ครอบครัวพิบูลสงคราม ถ่ายเมื่อปี ๒๔๖๖ ก่อนร้อยโทแปลกจะเดินทางไปเรียนต่อที่ฝรั่งเศสขณะอายุ ๒๐ ปี 

ระหว่างประจำที่พิษณุโลกนี้เอง ร้อยตรีแปลกพบกับนางสาวละเอียด พันธุ์กระวี วัย ๑๔ ปี นักเรียนและครู ช่วยสอนในโรงเรียนผดุงนารี สานสัมพันธ์จนแต่งงานกันในช่วงปลายปี ๒๔๕๙

ต่อมาร้อยตรีแปลกย้ายมาประจำที่กรมทหารปืนใหญ่ที่ ๑ รักษาพระองค์ (ปืน ๑) ย่านบางซื่อ เข้าศึกษาในโรงเรียนเสนาธิการทหารบก ตอนนี้เองเขาฉายแววโดดเด่นในชั้นเรียน ในการสอบแก้ปัญหายุทธวิธีหนหนึ่ง เพื่อนทุกคนเลือก “เข้าตี” แต่แปลกกลับเลือก “ตั้งรับ” ผลคือเพื่อนสอบตกหมด ขณะที่เขาสอบได้

ปี ๒๔๖๗ ร้อยตรีหนุ่มวัย ๒๗ ปี ก็สอบได้ทุนไปศึกษาต่อวิชาทหารปืนใหญ่ที่ฝรั่งเศสพร้อมได้เลื่อนยศเป็นร้อยโท ตอนนี้เขามีบุตรแล้วสามคน  หลายปีต่อมาท่านผู้หญิงละเอียดเล่าว่าตอนนั้นสามีไปเมืองนอก โดย “นั่งเรือจ้างจากบางเขนแต่เช้ามืดแล้วไปจับเรือที่จะโดยสารต่อไป” สัมภาระมีเพียงกระเป๋าเสื้อผ้าใบหนึ่ง

ในยุคที่การสื่อสารทำได้ลำบาก มีเพียงการติดต่อทางจดหมายและโทรเลข ร้อยโทแปลกอาศัยจังหวะที่เรือเดินสมุทรแวะท่าเรือก็จะส่งจดหมายครั้งหนึ่ง

จดหมายจากเมืองท่าต่าง ๆ นั้นเดินทางมาถึงบ้านย่านปากคลองบางเขนเดือนละครั้ง โดยละเอียดจะมานั่งรอจดหมายที่หัวแพเสมอ

ข้อความในจดหมายหวานหยดไม่ต่างจากตอนเริ่มสานสัมพันธ์

“เวลานี้ได้เห็นพระจันทร์ดวงเดียวกับเธอ อยากเห็นเธอ ก็ได้เห็นพระจันทร์ดวงเดียวกับเธอ”

เป็นความโรแมนติกของนายร้อยโทหนุ่ม ก่อนจะเจอผองเพื่อนที่เปลี่ยนชะตาชีวิตของเขา

นักเรียนนายร้อยรุ่นเดียวกับแปลก 

“ระวังให้ดีเถอะ สักวันหนึ่ง
ไอ้หมัด ไอ้เหา จะกัดให้ประเทศฝรั่งเศสเน่าไปทั้งชาติ”

หลวงพิบูลสงครามต่อว่าเจ้าหน้าที่ตรวจคนเข้าเมืองฝรั่งเศส หลังได้ยินเจ้าหน้าที่บอกว่าสยามเป็นเมืองเหาเมืองหมัด

ร้อยโทแปลกขณะเรียนในฝรั่งเศส

โรงเรียนนายทหารปืนใหญ่ เมืองฟงแตนโบล 

บิดา-มารดาของประยูร

แม่มักเล่านิทานกริมม์ เรื่องนักปรัชญากรีก การปฏิวัติฝรั่งเศส ฯลฯ ให้เขาฟัง ขณะที่บิดาชอบเล่าเรื่องศึกฮ่อและเหตุการณ์ ร.ศ. ๑๑๒ จนเขารู้สึกว่า “ปลูกฝังความรักชาติไทยไว้ในหัวใจของข้าพเจ้าอย่างเต็มเปี่ยม”

ต่อมาประยูรถูกส่งเข้าโรงเรียนราชวิทยาลัย (ปัจจุบันคือโรงเรียน ภ.ป.ร. ราชวิทยาลัย ในพระบรมราชูปถัมภ์) ซึ่งขณะนั้นอยู่บนถนนบำรุงเมือง  พออายุ ๘ ขวบ บิดาก็นำเขากับพี่ฝาแฝดเข้าถวายตัวเป็นมหาดเล็กในรัชกาลที่ ๖ (ขณะดำรงพระอิสริยยศสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร) ประยูรเล่าว่างานหลักคือถวายงานพัด นวด บางครั้งอยู่ใต้โต๊ะ ทรงเสวยขาไก่ก็ประทานลงมาเลยทำให้ “เกิดเรื่องวิบาก เพราะย่าเหล (สุนัขทรงเลี้ยง)...มาแย่ง”

