พ่อปู่ศรีสุทโธและแม่ย่าศรีปทุมมา พญานาคผู้คุ้มครองผืนน้ำและความอุดมสมบูรณ์บนเกาะดอนแก้วกลางบึงโขงหลง มองเห็นเทือกเขาทางซ้ายในภาพคือภูลังกาซึ่งค้นพบถ้ำนาคาและเศียรพญานาคหลังการตั้งบึงกาฬเป็นจังหวัดใหม่ 

วังบาดาลหรือนาคพิภพเป็นอย่างไร เราคงไม่มีโอกาสลงไปเห็นด้วยตาตนเอง 

ถ้าอ่านทศชาติชาดกก็มีเรื่องของมนุษย์ที่ได้ไปเห็นวังพญานาคและกลับคืนมาโลกมนุษย์ได้ เช่น นายพรานเนสทะกับลูกชายที่เผอิญมาพบภูริทัตนาค แล้วถูกพาไปอยู่วังพญานาคเสพสุขกับทรัพย์สมบัติซึ่งมีนางนาคคอยปรนนิบัติมากมาย แต่อยู่ไป ๆ ก็เบื่อหน่ายคิดถึงบ้าน ครั้นพอกลับโลกมนุษย์แล้วยิ่งเต็มไปด้วยกิเลสและความละโมบ

กำเนิดของภูริทัตนาคยังเกี่ยวพันกับความขัดแย้งของนาคกับมนุษย์ คือทรงเป็นลูกครึ่ง มีแม่เป็นธิดาของพระเจ้ากรุงพาราณสีกับพระมารดาซึ่งเป็นนางนาค  พ่อของภูริทัตคือธตรฐพญานาค ซึ่งได้ยกทัพนาคมาล้อมเมืองบีบให้พระเจ้ากรุงพาราณสียกพระธิดาให้ แสดงอิทธิฤทธิ์แผ่พังพานและพ่นลมหายใจปกคลุมเมืองจนมืดมิด ขู่ว่าจะฆ่าชาวเมืองให้หมด

บนเกาะดอนโพธิ์เป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ซึ่งชาวบ้านนับถือรูปเคารพของปู่อือลือนาคราช นิยมสร้างเป็นฤาษีห่มขาวมีนาคปรก

กลางเดือนมีนาคม ๒๕๖๙ เรือยาวติดเครื่องยนต์วิ่งไปกลางผืนน้ำกว้างของบึงโขงหลง จังหวัดบึงกาฬ เราเห็นแพลอยน้ำขนาดใหญ่ของต้นหม้อข้าวหม้อแกงลิงแซมกับกกหญ้าคาตลอดชายฝั่ง มีนกน้ำหลายชนิดอาศัยหากิน มองเบื้องล่างน้ำใสเห็นสาหร่ายอยู่ข้างใต้

หมุดหมายของการเดินทางค่อย ๆ มองเห็นชัดเจนขึ้นเรื่อย ๆ จนเรือมาเทียบท่าที่เกาะดอนโพธิ์

ตามตำนานท้องถิ่น บึงโขงหลงเป็นที่ตั้งของเมืองรัตพานคร ปกครองโดยพระเจ้าอือลือ ซึ่งถูกพญานาคราชถล่มทลายจนกลายเป็นบึงน้ำ เหลือเพียงเกาะดอนโพธิ์ เกาะดอนแก้ว และเกาะดอนสวรรค์ ซึ่งเป็นสถานที่ตั้งวัดประจำเมืองสามวัดตามชื่อเกาะ

ปัจจุบันบึงโขงหลงอยู่ภายใต้การดูแลของเขตห้ามล่าสัตว์ป่าบึงโขงหลง เป็นบึงน้ำธรรมชาติยาวตามทิศเหนือถึงใต้ถึง ๑๓ กิโลเมตร ส่วนช่วงกว้างสุดราว ๒ กิโลเมตร ฝั่งตะวันตกติดอำเภอเซกา ฝั่งตะวันออกติดอำเภอบึงโขงหลง 

ดูจากพื้นที่บึงโขงหลงก็นับได้ว่ารัตพานครเป็นเมืองที่ใหญ่มาก

เกาะดอนโพธิ์กับเกาะดอนแก้วเป็นเกาะเล็ก ๆ ตั้งอยู่ตอนกลางของบึง ส่วนเกาะดอนสวรรค์ใหญ่กว่าหลายเท่า อยู่ริมฝั่งตะวันตกขึ้นไปทางเหนือเกาะทั้งสอง

เมื่อเดินขึ้นเกาะดอนโพธิ์เราจะเห็นป้ายเขตห้ามล่าปักบอกไว้  สภาพธรรมชาติบนเกาะดอนโพธิ์เป็นป่าโปร่งพื้นหญ้า มองเห็นผืนน้ำล้อมรอบ คิดเล่น ๆ ก็อาจคล้ายนาคพิภพที่ชาดกบรรยายว่ามีหมู่ไม้ร่มรื่น หญ้าเขียวชอุ่ม มีสระโบกขรณีสวยงาม มีหงส์และกลีบดอกบัวลอยเกลื่อนกลาด

เดินต่อไปถึงบริเวณที่ดูมืดครึ้มวังเวงใต้ดงกอไผ่และต้นโพต้นไทร ก็ถึงศาลปู่อือลือนาคราชที่มีคนมาทำพิธีบูชา

ปู่อือลือนาคราชก็คือพระเจ้าอือลือ พระราชโอรสของพระองค์หลงรักกับนางนาคที่แปลงร่างมาเป็นมนุษย์ มีการจัดพิธีอภิเษกสมรสยิ่งใหญ่ โดยไม่มีใครรู้เลยว่าแต่งกับธิดาเมืองนาค ทั้งคู่อยู่กินกันหลายปีก็ไม่มีโอรส จนนางนาคล้มป่วยจึงเผยร่างจริงให้คนจับได้ พระเจ้าอือลือจึงขับไล่นางกลับวังบาดาล พอพญานาคราชมารับลูกสาวก็ขอเครื่องราชกกุธภัณฑ์ซึ่งมอบเป็นสัมพันธไมตรีตอนอภิเษกสมรสคืน แต่พระเจ้าอือลือคืนให้ไม่ได้เพราะแปรสภาพเป็นของอย่างอื่นหมดแล้ว พญานาคราชโกรธมาก จึงถล่มเมืองราบคาบเหลือไว้เพียงวัดทั้งสาม (น่าจะบวกกับความโกรธที่ลูกสาวถูกขับไล่ด้วย) เป็นที่มาของชื่อ “บึงของหลง” หมายถึงสิ่งของของพญานาคที่หายไป ตอนหลังเพี้ยนจาก “ของ” มาเป็น “โขง” ตามชื่อแม่น้ำโขง ทั้งที่น้ำในบึงไม่ได้มาจากแม่น้ำโขง

