จากนั้นผมมีความฝันต่อว่าจะมีสวนยางพารา ซึ่งเราต้องมีความรู้ตั้งแต่หาที่ดิน การปลูกและดูแลสวน

แต่สุดท้ายผมก็ไม่ประสบความสำเร็จ ไฟไหม้สวน ความฝันที่จะเป็นเจ้าของสวนก็มอดไหม้ไปกับเปลวไฟ

ผมจึงรับจ้างขนของ ประจำไปกับรถคันหนึ่ง รับซื้อผลผลิตการเกษตรที่นายหัวติดต่อไว้แล้ว นำมาขึ้นรถไฟที่สถานีห้วยมุด อำเภอบ้านนาสาร ส่งเข้า กทม. ซึ่งตอนนั้นเรายังไม่รู้อยู่ที่ไหน การเข้าไปในพื้นที่เหล่านี้ทำให้เรารู้จักกลุ่มคนที่เรียกว่าคอมมิวนิสต์ เขาต้องการยาแอสไพริน เราก็แอบซื้อสะสมให้ เขาก็มีไมตรีจิตมอบ สรรนิพนธ์ เหมาเจ๋อตุง ซีรอกซ์บนกระดาษ A4 เย็บเล่ม ผมไม่ได้เป็นสมาชิกพรรค เพียงแต่มีสายสัมพันธ์ที่ดี จากนั้นเกิดการล้อมปราบคอมมิวนิสต์ในพื้นที่ดังกล่าว เป็นปีเดียวกับที่ครูโกมล คีมทอง ถูกฆ่าตาย  เพื่อนในทีมรับซื้อผลผลิตเสียชีวิตลงด้วย  ผมรอด แต่การเห็นภาพเพื่อนเสียชีวิตด้วยกระสุนมันฝังใจ รู้สึกกลัวภาพความตายที่เห็นต่อหน้า หมดความฝันถึงความสำเร็จในงานอาชีพ สุดท้ายผมจึงกลับเกาะสมุย
...
ระหว่างตระเวนเรียนรู้อยู่ในชุมชนเกษตรกรรมกลางป่าเขา นอกจาก สรรนิพนธ์ เหมาเจ๋อตุง เด็กหนุ่มวัยรุ่นจากเกาะสมุยได้อ่าน สูตรของเว่ยหล่าง ที่พุทธทาสภิกขุแปลด้วย ซึ่งพระรูปหนึ่งมอบให้

“ผมอ่านแล้วอิน ดื่มด่ำกับวิถีชีวิตของอาจารย์เว่ยหล่าง คิดว่าเรามีชีวิตคล้าย ๆ กัน ท่านทำงานรับจ้าง ตัดฟืนขายหาเงินเลี้ยงดูแม่ที่ชรา  แม้ไม่มีการศึกษา ไม่รู้หนังสือ แต่มีความมุ่งมั่นตั้งใจก็สามารถรู้แจ้งในธรรม เป็นสังฆนายกได้ ผมก็น่าจะเป็นอย่างนั้นได้ จึงคิดว่าการบวชจะเป็นเส้นทางเรียนรู้ที่ลึกล้ำและยิ่งใหญ่”

“จากการเรียนรู้เพื่ออาชีพมาสู่ทางธรรม ?”

“ตอนจบชั้น ป. ๔ เห็นเพื่อนเรียนต่อ ผมไม่ได้ไป ผมร้องไห้  แม่อ้างว่าเราเป็นพี่ควรเสียสละ ออกมาช่วยแม่ทำงานหาเงินให้น้องสองคนได้เรียนหนังสือ ผมรู้สึกสะเทือนใจ นำเงินก้อนแรกที่หาได้ไปเปิดบัญชีธนาคารออมสิน ตั้งใจจะสะสมเงินไม่ให้แม่มีสิทธิ์พูดให้ลูกคนใดคนหนึ่งออกจากโรงเรียนเพราะไม่มีเงิน น้องผมจะต้องไม่ได้ยินคำพูดนี้เป็นอันขาด  แต่สุดท้ายน้องทั้งสองคนก็ไม่ชอบเรียน”

เมื่อกลับมาบวชเป็นสามเณรที่เกาะสมุยตอนอายุ ๑๗ ปี สองปีต่อมาเขาสอบได้เปรียญธรรม ๓ ประโยค พระมหากลีบผู้เป็นอาจารย์จึงคิดพาศิษย์ไปอยู่สำนักเรียนที่ใหญ่ขึ้นในอำเภอเมือง

“แต่ท่านไม่ได้บอกอะไร ประชุมตอนบ่าย เย็นนั้นไปเลย ผมมาด้วยความฝืนใจ เนื่องจากเป็นคนพยศเลยประท้วงอาจารย์ด้วยการอดอาหาร ปรากฏการณ์ครั้งนั้นเปลี่ยนชีวิตผมโดยสิ้นเชิง  ท่านอาจารย์ถามว่าทำไมเณรไม่ปรารถนาจะอยู่ที่นี่ ผมบอกว่าไม่ปรารถนาจะให้เจ้าอาวาสเป็นอาจารย์ผม ท่านเป็นพระที่มีชื่อเสียงโด่งดัง เป็นมหาเปรียญ ๙ ประโยค อาจารย์ถามเหตุผล สิ่งที่ผมเล่าเป็นวจีกรรมไม่สุภาพ เจ้าอาวาสคงโกรธมาก แต่ก็ยอมให้ผมจำพรรษาในวัดท่านตลอดพรรษา วันออกพรรษาช่วงเช้าที่คนมาทำบุญมากมาย ท่านเจ้าอาวาสประกาศว่าให้สามเณรประมวลออกจากวัดภายใน ๒๔ ชั่วโมง ผมมีทิฐิมานะ ลุกขึ้นยืนกล่าวบางอย่างที่ไม่สุภาพ แล้วก็ออกจากวัด เป็นความรู้สึกของคนหนุ่มในวัยเร่าร้อน”