ปี ๒๔๕๒ มารดาได้กราบบังคมทูลขอให้สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ ทรงส่งประยูรเข้าโรงเรียนนายร้อย โดยทรงรับเป็นผู้ปกครองลงพระนามาภิไธยในสมุดพก มาจนถึงช่วงเสด็จขึ้นครองราชย์ ประยูรจึง “ลอยฟ้า” ไปเรียนร่วมกับ นนร. แปลก (ต่อมาคือหลวงพิบูลฯ) และ นนร. บัตร พึ่งพระคุณ (ต่อมาคือหลวงอดุลเดชจรัส) ที่ชอบเรียกเขาว่า “อ้ายหรั่ง” จนประยูรสวนว่า “อ้ายแขก-อ้ายบัง” เพราะบัตรนั้นผิวคล้ำ

“ชาติไทยเรานั้นอ่อนแอไม่ได้ปรับปรุงตัวให้เข้มแข็งเป็นเหตุให้ฝรั่งมาเหยียบย่ำ”

ประยูร ภมรมนตรี รำพึงในกรุงลอนดอน

ประยูรเขียนหนังสือในที่พัก กรุงปารีส

ถึงปี ๒๔๕๗ รัชกาลที่ ๖ มีพระราชดำริจะส่ง นนร. ประยูรไปเรียนต่อ ทว่าเกิดสงครามโลกครั้งที่ ๑ ในยุโรป ทำให้ประยูรต้องกลับมาซ้ำชั้นในโรงเรียนนายร้อย ส่วนประยงค์ผู้พี่ออกไปเรียนโรงเรียนวชิราวุธวิทยาลัย

ประยูรสอบไล่เป็นนายทหารประจำการได้ในปี ๒๔๕๙ เข้าประจำในกองพันที่ ๑ และยังมีตำแหน่งในกรมทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ ช่วงนี้เขาได้รู้จักผู้บังคับบัญชาคนหนึ่งคือนายพันโท จมื่นสุรฤทธิ์พฤฒิไกร (ฝั่ง พหลโยธิน) น้องชายต่างมารดาของนายพันเอก พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน) หลังจากนั้นก็ย้ายไปเป็นทหารคนสนิทของสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ ผู้บังคับการกรมทหารมหาดเล็กราชวัลลภรักษาพระองค์ที่วังปารุสกวัน

เมื่อสมเด็จฯ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถเสด็จทิวงคตที่สิงคโปร์ในปี ๒๔๖๓ ประยูรเชื่อว่าทรงโดนวางยาพิษ เขาตัดสินใจบวชถวายเป็นพระราชกุศลก่อนลาสิกขามาเป็นผู้บังคับกองนักเรียนนายสิบ

ตอนนี้เองที่ประยูรเบื่อหน่ายราชการ เพราะเห็นการแต่งตั้งนายทหาร “เป็นไปโดยไม่มีหลักเกณฑ์” เช่น กรณีเจ้าพระยารามราฆพ (ม.ล. เฟื้อ พึ่งบุญ) ที่ได้ยศเป็นพลโท พระยาประสิทธิ์ศุภการ และตำแหน่งผู้บังคับการกรมทหารมหาดเล็กแทนสมเด็จฯ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ ยังไม่นับ “ความหรูหราฟุ้งซ่านในวงการราชสำนัก” ที่เขาเห็นบ่อยครั้ง  ฟางเส้นสุดท้ายเกิดขึ้นที่สระบุรี เมื่อเขาพบว่านายทหารในกองอำนวยการมัวแต่สนใจความบันเทิงยามค่ำจนไม่เตรียมซ้อมรบประจำปีในวันรุ่งขึ้น ทหารชั้นผู้น้อยก็วินัยหย่อนยาน จนประยูรวิจารณ์ว่าทหารสยามนั้น “มีปืนเล็กกระบอกเดียวฝึกวันทยาวุธ แบกอาวุธเตรียมแทง ๓ ท่าสลึง (เบี้ยเลี้ยงทหาร) แล้วไปรักษาการตามพระที่นั่ง...จัดการเลี้ยงตามวังเจ้านาย ทำหน้าที่แขกยามและล้างชาม...ขืนอยู่ไปโง่ตาย” เขาเกิดความคิดว่า “...เข้าป่าไปหาอาจารย์เรียนศิลปวิทยาในดินแดนต่างด้าว...เป็นทางปรับปรุงชีวิตใหม่และเป็นกำลังที่จะทำประโยชน์ให้แก่ประเทศชาติได้บ้างไม่มากก็น้อย” จึงถวายบังคมลาไปเรียนต่อที่เยอรมนีเมื่อปี ๒๔๖๔ ในปีแรกด้วยทุนตัวเอง (หลังจากนั้นได้ทุนเล่าเรียนหลวง)