ถ้าอ่านป้ายทางการจะเขียนประวัติไว้ถึงแค่นี้ ทิ้งปริศนาให้คนต่างถิ่นงงว่าแล้วพระเจ้าอือลือซึ่งเป็นมนุษย์ กลายมาเป็นนาคได้อย่างไร

เมื่อถามผู้ดูแลศาลเจ้าปู่อือลือตามที่ต่าง ๆ ให้หายสงสัยจึงได้เรื่องราวที่ไม่อยู่บนป้ายว่า เพราะพระเจ้าอือลือถูกพญานาคราชสาปให้เป็นนาคเฝ้าบึงโขงหลงนั่นเอง

เกาะดอนโพธิ์เป็นหมุดหมายที่ผู้คนนั่งเรือมากราบไหว้ปู่อือลือ บ้างมาทำพิธีบวงสรวงด้วยของจัดถวายเป็นโต๊ะใหญ่ และจัดให้มีการรำถวาย ก่อนจะนั่งเรือต่อไปเกาะดอนแก้ว ซึ่งก็ตั้งศาลและรูปเคารพของพญานาคต่าง ๆ ไว้เช่นกัน

รูปเคารพปู่อือลือองค์เก่าแก่ของหมู่บ้านโสกโพธิ์ ตั้งอยู่ด้านในคล้ายศิลาสีเข้ม ประดิษฐานที่นี่เฉพาะระหว่างวันที่ ๓ เดือน ๓ ถึงวันที่ ๓ เดือน ๖ ทางจันทรคติ แล้วจะอัญเชิญไปตั้งที่เกาะดอนโพธิ์ตลอดทั้งปี

จากบึงโขงหลงมองไปทางทิศตะวันออกก็จะเห็นเทือกเขาภูลังกาทอดยาวตั้งตระหง่านอยู่ไม่ไกล ข้างบนนั้นเก็บซ่อนกลุ่มหินที่เหมือนพญานาคไว้มานาน จนเมื่อปู่อือลือพ้นคำสาป ก็มีผู้พบเห็นและเผยแพร่ภาพไปจนกลายเป็นหนึ่งในสถานที่ท่องเที่ยวโด่งดังของบึงกาฬ ดึงดูดทั้งนักท่องเที่ยวสายมูและสายธรรมชาติ สร้างรายได้จากการท่องเที่ยวให้กับผู้คนในท้องถิ่น

แรกได้ยินชื่อถ้ำนาคา ก็ชวนให้จินตนาการว่าเป็นโพรงถ้ำหรืออุโมงค์ลึกเข้าไปในภูเขา

แต่ความจริงเป็นซอกหลืบระหว่างผาหินหรือหินก้อนใหญ่ที่ผิวหน้าแตกลายคล้ายเกล็ดงูขนาดยักษ์ บางแห่งก็เป็นก้อนหินรูปทรงคล้ายหัวงู ซึ่งเหมือนจนน่าทึ่ง ส่วนสายมูจะบอกว่าน่าขนลุก

ในทางธรณีวิทยา แผ่นดินอีสานในอดีตเมื่อหลายร้อยล้านปีก่อนเป็นบริเวณใต้ท้องน้ำท้องทะเลที่มีตะกอนทับถม ต่อมาจึงยกตัวขึ้นเป็นที่ราบสูงอีสาน ภูเขาต่าง ๆ เช่น ภูพาน ภูกระดึง ภูลังกา จึงเป็นภูเขาหินทราย ต่อมาถูกแดดลมฝนกัดกร่อนจนเกิดหินที่มีรูปร่างต่าง ๆ

ความที่อดีตเคยอยู่ใต้ท้องน้ำ ก็อาจเปรียบเปรยได้ว่าภูลังกาเป็นวังบาดาลเก่า หรือนาคพิภพที่บัดนี้ถูกยกขึ้นมาเป็นเขาสูงราว ๕๐๐ เมตรจากระดับน้ำทะเล

ถ้ำนาคาลักษณะเป็นเกล็ดลำตัวพญานาคเลื้อยตวัดรอบผาหิน

เจดีย์หลวงปู่วัง ฐิติสาโร พระป่าสายธุดงคกรรมฐาน ลูกศิษย์หลวงปู่เสาร์ กันตสีโล ประดิษฐานเหนือยอดเขาหินทราย มีบันไดนาคทอดเลื้อยให้เดินขึ้นไปสักการบูชา ส่วนเจดีย์ของหลวงปู่เสาร์อยู่ด้านติดริมหน้าผา เป็นจุดชมวิวมองลงมาเห็นบึงโขงหลง

ถ้ำนาคาเพิ่งค้นพบเมื่อราวปี ๒๕๖๓ แม่แอร์ย้อนความหลังว่ามีครูบาอาจารย์เกิดนิมิตและมาบอกชาวบ้านว่าพญานาคเปิดมิติให้คนเห็นหินรูปพญานาคแล้ว จึงพาชาวบ้านมาช่วยกันสำรวจ  ชาวบ้านมีความเชื่อบอกต่อกันมาว่า “ภูลังกานี้คือสถานที่ปู่อือลือถูกสาป ข้าทาสบริวารที่อยู่บนบกจะกลายเป็นภูเขาเลากา ถ้าอยู่ในน้ำก็ให้บำเพ็ญศีลอยู่ใต้บาดาล  ถ้าดูความสูงและพื้นที่ของภูลังกาจะเท่ากับความลึกและพื้นที่ของบึงโขงหลง เหมือนพลิกบึงขึ้นมาเป็นภูเขา”

ฟังแล้วตื่นเต้นกับมุมมองการพลิกบึงโขงหลงขึ้นมาเป็นเขาลังกา ถ้าดูจากแผนที่กูเกิลรูปสัณฐานก็คล้ายคลึงกันอยู่มาก แต่พื้นที่เขาลังกาน่าจะใหญ่กว่าพอสมควร

