศัย มีสระใสสะอาดกว้างใหญ่ มีบัวห้าชนิดบานตระการตามีท่าน้ำให้นาคมาอาบน้ำเล่น

ส่วนคลองมอญและแม่น้ำเจ้าพระยาเมื่อ ๑๙๐ ปีก่อนจะงดงามแค่ไหนเราจินตนาการไม่ออก แต่เชื่อว่าคงมีธรรมชาติบริสุทธิ์อย่างที่หาชมในวันนี้ไม่ได้แล้ว

พระองค์เจ้าวาสุกรีเป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ ๒๘ ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ ๑ ประสูติเมื่อปี ๒๓๓๓ ต่อมาทรงผนวชเป็นสามเณรและพระภิกษุประทับที่วัดโพธิ์ ด้วยพระสติปัญญาอันยอดเยี่ยม ทำให้ทรงรอบรู้ในศาสตร์ต่าง ๆ ที่ศึกษาอย่างกว้างขวาง ทรงสร้างวัดใหม่วาสุกรีในคลองท่ามกลางเรือกสวนนี้ในปี ๒๓๗๙ เพื่อเป็นสถานที่เจริญวิปัสสนาและหลบลี้หนีภัยหากเกิดภัยการเมืองหลังรัชกาลที่ ๓ เสด็จสวรรคต ดั่งพญานาควาสุกรีที่ต้องตกอยู่ระหว่างความขัดแย้งของเทพกับอสูร เมื่อรัชกาลที่ ๔ ขึ้นครองราชย์จึงทรงแต่งตั้งพระองค์เป็นสมเด็จพระสังฆราชเจ้าสกลมหาสังฆปริณายก องค์ที่ ๗ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ในปี ๒๓๙๔

ก่อนพระองค์สิ้นพระชนม์ในปี ๒๓๙๖ ทรงถวายวัดใหม่วาสุกรีเป็นพระอารามหลวง รัชกาลที่ ๔ จึงทรงให้ช่างปั้นและเขียนลายนาคประดับอาคารของวัด เพื่อเป็นสัญลักษณ์แห่งพระนามเดิม และเปลี่ยนชื่อวัดเป็นวัดชิโนรสารามวรวิหาร

ปัจจุบันของคลองมอญบริเวณสะพานข้ามคลองบนถนนอิสรภาพ หัวมุมเขตวัดชิโนรสารามฯ หากลึกเข้าไปในคลองจะพบวัดครุฑ และหากออกไปทางปากคลองจะพบวัดนาคกลาง

อุรังคธาตุเล่าเรื่องการกำเนิดแม่น้ำในลุ่มน้ำโขง หนองบึง เมืองและเจ้านคร รอยพระพุทธบาทและพระธาตุในดินแดนลาวและอีสาน ตามพุทธทำนาย โดยมีพญานาคและมนุษย์เป็นตัวละครสำคัญ

เปิดเรื่องกันที่หนองแส (คาดว่าอยู่ในยูนนานทางตอนใต้ของจีน) ซึ่งเป็นถิ่นอาศัยของนาคสองตนที่รักกันดีคือพินทโยนกวตินาค กับธนะมูลนาค ผู้มีหลานคือ ชีวายนาค  นาคทั้งสองให้สัตย์ปฏิญาณว่าถ้าได้อาหารมาจะแบ่งกันคนละครึ่ง  ครั้งหนึ่งธนะมูลนาคได้ช้างมาก็แบ่งครึ่งให้พินทโยนกวตินาคตามสัญญา ต่อมาเมื่อพินทโยนกวตินาคได้เม่นมาก็แบ่งครึ่งให้ธนะมูลนาคเช่นกัน แต่ธนะมูลนาคคงไม่รู้จักเม่น พอเห็นขนเม่นยาวกว่าขนช้างก็คิดว่าเม่นน่าจะตัวใหญ่กว่าช้าง แต่ทำไมได้เนื้อแบ่งมานิดเดียว จึงโกรธแค้นเพื่อนว่าไม่รักษาสัจจะ สองตัวทุ่มเถียงและสู้กันจนน้ำในหนองแสขุ่นเป็นโคลน สัตว์ในน้ำตายไปจำนวนมาก ร้อนถึงพระอินทร์ให้ท้าวจตุโลกบาลมาไล่นาคทั้งสามออกไปจากหนองแส 