หลังเหตุการณ์นั้นทำให้เขารู้จักกรุงเทพฯ จากที่อาจารย์บอกให้ไปเรียนในมหาวิทยาลัยสงฆ์ที่วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ แต่กลับได้เรียนที่มหามกุฏราชวิทยาลัย หลังอุปสมบทที่วัดทองธรรมชาติ

จนเดือนตุลาคม ๒๕๑๙ อดีตนายกรัฐมนตรีที่ถูกประชาชนประท้วงขับไล่หนีออกนอกประเทศ บวชเป็นสามเณรกลับมาอยู่วัดที่พระประมวลเรียนหนังสืออยู่

“มีการตั้งเวทีประท้วงใหญ่โต ผมฟังอภิปรายก็ได้ความรู้ ตามไปฟังที่ธรรมศาสตร์ด้วย ภาพความรุนแรงในเหตุการณ์ ๖ ตุลาฯ ๑๙ ทำให้ผมรู้ว่ายังมีความหวาดกลัวซุกซ่อนในใจ เพื่อนพระบางรูปชวนเข้าป่า แต่ผมเลือกไปกราบหลวงพ่อซึ่งเป็นพระวัดป่าอยู่จังหวัดขอนแก่น ดูแลอุปการะผมตั้งแต่บวช  ผมจะลาสิกขา ท่านไม่อนุญาต บอกการเรียนรู้ของผมยังไม่สำเร็จ แต่ผมยืนยันจะไม่กลับกรุงเทพฯ เพื่อเรียนหนังสืออีกแล้ว  ก่อนนั้นผมเคยคุยให้ท่านฟังว่าอาจารย์กรุณา กุศลาสัย รู้เรื่องอินเดียดีมาก ผมเคยพบท่านที่พรานนก หลวงพ่อเสนอให้ผมไปเรียนรู้ที่อินเดียแบบอาจารย์กรุณา ผมจึงเดินทางไป ตอนนั้นบวชมา ๕ ปี เป็นพระได้ ๒ พรรษา เปรียญธรรม ๕ ประโยค”

การเรียนรู้ในต่างแดนของพระหนุ่มจากเกาะสมุยเริ่มต้นที่รัฐอุตตรประเทศ จบปริญญาตรีที่เมืองมีรัต ไปต่อปริญญาโทที่มหาวิทยาลัยปัญจาบ มหาวิทยาลัยเก่าแก่ที่สุดแห่งหนึ่งในอินเดียเหนือ ตั้งอยู่ที่เมืองจัณฑีครห์ จากนั้นต่อปริญญาเอกที่อินเดียใต้

“ตอนเรียน ป. เอก ไม่ต้องเข้าชั้นเรียน ผมไปอยู่กับอาจารย์ตามสำนักต่าง ๆ หลายท่าน คิดว่าถ้าเป็นคฤหัสถ์จะง่าย ช่วงปลายของการเรียนผมจึงลาสิกขา รวมบวชทั้งพระเณร ๘ ปี อยู่อินเดีย ๑๑ ปี”

ผศ. สมปอง เพ็งจันทร์ อดีตอาจารย์
คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ 
คู่ชีวิตอาจารย์ประมวล

“นิพพานไม่ใช่อะไรมากมายเลย เหมือนยุคพระศรีอริยเมตไตรย ของเราว่าต้องสิ้นยุคพระสมณโคดมไปก่อนมีพุทธันดรเป็นช่องว่างอีก นี่ที่เราจินตนาการ ในความหมายที่แท้จริง พระศรีอริยเมตไตรยคือสภาวะเมตตาธรรมที่อยู่ในใจเรา”

ครั้นกลับเมืองไทยในเพศฆราวาส เขาก็ยังทำงานเขียนเป็นแหล่งรายได้ยังชีพ

“ตอนนั้นเงินจะกินข้าวยังไม่มี ผมอยู่ด้วยเงินที่เขียนบทความ  ครั้งหนึ่งผมส่งต้นฉบับไปที่ สุชาติ สวัสดิ์ศรี บก.
ถนนหนังสือ  พี่สุชาติเสนอให้ขยายเป็นเล่มพ็อกเกตบุ๊ก ผมก็เดินทางมาเชียงใหม่เพื่อหาที่เขียนหนังสือ ได้รู้จักอาจารย์รุ่งเรือง บุญโญรส ที่วัดอุโมงค์ เขาชวนไปสอนมหาวิทยาลัยเชียงใหม่  พอเป็นอาจารย์ก็เพลิดเพลิน หนังสือเล่มที่ตกลงกับพี่สุชาติก็เขียนไม่จบนะ ผมต้องขอโทษแกทีหลัง”

เป็นอาจารย์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ตั้งแต่ปี ๒๕๓๒ ยาวมาถึงปี ๒๕๔๘ 

“ผมสนุกกับการสอนหนังสือ ได้พบคนหนุ่มสาว ซึ่งต้องขอบคุณที่เขาจัดคนหนุ่มสาวคุณภาพดีมาให้ผมทุกปี ลืมเวลาไปเลยว่าควรทำอะไรบ้างหรือเปล่า”
...
“การเรียนรู้ตั้งแต่เพื่ออาชีพ เพื่อการบวชเรียน และกลับสู่เพศฆราวาสอีกครั้ง ก่อนเป็นผู้สอนคนอื่น อาจารย์ได้เรียนรู้อะไรเพิ่มหลังกลับจากอินเดียมาเป็นอาจารย์มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ?”