ต่อมาอุทยานแห่งชาติภูลังกาจึงเปิดเส้นทางท่องเที่ยวถ้ำนาคา โดยจัดอบรมชาวบ้านเป็นมัคคุเทศก์นำทางเพื่อพานักท่องเที่ยวเดินให้ครบทุกจุด ไม่ให้หลงทางหรือเดินย้อนทิศ ป้องกันการทำลายทรัพยากรธรรมชาติ และดูแลความปลอดภัยของนักท่องเที่ยว โดยชาวบ้านจัดตั้งเป็น “ชมรมผู้นำเที่ยวท้องถิ่นถ้ำนาคา” ตั้งค่าไกด์เป็นราคามาตรฐาน ๕๐๐ บาทต่อกลุ่ม

ก่อนเดินขึ้นภูลังกา หลายคนอาจไม่ทันสังเกตเจดีย์พระธาตุบูรพาจารย์ ซึ่งสร้างในวาระ ๙๙ ปีชาตกาลหลวงปู่วัง ปี ๒๕๕๔

“ชาวบ้านถือว่าเป็นบารมีของปู่ปกปักรักษาเราค่ะ ถือว่าเราเป็นลูกหลานของปู่ ได้มีอยู่มีกิน ร่มเย็นเป็นสุข”

แม่แอร์เล่าว่าชาวบ้านขึ้นเขากันมานานก่อนจะเป็นอุทยานแห่งชาติ หาหน่อไม้ของป่าลงมาขายแทบทุกวันแต่ไม่มีใครเคยเห็นหินพญานาคกันมาก่อนเลย ชาวบ้านนับถือปู่อือลือและเขาลูกนี้มาตั้งแต่ปู่ย่าตาทวด ตัวเธอเองก็ขึ้นเขาตั้งแต่เด็ก  พอจัดตั้งเป็นอุทยานฯ ก็ห้ามชาวบ้านเข้าเขต เมื่อเปิดรับชาวบ้านเป็นไกด์เธอจึงตัดสินใจไม่ยากด้วยความรักความผูกพันกับพื้นที่ อบรมไกด์จนได้ใบอนุญาตผู้นำเที่ยวท้องถิ่นรุ่นแรก ๆ ตั้งแต่เมื่อ ๕-๖ ปีก่อน แล้วมาช่วยอบรมไกด์รุ่นหลัง ๆ ตั้งแต่ร่วมเดินนำนักท่องเที่ยวไปด้วยกันหลายรอบจนกว่าไกด์ใหม่จะพูดคุย อธิบาย และให้บริการนักท่องเที่ยวเป็นที่ประทับใจ โดยเฉพาะการสังเกตอาการนักท่องเที่ยวให้ออกว่าไปต่อ “ไหวหรือไม่ไหว”

“แบบว่าหน้าซีดหน้าเหลือง ตาลอยหรือมือชาเท้าชา หายใจไม่ปรกติ เราจะปฐมพยาบาลเบื้องต้นก่อน คุยกับเขา อธิบายว่าถ้าไปต่อทางอีกไกลจะอันตราย เราจะขออนุญาตพาเขาไปเปิดทรัพย์ที่ถ้ำหลวงปู่วัง ซึ่งเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ แล้วพาเขาลงเลย ส่วนคนอื่นในกลุ่มรออยู่ข้างบนแล้วเราก็ขึ้นไปใหม่ค่ะ”

ถ้ำหลวงปู่วังซึ่งเป็นจุดหมายที่พลาดไม่ได้ของนักท่องเที่ยวสายมู แม้จะไปต่อจุดอื่นไม่ไหว ก็คือถ้ำที่พำนักของหลวงปู่วัง ฐิติสาโร พระป่าสายธุดงคกรรมฐานลูกศิษย์หลวงปู่เสาร์ กันตสีโล เป็นคนอุบลราชธานี เกิดในตระกูลหมอปะกำช้างจึงรู้คาถาอาคมด้วย ท่านชอบเดินธุดงค์ไปตามป่าเขาเขตอีสานตอนบน ตามประวัติที่มีบันทึกเล่าว่า ท่านปรารถนาจะเป็นพระพุทธเจ้าในภายภาคหน้า หลวงปู่เสาร์บอกว่าต้องใช้เวลาสร้างบารมีมาหลายกัป หลายภพหลายชาติ และแนะให้เลิกความปรารถนานี้เสีย แต่พระอาจารย์วังยืนยันหนักแน่นถึงขั้นใครจะบังคับให้ถอนก็ยอมตาย หลวงปู่เสาร์จึงขออนุโมทนา

ปี ๒๔๘๘ ท่านธุดงค์มาภูลังกาและพบชะง่อนหินริมผาที่มีแสงส่องถึงตลอด ซึ่งไม่เคยมีใครพบมาก่อน จึงตั้งใจใช้เป็นที่พำนัก ให้ชื่อว่า “ถ้ำชัยมงคล” สมัยนั้นรอบภูลังกายังเป็นป่าอุดมสมบูรณ์ มีสัตว์ป่า เช่น ช้าง เสือ กระทิง หมี เลียงผา นกยูงเป็นฝูง ๆ ท่านต้องเดินลงเขาผ่านป่าดงไปหลายกิโลเมตรเพื่อบิณฑบาตในหมู่บ้าน แม้จะได้แค่ก้อนข้าวเหนียวเล็ก ๆ หนึ่งก้อนกับพริกเกลือ ก็ไม่ใช่อุปสรรคต่อการเจริญภาวนาขัดเกลากิเลสตัณหา เพื่อเป็นผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน

ตัวอย่างการปฏิบัติภาวนาขั้นอุกฤษฏ์ของหลวงปู่วังนั้น ลูกศิษย์ของท่านคือหลวงปู่โง่น โสรโย เล่าว่า “...ครูบาวัง ชอบไปนั่งบำเพ็ญเพียรที่ชะง่อนผาอันสูงลิบลิ่วบนยอดภูลังกา ชะง่อนผานั้นกว้างประมาณ ๒ ศอก กำลังเหมาะเจาะพอดี เวลานั่งลงไป ถ้าเอียงซ้ายหรือเอียงขวานิดเดียวเป็นต้องร่วงลงไปในเหวลึก หรือถ้าสัปหงกไปข้างหน้าก็หัวทิ่มลงเหวอีกเหมือนกัน”