ที่พระอุโบสถวัดโพธิ์ชัยในตัวเมืองหนองคาย ผมเห็นจิตรกรรมฝาผนังมุมหนึ่งวาดตำนานส่วนนี้ไว้อย่างสนุกสนาน มีฉากพญานาคคาบช้างกับพญานาคคาบเม่น ฉากพญานาคสู้กันจนท้องน้ำปั่นป่วน และฉากพญานาคถูกเทวดาไล่ออกจากหนองแส

ตอนหนีออกมา พญานาคทั้งสามใช้กำลังคุ้ยควักดินจนเป็นทางน้ำ พินทโยนกวตินาคคุ้ยควักไปทางเชียงใหม่เกิดเป็นแม่น้ำปิง ส่วนธนะมูลนาคกับชีวายนาคไปทางลาวและอีสาน เกิดแม่น้ำอู (อยู่ในลาว) ธนะมูลนาคขุดต่อลงมาเป็นแม่น้ำโขงและแม่น้ำมูล ส่วนชีวายนาคขุดต่อจากแม่น้ำมูลไปเป็นแม่น้ำชี

ส่วนพญานาคอื่นๆ ที่เคยอยู่ในหนองแสก็ต้องหนีภัยมลพิษในน้ำมาอยู่ตามริมน้ำโขงไล่เรียงกันไป เช่น

พญานาคทั้งเจ็ดนี้มีหัวหน้าคือ พญาสัทโทนาคราช กายสีน้ำเงิน พญาศีลวุฒินาโค กายสีเขียวนิล พญาหิริวุฒินาโค กายสีเขียวอ่อน พญาโอตตัปปะวุฒินาโค กายสีเหลือง พญาพาหุสัจจะวุฒินาโค กายสีชมพู พญาจาคะวุฒินาโค กายสีแสด และพญาปัญญาเตชะวุฒินาโค กายสีขาว

สังเกตชื่อพญานาคสื่อถึงอริยทรัพย์ทั้งเจ็ด คือ ศรัทธา ศีล หิริ โอตตัปปะ พาหุสัจจะ จาคะ และปัญญา

พญานาคบอกสาเหตุที่มาเฝ้าพระธาตุแทนเทวดาว่า เพราะเทวดาที่เคยอยู่นิสัยเสีย รอรับแต่เครื่องเซ่นสรวงหมูเห็ดเป็ดไก่ เหล้ายาปลาปิ้ง จากชาวบ้าน ทำให้พระพุทธศาสนามัวหมอง

ในหนังสือผู้เขียนยังเล่าถึงการช่วยเหลือรักษาชาวบ้านต่าง ๆ ของพญานาค และพญานาคได้ให้คติเตือนใจผ่านร่างทรงว่า 