“ผมรู้สึกว่าจิตของผมจริง ๆ ยังไม่สำเร็จ  ภาวนามยปัญญาเป็นสิ่งที่ผมปรารถนา แต่ผมเพลิดเพลินกับการสอน ทำได้แค่สุตมยปัญญา จำได้ถึงข้อมูลต่าง ๆ ที่ผมมี  จินตามยปัญญา คือการปรุงแต่งความหมายเชิงความคิด ผมสะสมสิ่งนี้มามาก ให้ข้อมูล คิดวิเคราะห์วิจารณ์ได้หมด เกิดความกระจ่างแจ้งทั้งเพื่อตัวผมเองและให้คนอื่นได้ความรู้ แต่ภาวนามยปัญญายังไม่มี  วันที่ผมลาลูกศิษย์ ปิดห้องเรียนที่มีคนเรียนเป็นร้อย ผมบอกว่าขอให้เข้าใจครูของเขาซึ่งแก่แล้ว ถึงวัยนี้ชีวิตผมไม่รู้เหลือเวลาอีกกี่วัน ผมเรียนรู้พุทธศาสนาคล้าย ๆ กับเรียนภาษาอังกฤษ จำความหมาย เมื่อต้องการสื่อสารก็ใช้ความคิดปรุงแต่งเพื่อเชื่อมโยงเรื่องราวต่าง ๆ  แต่ภาษาไทยเราไม่ต้องคิด เพราะเป็นภาษาแม่  ผมต้องการออกไปเรียนรู้ ไม่ใช่รู้ธรรมะแค่การจำ”

ภาวนามยปัญญาเป็นขั้นสูงสุดของปัญญา
ในพุทธศาสนา ถัดจากสุตมยปัญญา-ปัญญา
จากการฟัง อ่าน หรือเล่าเรียน  
จินตามยปัญญา-ปัญญาจากการคิดวิเคราะห์
และใช้เหตุผล เป็นปัญญาที่เกิดจากการลงมือ
ปฏิบัติ ฝึกฝน และอบรมจิต เช่น การเจริญ
สมาธิและวิปัสสนา มีสติรู้เท่าทันกายและใจ  
ปัญญาขั้นนี้จะเปลี่ยนความรู้ทางทฤษฎีให้เป็น
ความเข้าใจอย่างลึกซึ้ง เป็นความรู้แจ้งเห็นจริง
ด้วยตนเอง

“อาจารย์จะไปหาภาวนามย-ปัญญาด้วยวิธีการอย่างไร ?”

กับประเด็นที่จำเป็นต้องขยายความ อาจารย์จะอธิบายละเอียด...

ผมชื่นชมอาจารย์นโรปะ ภิกษุผู้มีชื่อเสียง เป็นอธิบดีสงฆ์ วันหนึ่งท่านรู้ตัวว่ายังไม่มีภาวนามยปัญญา จึงหันหลังให้ตำแหน่งชั้นสูงในมหาวิทยาลัย ออกจาริกเร่ร่อน ซึ่งต่อมาบรรลุธรรม เป็นตัวอย่างของผู้รู้ธรรมที่บางครั้งต้องเสียสละบางอย่าง  ผมฝันตั้งแต่เป็นนักศึกษาว่า อนาคตเป็นอย่างไรไม่รู้ แต่บั้นปลายอยากใช้เวลาช่วงหนึ่งในชีวิตภาวนาในความหมายที่อาจารย์นโรปะทำ

มหาคุรุและนักปราชญ์คนสำคัญในพุทธศาสนาวัชรยาน เป็นนักบวช ผู้แตกฉานพระธรรมอย่างลึกซึ้ง เคยดำรงตำแหน่งอธิการบดี มหาวิทยาลัยนาลันทาในอินเดีย แล้วลาออกมาแสวงหาสัจธรรมตามนิมิต 

อีกอย่างผมประทับใจประวัติพระถังซำจั๋ง ที่ท่านเดินทางจากจีนไปอินเดียแล้วปฏิบัติธรรมไปด้วย ผมคิดว่าถ้าเราเดินทางก็ต้องทำอย่างนั้น จิตต้องมั่นคงแข็งแรง

ภิกษุชาวจีนผู้เดินทางจากซีอานผ่านทะเลทราย ตามเส้นทางสายไหม ไปศึกษาพุทธศาสนามหายานที่อินเดีย ราวพุทธศตวรรษที่ ๑๒ เป็นเวลากว่า ๑๐ ปี แล้วอัญเชิญพระคัมภีร์ทางพุทธศาสนากลับมาแปลเป็นภาษาจีนที่วัดห่านป่าใหญ่ สร้างแรงบันดาลใจแก่บรรดาปวงปราชญ์ ศาสนาจารย์ และนักเดินทางรุ่นหลัง ทำให้เรื่องราวพระถังซำจั๋งได้รับการเล่าขานจนกลายเป็นตำนาน  ความสำคัญและความยิ่งใหญ่ของพระถังซำจั๋งยังถูกบันทึกในงานศิลปกรรมมากมาย เช่น จิตรกรรมที่ถ้ำตุนหวง