หลวงปู่วังมักเล่าให้ญาติโยมฟังว่ามีเทวดามารับศีลและฟังเทศน์จากท่านเป็นประจำ ส่วนเรื่องเกี่ยวกับพญานาคก็มีคืนหนึ่งขณะนั่งสมาธิพญานาคได้มาขอส่วนบุญในนิมิต พอกลางวันก็ปรากฏงูสีแดงยาว ๒ ศอก เลื้อยเข้ามาในถ้ำชัยมงคลแล้วหายไป เช้าอีกวันท่านจึงอุทิศบุญจากการถวายภัตตาหารให้แก่พญานาค คืนนั้นพญานาคก็มาบอกว่าได้รับบุญกุศลแล้ว และขอลาไปสู่สุคติภพที่ดีกว่า

หลวงปู่วังมรณภาพในปี ๒๔๙๖ บรรพชาได้ ๒๑ พรรษา อายุ ๔๑ ปี

ไม่มีบันทึกว่าปู่อือลือนาคราชเคยมาขอบุญหรือฟังธรรมจากหลวงปู่วังหรือไม่

ถ้ำชัยมงคลคือถ้ำหลวงปู่วังที่ท่านมุ่งมั่นปฏิบัติธรรมเพื่อเป็นพระพุทธเจ้าในกาลหน้า เป็นจุดที่นักท่องเที่ยวมากราบสักการะรูปจำลองซึ่งนั่งอยู่ตรงตำแหน่งเดิมของท่าน และทำพิธีเปิดทรัพย์ วางกระเป๋าเงินบนถาดขอโชคลาภ เงินทอง และสุขภาพ

“ไหว้สาธุขอให้สุขภาพแข็งแรง ไม่มีเจ็บไข้ได้ป่วยขอให้ร่ำรวยทำงานทำการไปเรื่อย ๆ เงินทองไหลมาเทมา ก็ขอประมาณนี้ค่ะ นักท่องเที่ยวหลายคนประทับใจก็กลับมาอีก”

แม่แอร์ขึ้นเขาลงเขาแทบทุกวัน เมื่อถามว่าเคยพบเจออะไรบ้างไหม เธอตอบว่า “สิ่งศักดิ์สิทธิ์เรามองไม่เห็น แต่รู้สึกสัมผัสได้ บางครั้งก็มีอาการขนลุกซู่ ก็บอกกล่าวสาธุ ลูกหลานได้ขึ้นมาชื่นชมบารมี เป็นความเชื่อของเราเองที่นับถือท่าน”

หินหัวพญานาคขนาดยักษ์นั้นดูราวกับสิ่งมีชีวิตที่นอนอยู่ ณ ที่นี้มาเนิ่นนาน ส่วนที่ถ้ำนาคาพญานาคสำแดงลำตัวยาวใหญ่เลื้อยพันรอบผาหินคดโค้งไปมาอย่างน่าตื่นตะลึง

เมื่อเทียบกับมนุษย์ที่เล็กทั้งขนาดและอายุขัย พญานาคแห่งภูลังกาจึงยิ่งใหญ่ด้วยพลังอำนาจ เป็นดั่งตัวแทนของสรรพสิ่งที่ดำรงอยู่มาแต่บรรพกาล

นาคพิภพแห่งนี้ยังซ่อนสมบัติอะไรไว้อีก เราไม่อาจรู้ได้ ว่ากันว่ามีการพบหินหัวพญานาคใหม่เรื่อย ๆ รอเปิดจุดใหม่บนเส้นทางให้ชมและสักการะ

อ่านป้ายอุทยานฯ อธิบายธรรมชาติของรอยแตกเกล็ดนาคบนผิวหน้าหิน ระบุว่าเกิดจากการเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิระหว่างกลางวันกับกลางคืน ทำให้หินขยายตัวและหดตัวสลับไปมาตลอดเวลายาวนาน จนแตกเกล็ดซ้อนเป็นชั้น ๆ เรียกว่า sun crack

อดคิดไม่ได้ว่านี่ก็คือวัฏจักรของพลังงานและการเกิดดับซึ่งหมุนเวียนไปตามวิบากกรรม

ภายใต้จักรวาลอันไม่มีวันสิ้นสุด  

ในตำนานและชาดกเกี่ยวกับพญานาค เราไม่ค่อยพบการเล่าเรื่องของชาวบ้านนาค

ในนาคพิภพมีหมู่บ้านไหม ชาวบ้านนาคทำมาหากินอะไร และมีศิลปินนาคไหม

วันนี้ถ้าใครอยากเห็นก็มาเยี่ยมเยือนหมู่บ้านพญานาคแห่งเดียวในเมืองไทยได้ อยู่ห่างจากบึงโขงหลง-ภูลังกาไปราว ๑๒๐ กิโลเมตร

ชื่อราชการไทยคือ หมู่บ้านขี้เหล็กใหญ่ ตำบลหนองพันทา อำเภอโซ่พิสัย จังหวัดบึงกาฬ

เราจะได้เดินชมบ้านธรรมดาของชาวนาค บาร์เบอร์หรือร้านตัดผมชาวนาค บ้านสานกระติ๊บชาวนาค บ้านเกษตรไร่นาสวนผสมชาวนาค วัดของชาวนาค (วัดโพธิ์ศรีมงคล) รวมทั้ง “พิพิธภัณฑ์ชุมชนมีชีวิต” ของชาวนาค

หมู่บ้านขี้เหล็กใหญ่ ตำบลหนองพันทา อำเภอโซ่พิสัย พลิกโฉมเป็นหมู่บ้านพญานาคด้วยภาพกราฟฟิตีสะท้อนวิถีชีวิตและอาชีพของเจ้าของบ้าน  ภาพล่างซ้าย ชาวบ้านชุมนุมไปจับจักจั่น ช่างภาพจึงขอถ่ายภาพกับกราฟฟิตีผนังข้างบ้านผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้าน ลุงสาย แววศรี

แน่นอนว่าที่นี่ไม่ใช่หมู่บ้านชาวนาคจริง ๆ แต่เป็นชุมชนของชาวชาติพันธุ์ไทโซ่ หรือไทโส้ ราว ๕๐-๖๐ ครัวเรือน ส่วนหนึ่งอพยพมาจากลาวเมื่อกว่า ๑๓๐ ปีก่อน ความเชื่อความผูกพันกับนาคจึงฝังรากลึกอยู่ในวิถีวัฒนธรรมและศาสนาพุทธที่นับถือ ไม่ว่าจะเป็นงานบุญประเพณี หรือรูปนาคที่ประดับตามวัดและข้าวของเครื่องใช้ เช่นเดียวกับชุมชนอื่น ๆ ตลอดริมฝั่งโขง