“เราจะเห็นว่าบรรดาตำนานโบราณต่าง ๆ คนสมัยโน้นมักจะแต่งเรื่องเจือปนไปด้วยอภินิหารร้อยแปด มีการกล่าวอ้างถึงฤทธิ์อำนาจของเทวดา นาค ครุฑ ยักษ์  ถ้าเป็นเรื่องสร้างพระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์ก็ต้องอ้างถึงชีปะขาวบ้าง ฤาษีบ้างมาช่วยสร้างช่วยเนรมิตอะไรเหล่านี้ ซึ่งคนเราสมัยนี้เห็นว่าเป็นเรื่องเหลือเชื่องมงายใช่ไหมล่ะ...คือคนสมัยโบราณนั้นน่ะ เขาเจริญถึงขีดสุดในด้านศีลธรรม ในด้านศาสนา ปวงชนพากันบูชาจิตวิทยานุภาพอย่างฝังจิตฝังใจ คนสมัยนั้นสำเร็จมรรคผลได้ฌานกันมากมาย ได้โสดา สกิทาคา ได้อนาคาและได้อรหันต์ อย่างขั้นได้ฌานสมาบัติที่ถือเป็นเรื่องธรรมดามาก เมื่อมีอำนาจจิตสูง จิตใจสะอาดมีศีลธรรม การได้พบเห็นอภินิหารสิ่งศักดิ์สิทธิ์ เช่นพวกเทวดา นาค ครุฑ กุมภัณฑ์ ก็เป็นของธรรมดาของคนได้ฌาน เมื่อนำมาพูดมาคุยกันก็รู้เรื่องไม่ถือว่าเป็นเรื่องเหลวไหล  ครั้นนักปราชญ์นักประพันธ์ในสมัยนั้นนำเอาเรื่องแต่งเป็นตำนานต่าง ๆ ก็จำเป็นจะต้องเอาเรื่องอภินิหารเหล่านี้มาปรุงแต่งวรรณคดีให้มีรสชาติเข้ากับยุคสมัยความนิยมของปวงชนสมัยนั้น...เราเป็นปัญญาชนต้องอ่านด้วยพินิจพิเคราะห์ อ่านแล้วคิดรู้จักเลือกเฟ้นเอาของจริงของปลอมแยกไว้เป็นสัดส่วน ถึงจะเรียกว่าคนมีสติปัญญา...อันตำนานโบราณวรรณคดีทั้งหลายย่อมจะมีทั้งเปลือกและแก่นปนกันอยู่...เรื่องผีสางเทวดาก็เป็นเรื่องมีจริง แต่ทั้งผีจริงและผีปลอมก็เยอะ เทวดาเก๊ก็เยอะ การทรงเจ้าเข้าผีที่เมืองไทยนิยมกันดาษดื่นนี้ที่หลอกต้มกันก็มี”

อ่านแล้วคิดถึงพุทธทำนายในคัมภีร์ชาตกัฏฐกถาว่า “ภายหน้าอลัชชีจะมีมาก ไม่สอนตรงตามพระธรรมของพระพุทธเจ้า เพราะเห็นแก่ลาภสักการะ ประชาชนก็ไม่ใส่ใจพระธรรมแท้ ชื่นชมวาทศิลป์ แล้วมอบสักการะต่าง ๆ ให้พวกอลัชชี”

ต้นปี ๒๕๖๙ ผมมากราบนมัสการพระธาตุพนม และร่วมถวายผ้าห่มองค์พระธาตุ โดยเดินยกผ้าสีจีวรยาวหลายสิบเมตรสวดมนต์เวียนสามรอบร่วมกับผู้มีจิตศรัทธาอื่น ๆ จำนวนมาก และเนื่องจากเป็นเพศชายจึงมีโอกาสนำผ้าผ่านกำแพงแก้วเตี้ย ๆ ชั้นในเข้าไปห่มผ้ารอบฐานองค์พระธาตุด้วย

ที่นี่ยังมี “เสาอินทขิล” ซึ่งพระอรหันต์ทั้งห้านำมาจากเมืองพาราณสีเมื่อ พ.ศ. ๘ และ “เนินพระอรหันต์” ที่พระอรหันต์ทั้งห้าใช้เป็นที่พัก ปักกลด สรงน้ำ ในระหว่างบูรณะพระบรมธาตุ ชวนให้ระลึกถึงเรื่องราวในตำนานอุรังคธาตุและพลังศรัทธาอันแรงกล้าที่ยังคงสืบเนื่องมาถึงปัจจุบัน 

ส่วนบริเวณนอกกำแพงแก้วรอบเขตพระธาตุทางทิศใต้ มีลานสักการะพญาศรีสัตตนาคราช เป็นรูปปั้นพญานาคเจ็ดเศียร บนป้ายพิมพ์คำกล่าวบูชาไว้ว่า 

“ด้วยบุญกุศล ทาน ศีล และการภาวนา อันข้าพเจ้าได้ตั้งใจกระทำอันดีแล้ว ขอถวายเป็นพุทธบูชาแด่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า และองค์พญานาคราช โปรดเปิดทางให้ข้าพเจ้าพบเจอแสงสว่างในชีวิต”

อ่านแล้วตรงใจ เพราะไม่ใช่บูชาเพื่อหวังโชคลาภและโภคทรัพย์ แต่เพื่อการรู้แจ้ง

ข้อสงสัยมีว่า พญาศรีสัตตนาคราชนี้เป็นองค์เดียวกับที่หลวงพระบางตามตำนานอุรังคธาตุหรือไม่ ผมไม่อาจรู้ได้ เพราะไม่มีคนประทับทรงให้ถามแล้ว