เดิมผมว่าเก็บเงินไว้ในบัญชีคือความมั่นคงของชีวิต แต่ตอนนั้นผมเริ่มรู้ว่าความมั่นคงที่แท้จริงอยู่ที่ใจของผมเอง ซึ่งไม่เกี่ยวกับเรื่องข้างนอก  ผมจึงออกจากบ้านโดยไม่ต้องมีเงินทอง ไม่ต้องมีเพื่อนรักหรือภรรยาสุดที่รัก ไปพบคนแปลกหน้าที่เราไม่รู้เขานิสัยอย่างไร

ผมไปลาอาจารย์แสง จันทร์งาม ผมอ่านงานเขียนท่านมานาน นามปากกา “ธรรมโฆษ” ผู้เขียน ลีลาวดี ผมมาสอนที่ มช. แทนตำแหน่งท่าน  ท่านถามอะไรทำให้อาจารย์คิดเช่นนี้ ผมบอกวันที่ผมลาสิกขาต้องเอ่ยคำกล่าวซึ่งแปลว่าคืนศีลสิกขาบทกลับมาเป็นอุบาสกถือศีล ๕ แต่ผมไม่ขอคืนเจตนารมณ์ในชีวิตของการบวช คือการทำพระนิพพานให้แจ้ง ไม่ว่าจะเป็นคฤหัสถ์หรือบรรพชิต กิจของผมคือทำพระนิพพานให้แจ้ง ผมมีความศรัทธาเชื่อมั่นว่าความรู้แจ้งนี้เราเข้าถึงได้

เมื่อคิดว่าตัวเองมาถึงวัยครึ่งร้อยแล้ว การทำกิจนี้ยังไม่สำเร็จ อย่าประมาทเลย เวลาเหลือกี่วันไม่รู้ จึงวางแผนออกจากบ้านเพื่อเดินทางครับ
...

“ที่ว่าจะทำพระนิพพานให้แจ้งนั้นด้วยวิธีการอย่างไร ?”

“ไม่ต้องคิดอะไรมาก แค่ดูภายในใจเรา การเจริญอานาปานสติที่อาจารย์พุทธทาสสอน ผมท่องจำ ๑๖ ขั้นได้หมด แต่พอปฏิบัติจริง ๆ ไปไม่ถึงไหน เพราะเราใช้ความคิด  จากนี้ผมจะไม่ใช้ความคิดแล้ว เอาทั้ง ๑๖ ขั้นมาใช้จริง ๆ ในการออกเดินทางว่าได้ผลอย่างไร

น่าเสียดายที่ผ่านมาเราใช้ความจำทำสิ่งต่าง ๆ มากมาย แต่พอมาปฏิบัติไม่ต้องสนใจอะไร เดินไปข้างหน้าเรื่อย ๆ ด้วยความเบิกบานแจ่มใสทุก ๆ ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น  เราคิดได้เยอะ แต่สุดท้ายความจำและความคิดไม่ได้ช่วยอะไร บางทีเป็นอุปสรรคด้วยซ้ำ

ตอนเดินถึงชัยนาทมีอาจารย์มอบหนังสือหลวงปู่มั่นให้ ผมอ่านแล้วน้ำตาไหลพราก รู้สึกถึงความหมายอันยิ่งใหญ่ หลังจากนั้นผมคัดขันธะวิมุติสะมังคี-ธรรมะใส่สมุดท่องไว้ตลอดเวลา

ผมเป็นนักปริยัติที่ศึกษาพุทธ-ศาสนาเกือบทุกนิกาย รับรู้ได้ถึงความเป็นผู้รู้ธรรมของหลวงปู่มั่น

สิ่งที่มีเพราะเราคิดปรุงแต่งมันขึ้นมาทั้งนั้น

ตามคำสอนของท่านเว่ยหล่างตอนคิดเราสับสน เมื่อเข้าไปสัมผัสเองไม่มีถ้อยคำใด ๆ จะพรรณนาได้ ผมจึงรู้ว่าการเดินทางของเราไม่สูญเปล่า

เมื่อแสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว เราไม่ต้องใช้ความคิดและความจำให้ทำงาน”
...
“การเดินเท้าจากจังหวัดเชียงใหม่กลับบ้านเกิดที่เกาะสมุยครั้งนั้นใช้เวลากี่วัน และตั้งเงื่อนไขอย่างไรบ้างครับ ?”

“ใช้เวลาเดิน ๖๖ วัน ตั้งเงื่อนไขง่าย ๆ ว่า ๑. ไม่พกเงินติดตัว เป็นความหมายเชิงสัญลักษณ์ว่าผมไม่ต้องกังวลกับปัจจัยภายนอก  ๒. ไม่เดินไปหาคนรู้จัก ด้วยหวังพึ่งพาอาศัยเขา  ๓. ไม่ขอความช่วยเหลือจากใคร เพราะนั่นหมายถึงเราเกิดความวิตก หวั่นไหว กลัว  การเดินก็เพื่อละจากความโลภ โกรธ หลงภายในใจเรา”

“ไม่ได้พกเสบียง ?”