แต่สิ่งที่ยกระดับความเป็นหมู่บ้านอีสานธรรมดา ๆ แห่งนี้ให้เป็นหมู่บ้านพญานาค คือภาพกราฟฟิตีร่วมสมัยของพญานาคสีสันสุดคิวต์ที่คดเลื้อยอยู่บนฝากระดาน เรือนไม้ ผนังบ้านปูน หรือรั้วสังกะสีตามมุมถนน สื่อถึงอาชีพเจ้าของบ้านและวิถีชีวิตในหมู่บ้าน สร้างความสนุกคึกคักให้ชุมชนนี้ เป็นจุดเช็กอินใหม่ของนักท่องเที่ยวที่มาบึงกาฬตั้งแต่เมื่อราว ๙ ปีก่อน

กว่าจะเปลี่ยนโฉมหน้าเป็นอย่างนี้ต้องอาศัยศรัทธาแรงกล้าของ “ขาบ” สุทธิพงษ์ สุริยะ ลูกหลานอีสานแท้ ๆ ของหมู่บ้าน

เขาเล่าแรงบันดาลใจว่ามาจากเหตุการณ์ในวัยเด็กที่เคยเห็นพญานาค

“หมู่บ้านเป็นที่ดอน พอหน้าฝนน้ำจะท่วมรอบ ๆ บ้านผมอยู่ท้ายหมู่บ้านก็เลยติดน้ำ ตอนเด็กเราก็เล่นกับน้ำมาตลอด พอตอน ๗ ขวบ วันหนึ่งผมเห็นกับตาเลย น้ำตีเป็นวง ๆ ดีดน้ำขึ้นไปสูงเท่าตึกสามชั้น เป็นวงล้อมีสีเทาดำหมุนอยู่ข้าง ๆ ตัวผม นั่นเมื่อ ๔๐ กว่าปีก่อนนะ หมู่บ้านยังล้าหลังมาก มันคงไม่มีเครื่องมือวิทยาศาสตร์อะไรมาอยู่ตรงนี้  ผมเห็นก็ช็อก คือมึนไปเลย พอมีสติได้ก็จ้ำเข้าบ้าน (หัวเราะ) เล่าให้พ่อแม่ฟัง เย็นวันนั้นผมเป็นไข้เพราะตื่นตกใจ”

สมัยนั้นหมู่บ้านไม่มีแม้แต่ไฟฟ้าใช้ ฝั่งตรงข้ามบ้านที่มีพญานาคเป็นป่ารก ถ้ามองไปแล้วจะน่ากลัวมาก ราวกับมีอะไรจ้องมองกลับมา เพราะฉะนั้นหากเด็กชายขาบดื้อ พ่อจะให้มองไปทางป่ารกนั้น

สุทธิพงษ์ สุริยะ นักปั้นแบรนด์ผู้กลับมาพัฒนาบ้านเกิดให้เป็นพิพิธภัณฑ์ชุมชนมีชีวิต แหล่งเรียนรู้และสร้างแรงบันดาลใจให้เยาวชนในท้องถิ่นไปจนถึงคนต่างถิ่น
ภาพ : พิพิธภัณฑ์ชุมชนมีชีวิต

เรือนไม้อีสานยกพื้นสูงอายุกว่า ๗๐ ปีหลังนี้จึงเป็นจุดเริ่มต้นของทุกอย่าง

ขาบเดินทางจากหมู่บ้านไปเรียนปริญญาตรีที่กรุงเทพฯ เขาลืมเรื่องราวอันน่าพิศวงเสียสนิทเมื่อโตขึ้น

พอเรียนจบก็ได้ทำงานที่แรกกับบริษัทในเครือซีเมนต์ไทย และต่อมาคือบริษัทออกแบบโฆษณา พร้อมกับค้นพบตัวเองว่าอยากเป็นฟู้ดสไตลิสต์ จนมีโอกาสฝากตัวเป็นลูกศิษย์ของครูโต-ม.ล. จิราธร จิรประวัติ ศิลปินนักวาดภาพประกอบและดีไซเนอร์ผู้มีผลงานมากมาย ซึ่งขาบเล่าว่าเป็นทั้งเหตุบังเอิญและวาสนา เพราะครูโตไม่ได้รับลูกศิษย์ง่าย ๆ

“ครูโตบอกว่าเห็นผมซื่อ ๆ ดี มาจากต่างจังหวัด ตอนหลังครูเฉลยว่ามีเหตุผลสองข้อที่รับผม คือ หนึ่ง ตระกูลจิรประวัติมีพระตำหนักคือวังมหานาค และผมมาจากบึงกาฬซึ่งก็เกี่ยวข้องกับพญานาค  ส่วนข้อ ๒ ยิ่งเป็นวาสนา คือพี่สาวครูโต เกิดวัน เดือน และปีนักษัตรเดียวกับผม ซึ่งเป็นเรื่องยากมากนะครับ ปีนักษัตรห่างกันหนึ่งรอบพอดี (๑๒ ปี) เรียกว่าสองเด้ง”

ขาบได้เรียนรู้จากครูโต ทั้งการบ่มเพาะรสนิยมและปรัชญาชีวิต โดยเฉพาะการนำงานศิลปะมาปรับใช้กับข้าวของ ให้จับต้องเป็นเงินมีมูลค่าเพิ่มได้ “จะมีศิลปินสักกี่คนที่มีมุมมองแบบนี้ ครูโตคือคนที่ทำแล้วพิสูจน์ให้เห็นจริง”

บ้านเรือนไม้อีสานแท้ ๆ ตกแต่งให้ดูร่วมสมัย มีเสน่ห์ดึงดูดคนเมืองให้มาเยี่ยมชม
ภาพ : สุวัฒน์ อัศวไชยชาญ

ฝึกฝนอยู่กับครูโต ๒ ปี ครูก็ให้ออกมาทำงานเอง ขาบทำงานฟรีแลนซ์สะสมประสบการณ์หลากหลาย ทั้งนักเขียน นักโฆษณา ฟู้ดสไตลิสต์ นักตกแต่งบ้าน ฯลฯ รวมทั้งประสบการณ์จากการประกวดหนังสือท่องเที่ยว Gourmand World Cookbook Awards จนพัฒนาสไตล์การออกแบบเป็นเอกลักษณ์ของตนเอง เปิดบริษัทออกแบบให้บริการปั้นแบรนด์กับธุรกิจด้านการท่องเที่ยวชุมชน การเกษตร และอาหาร ประสบความสำเร็จจนได้เป็นอาจารย์พิเศษให้มหาวิทยาลัยต่าง ๆ