ห่างจากพระธาตุพนม จังหวัดนครพนม ไปทางตะวันตก
ราว ๓๐๐ กิโลเมตร ก็จะถึงที่ตั้งของพระธาตุบังพวน จังหวัดหนองคาย

หากขับรถมาตามทางหลวงสาย ๒๑๑ เมื่อเข้าโค้งใกล้ถึงก็จะเป็นทางขึ้นเนินทำให้รู้ว่าบริเวณนี้เป็นเขาย่อม ๆ สอดคล้องกับในตำนานอุรังคธาตุว่าพระอรหันต์ทั้งห้านำพระธาตุหัวเหน่ามาประดิษฐานที่ภูเขาหลวง และที่ใต้ภูเขานี้มีปัพพารนาคอาศัยอยู่  ในครั้งนั้นพญานาคได้ช่วยชี้ว่าก้อนหินสำหรับก่อพระธาตุอยู่ทางเบื้องตะวันตก พอชาวบ้านไปพบครั้งแรกก็เห็นหินแค่สามก้อน ซึ่งคงไม่พอ แต่เมื่อยกหินมาแล้วก็เกิดหินก้อนใหม่ขึ้นมาให้ใช้ไม่มีวันหมด จนสามารถสร้างพระธาตุเจดีย์สำเร็จ

บริเวณวัดพระธาตุบังพวนอยู่ท่ามกลางต้นไม้ป่าโปร่งผืนดินทราย ให้ความรู้สึกสงบ แฝงความขรึมขลังของโบราณวัตถุก่ออิฐโดยรอบ ยกเว้นก็เพียงองค์พระธาตุบังพวนที่บูรณะขึ้นใหม่ เป็นศูนย์กลางของพื้นที่

เจดีย์โบราณเหล่านี้สร้างตามคติเรื่อง “สัตตมหาสถาน” ที่เล่าว่าหลังจากพระพุทธเจ้าตรัสรู้ได้ ๑ สัปดาห์ ได้เสด็จออกจากที่ประทับใต้ต้นศรีมหาโพธิย่างพระบาทไปประทับบริเวณรอบ ๆ สัปดาห์ละแห่ง เป็นเวลาอีก ๖ สัปดาห์ เมื่อรวมที่ประทับสัปดาห์แรกด้วยจึงเป็นสัตตหรือเจ็ดสถานที่ ในสัปดาห์ที่ ๖ เสด็จไปประทับใต้ต้นมุจลินท์หรือต้นจิกแล้วเกิดฝนห่าใหญ่ พญานาคมุจลินท์ซึ่งอาศัยในสระใหญ่ใกล้ ๆ จึงขยายร่างแผ่พังพานและขนดหางล้อมพระพุทธเจ้าบังลมและฝนให้ตลอด ๗ วัน

พระธาตุบังพวนบรรจุพระบรมสารีริกธาตุส่วนหัวเหน่า ด้านซ้ายในภาพคือรัตนจงกรมเจดีย์ สัญลักษณ์แห่งการเดินจงกรมในสัปดาห์ที่ ๓ หลังพระพุทธเจ้าตรัสรู้

สัตตมหาสถานส่วนมุจลินท์ในวัดพระธาตุบังพวน ก่อสร้างเป็นวิหารเล็ก ๆ ที่ยังคงเหลือผนังก่ออิฐโบราณอยู่บางส่วน สร้างโดยพระเจ้าไชยเชษฐาธิราช กษัตริย์ล้านช้าง (ลาว) เมื่อราว ๕๐๐ ปีก่อน ภายในประดิษฐานพระพุทธรูปปางนาคปรกเก้าเศียรองค์ใหญ่สง่างาม ประทับบนบัลลังก์หางนาคขนด ข้างวิหารมีบารายหรือสระน้ำสี่เหลี่ยมผนังสระวางอิฐลึกลงไปแบบขั้นบันได กลางสระปั้นรูปพญานาคมุจลินท์เก้าเศียรโผล่เหนือน้ำมีลำตัวทอดเลื้อยอยู่ใต้น้ำ 