“ไม่พก เมื่อหิวก็รับรู้ความหิวที่เกิดขึ้น เวทนาที่เกิดจากความหิวโหยอ่อนแรงเป็นกิจที่ต้องเรียนรู้ กายานุสติ  ถ้าขึ้นภูกระดึงจะกลัวความเหนื่อยทำไม ยิ่งทางชัน เรายิ่งมีความสุข หากไม่มาเราจะไม่ได้เดินแบบนี้  คนส่วนใหญ่จะคิดว่าลำบากทรมาน แต่สำหรับผมนี่คือโอกาส เราเจริญภาวนาไปด้วย สิ่งที่เราได้เรียนรู้เสมือนได้รับรางวัลตลอดทาง”

“พักนอนอย่างไร ?”

“ตอนแรกผมไม่ได้คิด แต่ตอนหลังตระหนักว่ามันอาจเบียดเบียนผู้อื่น หากนอนในที่สาธารณะคนก็กลัว บางคนคิดว่าผมเป็นสายสืบ พูดลับหลังให้ได้ยินว่าเขาเนียนสนิทเลยนะพวกนี้  วัดเป็นพื้นที่ที่ชุมชนจะรู้สึกวางใจ แต่พระก็กลัวเราจะเป็นมิจฉาชีพ ขอนอนใต้ต้นไม้ บางวัดบอกให้ไปนอนในศาลา  บางวัดที่พระมีความรู้ทางธรรมดี ๆ ท่านซักจนรู้ว่าคนที่พูดแบบนี้ได้คงไม่ใช่พวกเร่ร่อนไร้จุดหมาย”

“ช่วงที่ยากลำบากทำอย่างไร ?”

“ช่วงหนึ่งไม่ได้กินอะไร ๒ วันเต็ม ๆ ดื่มแต่น้ำ บางที่ชาวบ้านให้ด้วยความกลัว วันหลังผมกลับไปพบเขา เขาบอกตอนแรกจะวิ่งหนี แต่พอเห็นรอยยิ้มอาจารย์ไม่รู้คิดอย่างไรหยิบขวดน้ำมาให้ ผมบอกว่าวันนั้นทั้งวันผมรอดมาได้เพราะน้ำของพี่ เขาฟังแล้วร้องไห้ด้วยความสะเทือนใจ”

ขณะเดินอยู่แถวอำเภอบางสะพาน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ช่วงต้นเดือนมกราคม ๒๕๔๙ มีผู้ถ่ายภาพ อาจารย์ประมวลเอาไว้และส่งมาให้ที่บ้าน เป็นภาพเพียงชุดเดียวที่ได้รับการบันทึกระหว่างเดินทาง

“ผมยกมือไหว้ก่อนเอ่ยว่า ‘ภควา’ เพราะสำหรับผมนี่คือเทพของอินเดียที่ปรากฏกายเพื่อบอกให้รู้ว่าการมีชีวิตอยู่บนโลกใบนี้ บางทีไม่ใช่เพื่อไปให้ถึงปลายทางของเราเพียงอย่างเดียว”

“มีบัตรเอทีเอ็มหรืออะไรติดตัวไหม ?”

“มีซองจดหมายที่อาจารย์สมปองจัดให้ ใส่สำเนาทะเบียนบ้าน สำเนาบัตรข้าราชการ แกบอกเผื่อเป็นอะไรไป เขาจะสืบค้นได้ ไม่ยุ่งยากเจ้าพนักงาน  ผมเปิดเมื่อเดินถึงท่าเรือบ้านดอน จังหวัดสุราษฎร์ธานี ถึงรู้ว่ามีเงินอยู่ในซองด้วย เป็นแบงก์ ๕๐๐ ผมจึงซื้อเครื่องดื่มถวายพระและซื้ออาหารกินเป็นครั้งแรก

“ตลอดการเดินไม่ได้จับเงินเลย ?”

“ครั้งหนึ่งก็ที่กำแพงเพชร เจอศิษย์เก่า มช. พอรู้ว่าผมเป็นอาจารย์ที่นั่น ก็พาไปกินอาหารในร้านอาหารตามสั่ง แล้วก็ยัดแบงก์ ๑๐๐ สองใบใส่กระเป๋าด้านข้างเป้ผม ก่อนวิ่งขึ้นรถไป  บ่ายนั้นพอหิวน้ำเดินผ่านหน้าร้านเหมือนใจจะขาด คนให้บอกว่าอาจารย์ถือไปเผื่อมีอันตรายต้องใช้เงิน  ตอนนี้ผมก็ว่าอันตรายแล้วนะเพราะหน้ามืดกำลังจะเป็นลม  โอ้ แค่เงินอยู่ในกระเป๋าทำให้เราอ่อนแอถึงเพียงนี้  พอเจอขอทานในอีกวัดหนึ่ง ผมยื่นเงิน ๒๐๐ ให้ บอกว่าหนักมากเลย ผมแบกมา ๒ วันแล้ว ช่วยเก็บไว้ใช้ด้วยเถิด เขาคงงงว่าทำไมลุงแก่คนนี้ให้เงินแล้วยังพูดจาภาษาลิเกอีก  นี่เล่าเพื่อบอกว่าพอมีเงินจิตใจเราอ่อนแอ รู้สึกเหมือนจะสิ้นใจต้องซื้อน้ำดื่ม”

“เดิน ๖๖ วันได้พบอะไร ?”

