ราวปลายปี ๒๕๖๓ แฮชแท็ก #หิมพานต์มาร์ชเมลโล่ ก็ปรากฏขึ้นในทวิตเตอร์และเฟซบุ๊ก กระทั่งได้รับความนิยมจนกลายเป็นไวรัล เกิดการต่อยอดโดยมีคนนำไปวาดเป็นภาพแฟนอาร์ต การ์ตูน แอนิเมชัน โมเดล หรืองานสร้างสรรค์อื่น ๆ บรรดาสัตว์จากป่าหิมพานต์ตามตำนานความเชื่อโบราณจึงมาโลดแล่นมีชีวิตชีวาในสื่อออนไลน์ ซึ่งก็คือโลกเสมือนอีกใบที่ซ้อนทับอยู่ในชีวิตจริงของยุคปัจจุบัน ก่อนที่วันหนึ่งกระแสดังกล่าวจะส่งทอดมาถึงอาจารย์โม่ในที่สุด

“ตอนหิมพานต์มาร์ชเมลโล่เป็นกระแส ก็มีแฮชแท็กในทวิตเตอร์ว่า อยากให้คนทำกาชาปองอับเฉาไม่อับเฉาทำงานนี้บ้าง  ผมไม่ได้เห็นเอง แต่คนอื่นแคปส่งมาให้ ผมก็เฮ้ย น่าสนใจ รู้สึกตื่นเต้น อยากทำ”

อาจารย์โม่ลงมือทำงานนี้อย่างไม่รีรอ โดยคัดเลือกต้นแบบรูปปั้นสัตว์หิมพานต์ที่โดดเด่นมาสร้างสรรค์เป็นเหล่าสมาชิกทั้งห้าของ “เดอะแก๊ง” ในผลงานชุดแรก ได้แก่ มอมจากวัดพระธาตุขามแก่น จังหวัดขอนแก่น, เหราจากวัดชัยภูมิการาม จังหวัดอุบลราชธานี, สิงห์จากวัดเกาะวาลุการาม จังหวัดลำปาง

รวมทั้งพญานาคสีฟ้าจากวัดนรวราราม จังหวัดมุกดาหาร ที่บนหัวมีหงอนเรียงเป็นแผง โดยอาจารย์โม่ให้ฉายา “นาคพังก์”

ส่วนพญานาคสีเขียวจากวัดโพธิ์ศรีทุ่ง จังหวัดอุดรธานี อาจารย์โม่ดูว่าลักษณะคล้ายฝักข้าวโพด จึงตั้งชื่อ “นาคโพด”

ในปี ๒๕๖๓ เมื่อผลงานอาร์ตทอยหิมพานต์มาร์ชเมลโล่ชุดแรกของอาจารย์โม่เปิดตัวในเพจ MOTMO Studio ปรากฏว่ามีผู้สนใจสั่งจองเต็มหน้าเพจ

อาจารย์โม่เผยว่ากระแสตอบรับจากคนส่วนใหญ่มักชื่นชอบมอม เพราะตัวสีขาวหน้าตาจิ้มลิ้มน่าเอ็นดู ส่วนตัวเขาเทใจให้นาคโพดเป็นตัวโปรด เพราะชอบหงอนบนหัวทรงกรวยแหลมสีแดง มองดูคล้ายหมวกซานตาคลอส

อาจารย์โม่บอกตนเองก็เหมือนศิลปินรุ่นใหม่คนอื่น ๆ ที่มักค้นคว้าข้อมูลการทำงานเบื้องต้นจากอินเทอร์เน็ต แต่หากมีเวลาและโอกาสก็พร้อมเดินทางลงพื้นที่จริง เขาจึงตระเวนไปตามวัดและสถานที่หลายแห่งในจังหวัดต่าง ๆ ที่มีรูปปั้นฝีมือช่างท้องถิ่น

“ตอนแรกผมคิดว่ารูปปั้นพวกนี้จะมีเฉพาะวัดทางภาคอีสานและภาคเหนือตอนล่าง แต่ภายหลังพบว่ามีกระจายอยู่ทั่วประเทศ อย่างสุพรรณบุรี สิงห์บุรี หรือที่ชัยนาทด้วย”