บรรยากาศวังเวงเงียบสงัดเมื่อผมเดินลงบันไดไปนั่งสวดมนต์อยู่ริมน้ำข้างในสระ

สระมุจลินท์นี้เป็นบ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ประจำจังหวัดหนองคาย เป็น ๑ ใน ๑๐๘ แหล่งน้ำศักดิ์สิทธิ์สำหรับทำน้ำอภิเษกในพระราชพิธีบรมราชาภิเษกของพระมหากษัตริย์ไทย

เช้าวันนั้นผมพบอุบาสิกาห่มขาวกำลังปัดกวาดลานวิหารมุจลินท์เจดีย์ จึงชวนคุยว่าเธอเคยพบปาฏิหาริย์อะไรในที่นี้ไหม เธอตอบว่าพระหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์เป็นเครื่องยึดเหนี่ยวจิตใจสำหรับหลาย ๆ คนที่ไม่สามารถเข้าถึงธรรมด้วยตนเอง อย่างน้อยก็ยังดีกว่าไม่มีสิ่งยึดเหนี่ยว แต่ทั้งหมดอยู่ที่ใจเรา เธอเคยถูกบางคนทักว่าเพศหญิงอย่างเธอชอบมาอยู่วัด เขาเห็นแล้วรู้สึกไม่สบายใจ แต่เธอเชื่อว่าการเข้าถึงธรรมไม่จำกัดเพศ ทุกคนเข้าถึงได้

ส่วนเรื่องการนับถือบูชาพญานาค เธอไม่ออกความเห็น

ในตำนานอุรังคธาตุเล่าว่า พระธาตุบังพวนมีปัพพาร-นาคเฝ้าอยู่ แต่สำหรับพระธาตุหล้าหนอง ผมอ่านไม่พบว่ามีพญานาคเกี่ยวข้อง  องค์ปู่พญานาคคงเป็นนาคที่ชาวบ้านเชื่อว่าคอยปกปักรักษาพระธาตุที่จมใต้น้ำไม่ให้สูญหาย แม้จะต้องต้านกระแสน้ำมากว่า ๑๗๐ ปีแล้ว

เจ้าของร้านขายกระทงเล่าว่า พระธาตุหล้าหนองเริ่มดังและมีคนมากราบไหว้กันมาก เพราะหลวงปู่ศิลาสิริจันโท พระเกจิดังแห่งอีสาน เดินทางมาที่หนองคายเมื่อ ๒-๓ ปีก่อน และแนะให้ประชาชนกราบไหว้พระธาตุหล้าหนอง บอกว่า “ใครอยากรวย ให้มาไหว้พระธาตุหล้าหนอง” เธอก็มีญาติอยู่ฝั่งลาว คนลาวมาสักการะกันมาก

หลังขึ้นจากเรือ ผมถามสามีฝรั่งที่มากับภรรยาสาวไทยบ้านอยู่อุดรธานีว่าเขาเชื่อเรื่องสิ่งศักดิ์สิทธิ์ไหม เขาตอบว่าเชื่อ ทั่วโลกก็มีเหมือนกัน ส่วนวันนี้เขากับภรรยามาขอพรให้ชีวิตมีความสุขสมหวังทุกประการ

พระอาทิตย์ค่อย ๆ ยอแสง ความมืดถักทอปกคลุมสองฝั่งลำน้ำ

ได้ยินเพียงเสียงกระแสธารน้ำที่ยังคงไหลเรื่อยไปดั่งไร้กาลเวลา
...
ดูรา นับแต่นี้ล่วงไปอีก ๒,๕๐๐ ปี พระพุทธศาสนาจะสิ้นสุด โลกมนุษย์จักเสื่อมถอยจนมนุษย์มีอายุขัยแค่ ๑๐ ปี มนุษย์ก็เข่นฆ่ากันเองอย่างที่สุด จากนั้นกุศลกรรมจึงค่อย ๆ ฟื้นกลับมาจนมนุษย์มีอายุขัย ๘ หมื่นปี