“ผมเขียนอยู่ในหนังสือ เดินสู่อิสรภาพ ตอนเดินไปถึงจังหวัดสุพรรณบุรี ผมขอนอนใต้ต้นไม้ แต่หลวงพ่อบอกให้ไปนอนในศาลา ซึ่งหมานอนอยู่ก่อน มันเห่าไม่ให้เข้า ผมเลยนอนตรงบันไดศาลา แล้วหมาที่เห่าก็มานอนด้วย  ขณะผมกอดหมาที่ไม่มีขนเลยน้ำตาก็ไหล ผมรับรู้ว่านี่เป็นจิตที่ไปถึงจุดที่จิตใสบริสุทธิ์แล้ว เกิดสภาวะหยั่งเห็นความหมายภายในใจตัวเองได้  ถ้าตอนหัวค่ำผมตาย ตัวเย็น แข็ง หมาไม่มานอนกับศพแน่ แต่เพราะผมยังมีชีวิตร่างกายอุ่น นุ่ม ทำให้หมามานอนด้วย  ตอนผมกอดหมา คำถามว่าชีวิตเกิดมาทำไมที่อยู่ในใจผมตลอดหายไปหมด มันมีความหมายที่ปรากฏชัดแจ้งขึ้น เพียงแค่เรามีลมหายใจเข้า-ออก มีประโยชน์ต่อเพื่อนร่วมโลก  ความรู้สึกแบบนี้อธิบายด้วยความรู้ ด้วยเหตุผลไม่ได้”

“เจอเรื่องด้านร้ายบ้างไหม ?”

“ตอนเดินอยู่ในจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ พอใกล้มืดผมเข้าไปในวัดที่อยู่ใกล้ชายทะเล นั่งคุกเข่าพนมมือขอนอนใต้ร่มไม้ พูดไม่ทันจบประโยคพระก็โบกมือไล่ แล้วหันหลังเดินจากไป

กิริยาโบกมือด้วยความรำคาญตะโกน ‘ออกไป ๆ ไม่ให้คนจรจัดมาอยู่ในวัด’ ถ้าเป็นเมื่อก่อนจะคิดว่าพระรูปนี้ไร้เมตตา แต่จิตผมไม่เหมือนเดิมแล้ว ผมก้มลงกราบ มือแบ หน้าผากจดพื้นอยู่ระหว่างมือทั้งสอง  จิตผมได้เสพเสวยธรรมารมณ์ อุเบกขาธรรม ไม่เป็นทั้งชอบ-ไม่ชอบ ดีหรือชั่ว ผมปีติน้ำตาไหล ปรกติที่เราเสพอารมณ์ต้องมีคู่ตลอดเวลา ผมอยู่ในท่าคุกเข่าเป็นเวลานานจนน้ำตาเปื้อนหลังมือ  เรื่องนี้ในหนังสือไม่มี ถ้าเรื่องดีผมจะเขียน เรื่องไม่ดีไม่เล่า  พระรูปนั้นเป็นดั่งทูตสวรรค์ที่สอนให้ผมสัมผัสอารมณ์นี้”

ตอนผมไปเดินทางใต้ของอินเดีย ผมพูดภาษาอินเดียเหนือ แต่ทางใต้เป็นอีกภาษา  ผมเรียกรถตุ๊กตุ๊กให้ไปส่ง บขส. ซึ่งอยู่ไม่ไกล เขาบอก “๕๐ รูปี” ผมบอก “ได้”  แต่ตอนเป็นนักศึกษาระยะทางแค่นี้เรียก ๒๐ ผมก็ไม่ไป

ลงรถผมหยิบแบงก์ ๒๐ สองใบเตรียมยื่นให้ ระหว่างควานหาเหรียญ ๑๐ เขาเห็นในกระเป๋าสตางค์ผมมีเงินเป็นปึก บอกตะกี้พูดผิด ผมคิดในใจว่าขอเพิ่มแน่ แต่เขากลับพูดว่า “จริง ๆ ผมจะบอก ๒๕”

ในภาษาฮินดี ปะจี๊ด-ห้าสิบ ปะจ๊าด-ยี่สิบห้า ออกเสียงคล้ายกัน แล้วสื่อสารด้วยภาษาต่างถิ่นทำให้เข้าใจคลาดเคลื่อน

ผมมืออ่อนเลย จิตที่ตั้งว่าจะให้โดยไม่ต่อรองยังหยาบอยู่ แค่ผมให้แบงก์ ๒๐ สองใบเขาก็ไม่รับ ผมยกมือไหว้เขาแล้วยัดใส่มือ

นี่คือสิ่งที่ตกตะกอนนอนเนื่องอยู่ในความคิดเรา เข้าใจทำนองว่าเขาคิดเอาเปรียบเรา แต่ความจริงแล้วไม่ใช่ เพื่อนมนุษย์มีความสะอาดบริสุทธิ์ จิตเราเองที่ขุ่นมัว

ผมพบเหตุการณ์แบบนี้หลายครั้ง อินเดียนี่แปลก ตอนกลัวเขาจะโกง เขาโกงตลอด ตอนนี้เรามาเพื่อจะให้เงิน เขากลับไม่เอา

“ถ้าเขาแค่เงียบก็ได้ ๕๐ แล้ว ?”