อาจารย์โม่อธิบายเพิ่มว่า “มันเหมือนวัฒนธรรมย่อย หรือวัฒนธรรมของชาวบ้านที่ไม่ได้ขึ้นตรงต่อวัฒนธรรมหลวง ลองสังเกตว่าวัดที่ติดถนนใหญ่หรือถนนตัดใหม่ มักมีรูปปั้นพญานาคที่เหมือนในกรุงเทพฯ คือกระหนก ลายไทยแบบช่างหลวง แต่หากเป็นวัดที่ต้องขับรถเข้าไปไกล ๆ หรือตั้งอยู่ลึกในชุมชนเก่าแก่ ซึ่งโดยมากเป็นของกลุ่มชาติพันธุ์ เช่น ชุมชนไทยพวน ลาวโซ่ง มอญ ญวน วิธีปั้นพญานาคจะมีเอกลักษณ์ของตัวเอง พูดง่าย ๆ คือวัฒนธรรมหลวงจากส่วนกลางยังเข้าไปไม่ถึง

“บางคนอาจมองศิลปะชาวบ้านแบบนี้ในแง่ขบขันแต่พอเราลงพื้นที่จริง ๆ ถึงรู้ว่ามันเป็นเรื่องเข้มข้น เขาทำด้วยศรัทธา ไม่ได้ปั้นเอาสนุกหรือตลก...”

ดังเช่นรูปปั้นพญานาคสีเขียวแห่งวัดโพธิ์ศรีทุ่ง จังหวัดอุดรธานี ต้นแบบของนาคโพด ก็มีความเป็นมาน่าสนใจ ตามที่คนในท้องถิ่นเล่าให้อาจารย์โม่ฟัง

“รูปปั้นพญานาคที่วัดโพธิ์ศรีทุ่ง ความจริงชื่อปู่ราชคฤห์มหาราชา ผู้ปั้นคือ ‘ยายจ้ำ’ ซึ่งคล้ายเป็นคนทรง เชื่อกันว่ามีเวทมนตร์สื่อสารกับวิญญาณได้  ยายจ้ำฝันเห็นพญานาคลักษณะแบบนี้ที่บนหัวมีหงอนเป็นกรวยแหลมสีแดง ไม่เหมือนรูปพญานาคทั่วไป แกเลยขออนุญาตทางวัดปั้นโดยให้ลูกหลานมาช่วยทำ แล้วตั้งไว้ในวัด เราไปดูของจริงก็ทึ่งนะ ลำตัวยาวมาก ทุกวันนี้คนในชุมชนก็มาจุดธูปไหว้ขอพรตลอดเพราะเชื่อว่าเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์”

อาจารย์โม่สนุกกับการทำงานชุดหิมพานต์มาร์ชเมลโล่อย่างต่อเนื่อง จนปัจจุบันสมาชิกในแก๊งเพิ่มขึ้นเป็น ๑๓ ตัว

นอกจากนาคโพด อาจารย์โม่บอกว่าสมาชิกอื่น ๆ ในกลุ่มต่างก็มีที่มาหรือ “สตอรี” น่าทึ่ง รวมทั้ง “นาคม่อน” ซึ่งถอดแบบมาจาก “นาคโดเรมอน” บนซุ้มประตูทางขึ้นวัดเขาพระ จังหวัดพิจิตร

เหตุที่รูปปั้นพญางูได้รับฉายานี้จากชาวเน็ตเพราะมีลำตัวสีฟ้า โดยเฉพาะส่วนหัวกลมโตและอ้าปากกว้างยิ่งดูคล้ายตัวการ์ตูนโดเรมอนของญี่ปุ่น

“รูปปั้นนี้น่าจะปั้นไว้ไม่เกิน ๑๐ ปี ช่างปั้นเป็นคนในพื้นที่นั่นแหละ แต่วันนั้นผมไปตามหาแล้วไม่เจอ ความเป็นมาคือท่านเจ้าอาวาสจ้างช่างให้มาปั้นพญางูที่ซุ้มประตู แต่ปั้นไปปั้นมากลายเป็นมีหัวกลม ๆ ไม่ได้อลังการทรงอำนาจ เจ้าอาวาสเห็นแล้วบอกให้ทุบเพราะไม่ตรงตามแบบ แต่ช่างบอกเขาฝันเห็นงูยักษ์ นู่นนี่นั่น คงไม่อยากให้ทุบ ต่อมามีคนไปถ่ายรูปแล้วโพสต์ลงอินเทอร์เน็ต พอได้รับความนิยมกลายเป็นไวรัล ทางวัดเลยยอมให้อยู่ต่อ”