ในกาลนั้นเอง พระศรีอริยเมตไตรย ผู้มาตรัสรู้เป็นองค์สุดท้ายในกัปนี้จะอุบัติขึ้น

เมื่อถาดทองคำของพระศรีอริยเมตไตรยลอยทวนกระแสน้ำ และจมลึกลงไป ลึกลงไป ถึงวังบาดาลแห่งพญากาฬนาค ผู้หลับใหลมานานแสนนาน นับแต่ครั้งพระโคตมพุทธเจ้าลอยถาดทองคำหลังฉันข้าวมธุปายาสที่นางสุชาดาถวาย แล้วเข้าต่อสู้กับทัพพญามารที่มาขัดขวาง จนกระทั่งตรัสรู้แจ้ง

เมื่อถาดทองคำของพระพุทธเจ้าองค์ที่ ๕ ซ้อนทับกับถาดสี่ใบของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งสี่พระองค์ในกาลก่อน

ดวงตาของพญากาฬนาคจะเปิดขึ้นเป็นครั้งที่ ๕  

บริเวณริมฝั่งโขงของเมืองหนองคายมีท่าเรือหลายเจ้าให้บริการประชาชน
นั่งเรือมาสักการะบูชาพระธาตุตลอดทั้งวัน

เอกสารอ้างอิง
หนังสือ
กำพล จำปาพันธ์ ผู้แปลและเชิงอรรถ. (๒๕๖๙). “อุรังคธาตุ” ฉบับสมเด็จอัครมหาบัณฑิต พระลูกแก้ว (คูน มะนีวงส์) วัดทาดหลวง นะคอนหลวงเวียงจัน (ฉบับสมบูรณ์). กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ.

ชลี สัมโพธิปัญญา. (๒๕๑๘). พญานาคทั้งเจ็ดที่พระธาตุพนม. กรุงเทพฯ : ศูนย์วรรณกรรม. 

พระธงชัย สุขญาโณ และคณะ เรียบเรียง. (๒๕๖๕). ทศชาติปณิธานมหาบุรุษไม่เปลี่ยนแปลง ฉบับญาณวชิระ. สมุทรปราการ : เมืองโบราณ. จัดพิมพ์เนื่องในโอกาสสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงเจริญพระชนมพรรษา ๙๐ พรรษา ๑๒ สิงหาคม ๒๕๖๕.

ภิกษุสามเณรวัดตรีทศเทพ. (๒๕๔๐). ประวัติวัดตรีทศเทพ และจิตรกรรมฝาผนังในพระอุโบสถ วัดตรีทศเทพ. กรุงเทพฯ : บริษัทส่องสยาม จำกัด.

มานิต วัลลิโภดม และคณะ. (๒๕๑๘). พระธาตุพนม. กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ.

ศรัณย์ ทองปาน. (๒๕๖๙). สุเมรุจักรวาล. กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ.

ศิริศักดิ์ อภิศักดิ์มนตรี. (๒๕๖๙). พุทธศิลป์จากพุทธประวัติ. กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ.

สุจิตต์ วงษ์เทศ. (๒๕๔๓). นาคในประวัติศาสตร์อุษาคเนย์. กรุงเทพฯ : มติชน.

สุจิตต์ วงษ์เทศ. (๒๕๔๕). วัดชิโนรสารามวรวิหาร. กรุงเทพฯ : ศิลปวัฒนธรรม.

เสริมคุณ คุณาวงศ์. (๒๕๖๐). จักรพันธุ์ โปษยกฤต. กรุงเทพฯ : ม.ป.ท..

ส. พลายน้อย. (๒๕๕๔). ครุฑยุดนาค. กรุงเทพฯ : พิมพ์คำ. 

อรุณศักดิ์ กิ่งมณี. (๒๕๖๒). ตรีมูรติ อภิมหาเทพของฮินดู. กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ.

เว็บไซต์
https://vajirayana.org/อุรังคธาตุ-ตำนานพระธาตุพนม
https://pubhtml5.com/yqiq/ifsw/ตำนานอุรังคธาตุ_-_หนังสือกฐินพระราชทานมหาวิทยาลัยขอนแก่น_ปี ๖๒ 
https://prathanamcru016.blogspot.com/2015/04/blog-post.html ตำนานพญานาคสร้างแม่น้ำโขงและแม่น้ำน่าน