“ใช่ แต่เขากลับซื่อสัตย์ ผมได้อะไรเยอะมากที่รู้สึกสั่นสะเทือน”

อาจารย์ประมวลเล่าย้อนอีกเหตุการณ์ที่ตราตรึงใจในอินเดีย...

จากเมืองสารนาถ ผมต้องการเดินไปท่าน้ำแม่น้ำคงคาเมืองพาราณสี เดินเช้ากลับเย็น ๑๖ กิโลเมตรเป็นระยะที่พอดี ออกจากวัดไม่กี่ก้าว มีสามล้อถีบดีดกระดิ่งตามหลังถามจะไปไหน ผมบอก “พาราณสี ไปด้วยสามล้อไม่ได้หรอกนะ ๑ กิโล ๒ กิโลก็ไกลแล้ว”  เขาก็พูดเหมือนผม “พาราณสีมันไกล คุณต้องนั่งสามล้อ”  ผมบอกงั้นไม่ต้องเถียงกันหรอก ผมเดินทำสมาธิ สามล้อก็ถีบประกบผมไปเรื่อย ดีดกระดิ่งกุ๊งกิ๊ง ๆ เดินตั้งแต่หัวรุ่งจนพระอาทิตย์ส่องแสง สามล้อก็ยังตามตลอด พร้อมร้องเพลงด้วย  ผมเข้าใจเนื้อเพลงที่พรรณนาถึงความทุกข์ยากในชีวิต

เสียงเพลงนั้นทำให้จิตผมสว่างโพลง ผมหยุดเดิน เขาก็หยุดลงมามองหน้าผม  ผมยิ้มให้แล้วบอก “มาเถิด เราไปพาราณสีด้วยกัน”  เขารีบเชื้อเชิญให้ผมขึ้นไปนั่งบนเบาะ ปั่นสามล้อด้วยความสุข พลางกางสองมือเพื่อทักทายพระอาทิตย์ที่ส่องแสงแยงตาเขา

ผมถามว่าหาเงินได้ดีไหมช่วงนี้เขาตอบขณะปั่นสามล้อว่า หาเงินไม่ได้มา ๓ วันแล้ว ถ้าวันนี้ยังหาเงินไม่ได้อีก จะเอาเงินที่ไหนซื้อแป้งสาลีทำโรตีให้ลูกสามคนกิน ผมบอกวันนี้ลูกพี่ได้กินโรตีแน่นอน

พอเข้าเขตพาราณสี ผมบอกให้เขาหยุด เดินเข้าไปในร้านชี้ของที่คนอินเดียต้องกินต้องใช้ แป้งสาลี น้ำตาล น้ำมัน มากจนเต็มเบาะ ต้องวางบนที่วางเท้าด้วย พอได้เงินทอน ผมล้วงจากในกระเป๋าด้วย เท่าไรไม่ได้นับ จับไหล่เขาแล้วบอกว่า ขอบคุณมากที่พาผมมาถึงที่นี่ ของทั้งหมดนี้เอาไปให้ลูกเมีย กับนี่ค่าแรงคุณ

เขาตกตะลึง ผมยกมือไหว้ก่อนเอ่ยว่า “ภควา” เพราะสำหรับผมนี่คือเทพของอินเดียที่ปรากฏกายเพื่อบอกให้รู้ว่าการมีชีวิตอยู่บนโลกใบนี้ บางทีไม่ใช่เพื่อไปให้ถึงปลายทางของเราเพียงอย่างเดียว การเดินทางที่ประเสริฐ งดงาม และยิ่งใหญ่ ก็เพื่อพาเพื่อนมนุษย์ให้ถึงปลายทางของเขาด้วย  ผมมีความสุขที่มีชีวิตอยู่ แล้วทำให้เขาประสบเป้าหมายตามต้องการ

ปรมาจารย์สำคัญที่สุดคนหนึ่งในประวัติศาสตร์พุทธศาสนามหายานในอินเดีย มีชีวิตอยู่ช่วงพุทธศตวรรษที่ ๙-๑๐ ผู้ก่อตั้งสำนักโยคาจารหรือสำนักวิชญาณวาท ที่เน้นเรื่องการปฏิบัติจิต ตามทฤษฎีว่าทุกสรรพสิ่งล้วนเกิดจากจิต

“อาจารย์ก็กอดด้วยความรู้สึกแบบนั้น ?”

“ใช่ ไม่ต่างจากผมกอดพระศรีอริย-เมตไตรย การที่เรามีชีวิตอยู่แล้วได้แผ่ความหมายอันดีงามแก่เพื่อนร่วมโลกซึ่งคือหมาตัวหนึ่งที่ไม่มีเจ้าของ นี่คือความหมายของชีวิตที่เกิดมาบนโลกใบนี้”

“การออกเดินของอาจารย์ถึงเป้าหมายที่ว่าจะทำนิพพานให้แจ้งไหมครับ ?”