ห่างหายจากบ้านเกิดไปหลายสิบปี ขาบกลับบ้านเรือนไม้ที่เติบโตในวัยเด็ก และหมู่บ้านขี้เหล็กใหญ่ที่ยังไม่ได้เปลี่ยนแปลงไปมากนัก

“เราวิเคราะห์ลูกค้ามาเยอะแยะ แต่ลืมวิเคราะห์บ้านเราเอง  ตอนนั้นแม่เสีย ผมรื้อข้าวของแม่ในบ้านแล้วก็เห็นความเป็นปราชญ์ของแม่  ถ้าแม่ตายไปโดยผมไม่ได้ทำอะไรสักอย่างคงเป็นการสูญเสียที่ผมรับไม่ได้  ผมคิดถึงแม่มากจนคืนหนึ่งผมฝันถึงภาพตอน ๗ ขวบว่าเห็นพญานาค”

เรื่องราววัยเด็กผุดขึ้นชัดในความทรงจำ เขาฉุกคิดว่าแม่อาจมาบอกว่าต้องเอาพญานาคเข้าบ้าน

ตรงที่เด็กชายขาบเห็นพญานาค ปัจจุบันจึงเป็นที่ประดิษฐานประติมากรรมพญานาคสามเศียรองค์สีเขียว บริเวณป่ารกทึบรอบ ๆ ถูกปรับเป็นสวนพรรณไม้ร่มรื่นกับลานพญานาคกราฟฟิตี สำหรับจัดกิจกรรมให้เด็กนักเรียนและนักท่องเที่ยว

“สามเศียร สะท้อนปรัชญาชีวิตของผม คือ ธรรมะ ธรรมชาติ และธรรมดา”

ขาบขยายความว่า ธรรมชาติก็คือโลก โลกต้องมีธรรมชาติ เป็นสุนทรียะและความสบายใจ  ธรรมะคือความสงบ พญานาคก็สนใจธรรมะ ต้องการความสงบ มนุษย์ก็ต้องการสถานที่ซึ่งช่วยให้ตัวเองนิ่งสงบ

“หวัง” นริศรา วงศ์ภูมี (ขวา) และ “หวาด” วิไลวรรณ ณ ตะกั่วทุ่ง (ซ้าย) พี่สาวของขาบ ผู้ดูแลต้อนรับ รวมทั้งเป็นแม่ครัวอีสานรสเลิศ ตามแนวคิดจาก local สู่เลอค่า
ถ่ายภาพหน้า “พญาทะนะมูลนาคราช” พญานาคประจำวันเกิดของคนเกิดวันศุกร์ ซึ่งเป็นวันเกิดของขาบ

ขาบย้ำว่าการพัฒนาเศรษฐกิจสร้างสรรค์ไม่ควรมองผลิตภัณฑ์อย่างเดียว เทียบกับธุรกิจสตาร์ตอัปเชิงผลิตภัณฑ์ที่มีคนทำมากมาย แต่ “สตาร์ตอัปชุมชน” ซึ่งเริ่มจากการพัฒนาพื้นที่หมู่บ้าน อาคารบ้านเรือน กลับไม่ค่อยมีคนริเริ่ม

“ถ้าเรามัวแต่พัฒนาผลิตภัณฑ์ แต่บ้านเขาโทรม ลูกหลานคงไม่อยากอยู่ เพราะคนรุ่นใหม่มีวิธีคิดอีกแบบหนึ่ง เขาอยากอยู่กับสิ่งที่ดูสะดวกสบาย  เราจึงต้องทำเป็น city branding พัฒนาสภาพแวดล้อมทางสถาปัตยกรรมและอาคารบ้านเรือนด้วย ยกตัวอย่างใครจะมาทำร้านกาแฟ โฮมสเตย์ในหมู่บ้าน ก็ใช้สีใช้แพตเทิร์นฟอนต์ตามธีม corporate design ได้ไหม เพื่อให้ทุกอย่างไม่ดูอีเหละเขละขละ  จังหวัดไหนอยากทำก็ให้เริ่มโฟกัสกับพื้นที่หนึ่งให้ชัดก่อน มันอาจมีถูกบ้างผิดบ้างก็แก้กันไป จนเกิดพื้นที่ต้นแบบ”

การมองภาพรวมเชื่อมโยงพื้นที่ เขายึดหลักบวร บ้าน วัด โรงเรียน และขยาย ร ไปถึง ร ราชการ แต่น่าจะเป็นตัวอักษรที่ยากที่สุด

หลังจากเกือบ ๑๐ ปีที่ขาบพยายามลงทุนและลงแรงเพื่อเปลี่ยนแปลงชุมชนบ้านเกิดให้เป็น “โซ่พิสัยโมเดล” และแม้ “พิพิธภัณฑ์ชุมชนมีชีวิต” จะได้รับรางวัลรองชนะเลิศอันดับที่ ๑ รางวัลผู้นำอาเซียนด้านการพัฒนาชนบทและขจัดความยากจน ประเภทองค์กรที่ไม่ใช่องค์กรของรัฐ (NGOs) หรือองค์กรภาคประชาสังคม (CSOs) ซึ่งจัดโดยกระทรวงมหาดไทย เมื่อปี ๒๕๖๗ แต่รัฐก็ไม่เคยเข้ามาสนับสนุนชุมชนแห่งนี้หรือช่วยขยายผลโมเดลนี้ไปชุมชนอื่น ๆ แต่อย่างใด  

“อยากเห็นกระทรวงมหาดไทย กระทรวงเกษตรฯ หรือหลาย ๆ กระทรวง จับมือกับคนที่ทำสำเร็จแล้วทำ city branding เป็นยุทธศาสตร์ชาติ ใช้เวลาสัก ๕ ปี เพราะเรื่องแบบนี้ต้องใช้เวลา เหมือนปลูกต้นไม้ ถ้าทำปีเดียว บอกได้เลยว่าล้มเหลว แล้วก็ให้ทุนแต่ละท้องถิ่น สานฝันไปด้วยกัน ไม่รู้ว่าชาตินี้จะเกิดขึ้นได้หรือเปล่า (หัวเราะ)”