โซเชียลมีเดียทำให้พญานาคในท้องถิ่นกลายเป็นที่รู้จักในวงกว้าง ปู่ราชคฤห์มหาราชากลายร่างเป็นอาร์ตทอย แล้ววันหนึ่งเมื่อถึงเวลาเหมาะสมนาคโพดก็ได้โอกาสหวนคืนสู่ถิ่นกำเนิด

อาจารย์โม่พานาคโพดกลับถิ่นเกิด พร้อมนำรายได้จากการจำหน่ายอาร์ตทอยส่วนหนึ่งไปถวายวัดโพธิ์ศรีทุ่ง
ภาพ : MOTMO Studio

หลังงานอาร์ตทอยหิมพานต์มาร์ชเมลโล่ชุดแรกของ MOTMO Studio เปิดจำหน่ายในปี ๒๕๖๓ ก็เกิดวิกฤตโควิด-๑๙ ในเมืองไทย กระทั่งสถานการณ์โรคระบาดค่อย ๆ สงบลง อาจารย์โม่จึงกลับไปยังแหล่งกำเนิดของแรงบันดาลใจ ได้แก่วัดหรือสถานที่ตั้งของรูปปั้นต้นแบบแต่ละแห่ง เพื่อสานต่อภารกิจที่ตั้งใจไว้

“ผมทำหุ่นนาคโพดขนาดใหญ่ตัวหนึ่งให้ที่วัด (วัดโพธิ์ศรีทุ่ง) แล้วนำเงินรายได้จากการขายส่วนหนึ่งถวายวัดด้วย หลวงพ่อเจ้าอาวาสยินดีที่พวกเรามาหา ท่านพาเดินดูทั่ววัดเลย”

นาคโพดจึงได้กลับไปอยู่ใกล้ปู่ราชคฤห์มหาราชา เช่นเดียวกับสมาชิกอื่น ๆ ในแก๊งที่ทยอยกลับไปเยี่ยมเยียนต้นแบบของตน

ล่าสุดในปี ๒๕๖๘ อาจารย์โม่และทีมงานเดินทางไปถึงชุมชนไทยพวนที่โรงเรียนวัดบ้านทราย (ทองดำผดุงราษฎร์) อำเภอบ้านหมี่ จังหวัดลพบุรี ที่ตั้งของรูปปั้นสิงห์อายุกว่า ๗๐ ปี ต้นแบบ “สิงห์ตะวัน” สมาชิกใหม่ในกลุ่มหิมพานต์มาร์ชเมลโล่ เพื่อทำกิจกรรมกับเด็ก ๆ

“วันนั้นผมนำอาหารและขนมไปเลี้ยงเด็กที่โรงเรียน และให้พวกเขาระบายสีภาพวาดสิงห์ตะวัน แล้วถ่ายรูปร่วมกัน พวกเด็ก ๆ สนุกและชอบกันมาก” อาจารย์โม่บอกเล่าอย่างปลาบปลื้ม

การคืนถิ่นของนาคโพดและผองเพื่อนอาร์ตทอยจึงไม่ได้สูญเปล่า เพราะไม่เพียงส่งต่อรายได้และผลประโยชน์คืนสู่ชุมชนต้นทาง อีกเรื่องสำคัญคือปลูกฝังให้เด็ก ๆ ได้เห็นคุณค่าของสิ่งที่มีอยู่ในท้องถิ่นตนเอง

“งานศิลปะของผมไม่ได้ทำหน้าที่แค่วิพากษ์วิจารณ์สิ่งที่เป็นปัญหาสังคม แต่จะเข้าไปปลูกฝังคนรุ่นใหม่ให้อินกับสิ่งที่เขามีอยู่ เขาจะได้รู้สึกว่านี่ไม่ใช่แค่รูปปูนปั้นตลก ๆ แต่มันมีคุณค่า เราไปบอกเขาว่ามันดีอย่างไร ต่อไปพอโตเป็นผู้ใหญ่เขาจะดูแลมันเอง”