“แจ้ง เราจะเรียกชื่ออะไรก็ได้ นิพพานเป็นเรื่องใหญ่มากของเถรวาท ถ้าผมพูดในที่ทั่วไปเขาก็ว่าบังอาจ พระที่บวชอย่างหนักยังไปสู่นิพพานไม่ได้ แต่สำหรับผมนิพพานไม่ใช่อะไรมากมายเลย  เหมือนยุคพระศรีอริยเมตไตรย ของเราว่าต้องสิ้นยุคพระสมณโคดมไปก่อน มีพุทธันดรเป็นช่องว่างอีก นี่ที่เราจินตนาการ ในความหมายที่แท้จริงพระศรีอริยเมตไตรยคือสภาวะเมตตาธรรมที่อยู่ในใจเรา ไม่มีศัตรู ไปที่ไหนก็มีแต่มิตร

ช่วงเวลาที่โลกว่างเว้นจากพระพุทธศาสนา คือระยะเวลาตั้งแต่ศาสนาของพระพุทธเจ้าสูญสิ้นไป จนกระทั่งมีพระพุทธเจ้าพระองค์ใหม่เกิดขึ้น

นิพพานเราก็ทำให้เป็นสิ่งที่สูงส่งมาก ยิ่งใหญ่มาก วันที่ผมก้มลงกราบพระภิกษุที่ท่านไล่ จิตของผมไม่มีความรู้สึกตำหนิ นั่นแหละความหมายที่ลึกล้ำยิ่งใหญ่เกินกว่าจะพรรณนาได้ เพราะเราอยู่ในโลกที่มีขั้วบวก-ลบ ดี-ชั่ว ได้มา-เสียไป ตลอดเวลา โลกของพระนิพพานไม่มีสิ่งเหล่านี้”

“เป็นภาวะที่กลับไปกลับมาไหมถึงแล้ว และกลับมาหลงอีก ?”

“นั่นเรายังไม่ได้ถึงนิพพานอย่างถาวร  พระนิพพานมีหลายระดับ โสดาบัน ผู้เข้าถึงเขตแดนพระนิพพาน ถ้าเรายังไม่ถึงพระนิพพาน เป็นแค่อริยบุคคลขั้นต้น ๆ ก็กลับไปกลับมาได้ ถ้าปฏิบัติอานาปานสติจนถึงขั้นอุเบกขาก็ไม่ต้องกลับมาแล้ว นี่ฝ่ายเถรวาท  แต่ถ้าฝ่ายสันสกฤต หากเป็นแสงสว่างก็มีดีกรีของความสว่าง ตอนสว่างเราจะเห็นอะไรที่มันใหญ่ ๆ มีสีสัน แต่สิ่งเล็ก ๆ ยังมองไม่เห็นก็ได้  นั่นตามเรื่องเล่า ตำนาน แต่ความหมายจริง ๆ คือชื่อเรียกไม่สำคัญ ในภาษาบาลีไม่ได้เรียกบรรลุนิพพาน แต่บอก ‘ทำพระนิพพานให้แจ้ง’ แสดงว่ามันคลุมเครืออยู่ในใจเราเอง ดังคำกล่าว ‘ฉันอยู่กับเธอตลอดเวลา ไม่เคยทิ้งเธอไปไหน แต่วันนี้ที่เธอเห็นฉัน เพราะจิตของเธอ’

เมื่อท่านนโรปะยังเป็นอธิบดีสงฆ์ เป็นผู้รู้หมายเลข ๑ ของมหาวิทยาลัย แต่เช้าวันหนึ่งขณะนั่งสาธยายปรัชญาปารมิตาสูตร มีหญิงชราปรากฏบังแสงที่ท่านอ่านคัมภีร์ นางถาม ‘ทำอะไรอยู่’ ท่านตอบ ‘สาธยายปรัชญาปารมิตา’  ‘รู้ความหมายที่สาธยายอยู่หรือ’  ทันทีที่ตอบว่า ‘รู้’ หญิงชราส่งเสียงหัวเราะเยาะดังกึกก้อง แล้วเลือนหายไปในท้องฟ้า  อาจารย์นโรปะสะดุ้ง ตระหนักว่านี้คือเทพีผู้มาชี้ทางให้ เพราะคำตอบที่ท่านว่ารู้นั้นไม่จริง ท่านแค่จำได้ ที่เรียกว่าสุตมยปัญญา  ทำให้ท่านลาออกจากเบอร์ ๑ ของสถาบันสงฆ์อันทรงเกียรติที่สุด  ออกเดินทางเร่ร่อน สกปรกมอซอ สุดท้ายท่านก็ได้เรียนรู้ธรรม  ผมถึงเกิดความคิดว่า โอ้ วันนี้ถ้าผมยังสอนหนังสือ แล้วพระภาคินีปรากฏขึ้นว่า ที่สอนอยู่นั้นรู้แล้วหรือ หากผมตอบว่ารู้ เธอหัวเราะเยาะผมแน่ เป็นแรงบันดาลใจให้ผมเดินตามรอยอาจารย์นโรปะ”

พระสูตรสำคัญที่สุดของพุทธศาสนามหายาน ว่าด้วยการใช้ปัญญาญาณเพื่อขจัดความยึดมั่นถือมั่น เข้าใจถึงสุญตาหรือความว่าง อันเป็นธรรมสูงสุด เพื่อพาจิตข้ามพ้นวงวัฏสู่ความหลุดพ้น

“เมื่อปฏิบัติไปเราทราบอย่างไรว่าได้ทำพระนิพพานให้แจ้งแล้ว ?”

“การปฏิบัติธรรมไม่ใช่ความคิด แต่เป็นสภาวะที่รู้ขึ้นมาเอง อธิบายค่อนข้างยาก เพราะคนจะต้องคิดตาม และต้องใช้คำเป็นตัวพรรณนา ซึ่งคำก็ถูกประดิษฐ์จากความคิด”