เย็นย่ำก่อนพระอาทิตย์ตก ชาวบ้านหลายคนมารวมตัวตรงถนนหัวโค้งบ้านพิพิธภัณฑ์ชุมชนมีชีวิต เพราะคืนนี้มีนัดกันไปจับจักจั่นในสวนยางพารารอบ ๆ หมู่บ้าน

ชาวพญานาคทุกคนขยันขันแข็ง มีรายได้จากการทำการเกษตร ทำสวนยาง จับปลา ฯลฯ บางคนมีรายได้เสริมจากการเป็นช่างตัดผม บางครอบครัวแม่กับลูกสาวช่วยกันสานกระติ๊บและภาชนะผลิตภัณฑ์จักสานคล้าที่ออกแบบสวยงามร่วมสมัย  บางคนมีฝีมือปรุงรสอาหารพื้นถิ่นอีสาน เช่น แจ่วปลาแดก หม่ำหมู ไส้กรอกหมู กุนเชียง ปลาต่อแถว ฯลฯ แพ็กเกจเป็นผลิตภัณฑ์สำหรับต้อนรับนักท่องเที่ยวและจำหน่ายออนไลน์

วันนี้ภาพกราฟฟิตีพญานาคในหมู่บ้านอาจดูสีซีดจางลงกว่าเมื่อหลายปีก่อน แต่ชาวบ้านหมู่บ้านพญานาคยังยิ้มแย้มสดใส

“พญานาคเป็นตัวละครของจังหวัดบึงกาฬ จังหวัดอื่นก็อาจมีตัวละครใหม่ จะเป็นนกยูง สิงห์ หรืออะไรก็ตามถ้าคุณเอาตัวละครนี้มาเข้ากระบวนการสื่อสารอย่างที่ผมทำ มันก็จะกลายเป็นการสร้างมิติใหม่ของพื้นที่นั้น ๆ ผมอยากให้ที่นี่เป็นแรงบันดาลใจเพื่อส่งต่อความคิดครับ”

วัดศรีสามัคคีธรรมให้ความสำคัญกับการอุปถัมภ์เณร ซึ่งมาบวชที่วัดจำนวนมาก จนเป็นแรงผลักดันสำคัญให้เกิดกระปุกออมสินผ้าป่านาคกี้ เพื่อหารายได้เข้าวัดมาเป็นค่าใช้จ่ายต่าง ๆ

ถ้ามาที่วัดศรีสามัคคีธรรมในตัวเมืองอำเภอศรีวิไล จังหวัดบึงกาฬ ก็จะพบ “นาคกี้” - Naggie นาคเด็กน้อยแสนน่ารัก ตัวสีม่วงหงอนสีเขียวสดใส ยืนต้อนรับเราอยู่กลางลานวัด และยังมีเหล่านาคกี้สีสันเป็นภาพกราฟฟิตีสนุกสนานบนผนังอาคารต่าง ๆ ทั่ววัด

นาคกี้อายุ ๓ ขวบ (ตลอดไป) เกิดวันที่ ๒๓ มีนาคม ตรงกับวันเกิดของจังหวัดบึงกาฬ นิสัยอยากรู้อยากเห็น ซุกซนแบบเด็ก ๆ ไม่ชอบคนที่ลบหลู่หรือดูหมิ่นความศรัทธาในพญานาค และจะพ่นน้ำใส่คนที่เข้ามาทำอันตราย

เป็นคำแนะนำตัวเองบนป้ายข้างศาลาวัด

นาคกี้เป็นใคร มาจากไหน

ตามพุทธประวัติ หลังจากพระพุทธเจ้าตรัสรู้แล้วทรงเดินทางไปแสดงธรรมแก่กลุ่มคนต่าง ๆ หนึ่งในนั้นคือสามพี่น้องกลุ่มนักบวชบูชาไฟที่เรียกว่าชฎิล ชื่ออุรุเวล-กัสสปะ นทีกัสสปะ และคยากัสสปะ  คืนแรกที่มาถึงพระพุทธเจ้าก็เข้าไปขอพักในโรงบูชาเพลิงของชฎิลผู้พี่ คืออุรุเวลกัสสปะ ที่เลี้ยงพญานาคดุร้ายไว้ ทรงปราบพญานาคแล้วขดพญานาคไว้ในบาตร

“ขดเหลือตัวเล็ก ๆ ในบาตรคงเหมือนพญานาคน้อย เป็นเด็ก ๆ ที่ไม่มีฟัน ผิวก็ยังไม่มีเกล็ด ดูน่ารัก”

พระมหาศรายุทธ อัคคธัมโม เจ้าอาวาส เล่าความเป็นมาของนาคกี้ ซึ่งจินตนาการจากพญานาคของชฎิลสามพี่น้อง

พระมหาศรายุทธ อัคคธัมโม เจ้าอาวาสวัดศรีสามัคคีธรรม ผู้กำหนดหน้าที่ของวัดนี้ให้เป็นวัดสอน ไม่ใช่วัดเสก

นาคกี้กลายเป็นสัญลักษณ์ของวัดศรีสามัคคีธรรม จนคนรู้จักวัดในชื่อ “วัดนาคกี้”

บนโต๊ะยาวตัวใหญ่ เณรแต่ละคนมีพื้นที่ตั้งอุปกรณ์และชิ้นงานของตัวเอง แต่ละวันนับจำนวนว่าทำกระปุกนาคกี้ได้กี่ตัว เพื่อลงบัญชีไว้รับเป็นค่าขนมตามจำนวน

“สองสามสัปดาห์พระอาจารย์จะจ่ายเงินค่าขนมให้ เขาจะเห็นคุณค่าของเงินจากการทำงาน ไม่เหมือนกับการไปสวดมนต์ได้เงินศรัทธาจากโยม”

ถ้าลูกนาคทะเลเติบโตด้วยวิชาว่ายน้ำ เณรน้อยแห่งบ้านศรีวิไลก็เติบโตด้วยวิชาศิลปะและการทำงาน

“ขาบ” สุทธิพงษ์ สุริยะ ให้ความเห็นในฐานะผู้มีส่วนร่วมพัฒนาวัดศรีสามัคคีธรรมจนวันนี้มีชื่อเสียงทั่วประเทศในชื่อ “วัดนาคกี้”