ย้อนกลับไปหลายปีก่อนขณะอาจารย์โม่กำลังเรียนระดับปริญญาโทด้านประติมากรรม เขาและเพื่อนเคยปั่นจักรยานตระเวนภาคอีสาน เพื่อสำรวจความเชื่อเรื่องพญานาคที่แพร่หลายในดินแดนแถบลุ่มแม่น้ำโขง

“ตอนนั้นผมปั่นจักรยานจากอำเภอเชียงคานไปจังหวัดอุบลฯ ระยะทางหลายร้อยกิโลเมตร เพื่อตามหาความเชื่อเรื่องพญานาค ซึ่งสนุกมาก คนท้องถิ่นเขาเชื่อกันจริงจัง บางคนบอกเคยเห็นกับตา ตัวใหญ่เท่าถังน้ำมัน ยาวจดนู่นเลย เราฟังแล้วก็ทึ่ง ดูแฟนตาซีมาก ทำให้ผมสนใจเรื่องเล่าของชาวบ้าน”

อาจารย์โม่เคยกล่าวถึงเป้าหมายอย่างหนึ่งของงานชุดนี้ นั่นคือพยายามหาคำตอบว่างานอนุรักษ์และการสร้างสรรค์ต่อยอดจะไปด้วยกันได้อย่างไร

“งานชุดนี้ที่ได้รับความนิยมเพราะว่าถูกลดทอน ถูกปรับให้กลายเป็นสิ่งที่เข้าถึงง่าย ด้วยความน่ารัก หรืออะไรก็ตาม แต่ผมว่าแก่นความเชื่อเดิมยังคงอยู่ มันไม่ได้ลดทอนความเชื่อเรื่องอำนาจของพญานาค” อาจารย์โม่อธิบาย

“สิ่งสำคัญคือเราต้องรู้ขอบเขต จะไม่แตะต้องเกินเลยในพื้นที่ของความเคารพหรือศรัทธา คนทำงานควรมีเซนส์หรือสัมผัสได้ว่าหากทำแบบไหนแล้วคนที่ศรัทธาอาจรู้สึกแย่ เจตนาจึงสำคัญมาก ถ้าแค่จะเอาฮา ตลกอย่างเดียว เจ็บมาหลายคนแล้ว ซึ่งหากถามผม ผมจะปรับเพื่อให้เชื่อมโยงกับคนรุ่นใหม่ แต่จะไม่ลบหลู่นะ

“งานอนุรักษ์ใด ๆ ล้วนเปรียบเสมือนร่างกายมนุษย์ ถ้าร่างนั้นขาดจิตวิญญาณ ซึ่งก็คือความร่วมสมัย แล้วเมื่อไรที่คนรุ่นใหม่ปฏิเสธร่างกายเหล่านี้ สังเกตว่างานอนุรักษ์จะอยู่ยากมาก ต้องฝืน ต้องหางบมาช่วย

“หากงานอนุรักษ์ดังกล่าวถูกปรับ ประยุกต์จนคนรุ่นใหม่สนใจ มันจะไม่หายไป แต่ถ้าบอกว่า ห้ามทำอย่างนั้น ต้องเป็นอย่างนี้ มันจะรู้สึกเชย เริ่มน่ากลัว ไม่อยากเข้าใกล้”

เจ้าของผลงานหิมพานต์มาร์ชเมลโล่กล่าวทิ้งท้าย “เพราะฉะนั้นผมมองว่าเป็นเรื่องควรทำด้วยซ้ำ เหมือนการเปิดประตูให้เห็นหมุดหมายใหม่ ว่าศิลปวัฒนธรรมที่เป็นรากเหง้าของเราเมื่อจับมาทำใหม่ในหมวดของงานดีไซน์ แล้วปรับตามความชำนาญของศิลปิน ก็สามารถเข้าถึงคนรุ่นใหม่ได้”

ถึงตอนนี้คงไม่ใช่เรื่องเป็นไปไม่ได้ หากใครสักคนจะนั่งสบตากับหุ่นจิ๋วนาคโพดที่ได้จากตู้กาชาปอง แล้วเกิดแรงบันดาลใจเดินทางไปวัดโพธิ์ศรีทุ่ง เพื่อเยี่ยมเยียนและสักการะปู่ราชคฤห์มหาราชาร่วมกับชาวบ้านผู้เปี่ยมศรัทธา จากนั้นค่อยหยิบสมาร์ตโฟนมาถ่ายเซลฟีก่อนโพสต์ภาพลงโซเชียลมีเดีย