“วัดรับเด็กที่ผ่านการทารุณกรรม ถูกทุบตีทำร้ายจากครอบครัวที่มีปัญหายาเสพติด เป็นปัญหาสังคมซึ่งใหญ่มาก กระปุกออมสินนาคกี้นอกจากช่วยเรื่องการหาเงินค่าอาหารของเด็ก ๆ แล้วยังช่วยให้เด็กมีสมาธิ เอาการทำงานมาหล่อหลอมจิตใจของเด็กซึ่งครอบครัวแตกสลาย  นาคกี้จึงไม่ใช่แค่นาคตะมุตะมิ ฉากหลังคือการแก้โครงสร้างของชาติ ปัญหายาเสพติด ปัญหาความมั่นคงของมนุษย์ ซึ่งยิ่งใหญ่มาก”

ครั้งนาคกี้ปรากฏตัวแรก ๆ ในหมู่บ้าน คนเฒ่าคนแก่ที่มีภาพจำของพญานาคก็เคยตั้งข้อกังขา แต่เมื่อหน่วยงานราชการและองค์กรต่าง ๆ เข้ามาสนับสนุน มีนักท่องเที่ยวนำรายได้เข้ามาท้องถิ่น นาคกี้ก็กลายเป็นแบรนด์สินค้าที่ช่วยให้ผลิตภัณฑ์ของชุมชนอย่างกระเป๋าผ้าทอ ผ้าขาวม้า เครื่องจักสาน มีราคาและจำหน่ายได้มากขึ้น พร้อมกับที่วัดทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางการส่งเสริมอาชีพและการพัฒนาผลิตภัณฑ์ที่ชาวบ้านสนใจทำ โดยขอความร่วมมือจากหน่วยงานต่าง ๆ เข้ามาให้ความรู้

เณรหลายรูปมาจากครอบครัวที่เหลือแต่ปู่ย่าตายาย เพราะพ่อแม่ไปทำงานต่างจังหวัด บางครอบครัวพ่อแม่ติดยาและสร้างความรุนแรง  พระอาจารย์จึงรับมาเลี้ยงดูและให้บวชเณรที่วัดเพื่อพัฒนาตนเองเป็นสมาชิกที่ดีของสังคมต่อไป

นับจากปี ๒๕๖๖ ที่นาคกี้ถือกำเนิด ผ่านมาเพียง ๓ ปี วัดและชุมชนเปลี่ยนแปลงอย่างมาก อนาคตของวัดนาคกี้และชุมชนศรีวิไลจะเดินหน้าต่อไปอย่างไรให้ยั่งยืน

“วันแมนโชว์ไม่ได้ ชุมชนต้องเข้ามาร่วม ตอนนี้เรารวมกลุ่มตั้งเป็นวิสาหกิจชุมชนนาคกี้เพื่อสังคม ทำหน้าที่เพื่อสังคม มีกลุ่มอาชีพเครือข่ายนาคกี้ที่ใช้นาคกี้เป็นแบรนด์สินค้าชุมชนประมาณ ๑๐ กว่ากลุ่มแล้ว พระอาจารย์บอกกับกลุ่มว่าเราอาจจะไม่เหมือนกลุ่มอื่น คือมาให้ ไม่ใช่มาเอา ชุมชนเขาก็ตอบรับ ให้ผู้ใหญ่บ้านแกนนำชุมชนมาตั้งกลุ่มช่วยกันบริหาร ไม่ได้ทำในนามวัด”

การพัฒนาชุมชนยังมีอีกหลายเรื่องที่พระอาจารย์ตั้งใจสนับสนุน เช่น การดูแลผู้ป่วยติดเตียง การให้ทุนการศึกษาให้เด็กได้เรียนถึงปริญญาตรี รวมไปถึงการถ่ายทอดองค์ความรู้จากนาคกี้ ซึ่งจะเรียกว่า “นาคกี้โมเดล” ก็ได้ ให้แก่ชุมชนอื่น ๆ

กระแสซีรีส์เรื่อง “สาธุ” อาจทำให้มีคนมองว่าสิ่งที่พระอาจารย์ทำอยู่เป็นพุทธพาณิชย์ พระอาจารย์ตอบว่า

“ถ้าเห็นความน่ารักของนาคกี้และมองทะลุตัวนาคกี้ก็จะเห็นเด็ก ๆ ของพระอาจารย์ที่ขาดความอบอุ่น นั่นคือสิ่งที่จะลบล้างคำว่าพุทธพาณิชย์”

ล่าสุดเมื่อเดือนพฤษภาคม ๒๕๖๙ วัดนาคกี้ได้รับการคัดเลือกจากกว่า ๕๐ พื้นที่ทั่วประเทศให้เป็น ๑ ใน ๗ เครือข่ายพื้นที่สร้างสรรค์ของประเทศ โดยโครงการพัฒนาต้นเเบบพื้นที่สร้างสรรค์ (Creative Cultural District)

เมื่อถามพระอาจารย์ว่าเชื่อเรื่องพญานาคและปาฏิหาริย์ของพญานาคไหม

“ตามหลักธรรมเรารู้อยู่แล้วว่าพญานาคเป็นสัตว์เดรัจฉาน เมื่อก่อนเห็นคนศรัทธาที่เรียกว่าสายมูนิยมบวงสรวง เราก็รู้สึกว่าไม่น่าจะใช่ แต่พอเราได้ทำพญานาคเอง แล้วพญานาคสร้างความเปลี่ยนแปลงไปหลาย ๆ มิติ ตอนนี้พระอาจารย์เชื่อแล้วว่าพลังของนาคมีจริง ไม่ใช่แบบปาฏิหาริย์ แต่เป็นการแก้วิกฤตให้เป็นโอกาส”

กราฟฟิตีรูปนาคกี้พี่น้องเล่นน้ำกันสนุก ยิ้มแย้มแจ่มใสบนผนังศาลา ชวนให้คิดถึงแม่นาคที่ฟูมฟักลูกนาคในถ้ำทองให้เติบโตจนว่ายข้ามกระแสน้ำเชี่ยว

ที่นี่พระมหาศรายุทธ อัคคธัมโม และชุมชนศรีวิไล ก็ได้อบรมเลี้ยงดูเณรน้อยจนเติบใหญ่ ฝ่าข้ามกระแสธารชีวิตอันเต็มไปด้วยความทุกข์ เรียนรู้สู่ความเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ขึ้นตามศักยภาพ