เมื่อประยูรลงจากเรือเดินสมุทรที่ท่าเรือกรุงลอนดอน เขาพบว่าเจ้าหน้าที่ตรวจคนเข้าเมืองอังกฤษนำเขาไปปนกับคนจากอาณานิคม แม้จะแจ้งว่าเป็นทหารจากสยาม ซ้ำยังหัวเราะแล้วบอกเขาว่า “ถ้าอยากจะได้รับการต้อนรับให้ดีก็ควรจะต้องเป็นคนในบังคับของอังกฤษเสีย” จนประยูร “เลือดขึ้นหน้า” ตอบกลับว่า “สักวันหนึ่งจะได้เจอดี” ตรงนี้เองที่เขา “สะดุดใจเป็นครั้งแรก...ชาติไทยเรานั้นอ่อนแอไม่ได้ปรับปรุงตัวให้เข้มแข็ง เป็นเหตุให้ฝรั่งมาเหยียบย่ำ...”

เมื่อเดินทางต่อไปถึงเยอรมนี เขาเห็นเยอรมนีที่เพิ่งแพ้สงคราม บ้านเมืองทรุดโทรม เงินเฟ้อสูง เบียร์ราคาขึ้นรายชั่วโมง การเมืองวุ่นวายเพราะคอมมิวนิสต์ก่อจลาจลอยู่เนือง ๆ  เขาเข้าเรียนในคณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยแฟรงก์เฟิร์ต โดยทำงานในบริษัทเอกชนที่ติดต่อกับบริษัทของบิดาในกรุงเทพฯ

ประยูรเขียนว่าช่วงนี้มีผู้หญิงเข้ามาติดพัน แต่ “นึกถึงคำสัตย์สาบานที่ให้ไว้กับท่านบิดาว่าจะไม่มีภรรยาต่างชาติ” จึงหลีกเลี่ยง อย่างไรก็ตามก็ได้ช่วยเหลือสาวเยอรมันคนหนึ่งให้ผ่านด่านทหารสัมพันธมิตร ก่อนตกกระไดพลอยโจนพักห้องเดียวกัน จน “เกิดอัศจรรย์ฟ้าลั่นเป็นคู่ตุนาหงันคนแรกในชีวิต” แต่ไม่นานประยูรก็ติดวัณโรค ต้องไปรักษาตัวที่เมืองดาวอส สวิตเซอร์แลนด์ ถึงปีเศษ จน “แทบสิ้นเนื้อประดาตัว” และขาดการติดต่อกับแฟน

ที่สวิสประยูรเรียนภาษาฝรั่งเศส ได้รู้จักสมาชิกสภาสูงฝรั่งเศสที่นอนป่วยอยู่เตียงข้าง ๆ ต่อมาเพื่อนต่างวัยท่านนี้เองที่เขียนจดหมายฝากฝังเขาให้ครอบครัว เมื่อหายดีจึงขึ้นรถไฟไปฝรั่งเศส โดยแวะพักที่เมืองซูริกพบคนไทยหลายคนที่ต่อมาจะทำงานใหญ่ด้วยกัน เช่น ตั้ว ลพานุกรม ที่กำลังเรียนวิชาเคมีที่มหาวิทยาลัยแห่งกรุงเบิร์น จากนั้นก็ได้ไปพบ ควง อภัยวงศ์ ผู้มาเรียนด้านไปรษณีย์ที่เมืองลียง ซึ่งควงเขียนจดหมายให้เขาถือไปหา ปรีดี พนมยงค์ นักเรียนอาวุโสในกรุงปารีส

พอถึงกรุงปารีสในปี ๒๔๖๘ เขาเช่าห้องในโรงแรมเล็ก ๆ ใกล้สถานอัครราชทูต ณ กรุงปารีสอยู่อาศัย ก่อนที่ปรีดีจะหาที่พักให้ ซึ่งต่อมาจะเป็นจุดเริ่มต้นของเรื่องราวทั้งหมด

ระหว่างนั้นผู้ดูแลปรีดีคือยาย มักพาเขาไปไหว้พระ จนครั้งหนึ่งปรีดีรบเร้าขอบวช แต่ก็ทนยุงชุมได้ไม่นาน  แต่การคลุกคลีกับพุทธศาสนาทำให้หลักธรรมซึมลึกในตัวเขา ปรีดียังจำได้ว่าคนเฒ่าคนแก่กล่าวถึง “โลกยุคพระศรีอาริย์” ที่มนุษย์จะอยู่อย่างเสมอภาคกันและมีความอุดมสมบูรณ์ “ประดุจว่ามีต้นกัลปพฤกษ์ทุกมุมเมือง ซึ่งมนุษย์อาจถือเอาได้ตามความต้องการ”

ปรีดีบันทึกไว้ว่าเริ่มศึกษาหนังสือไทยที่ “บ้านครูแสง ตำบลท่าวาสุกรี แล้วย้ายไปศึกษาต่อที่บ้านหลวงปราณีประชาชน (เปี่ยม ขะชาติ) อำเภอท่าเรือ อ่านออกเขียนได้แล้ว เข้าศึกษาที่โรงเรียนวัดรวก” ที่เป็นโรงเรียนรัฐบาลประจำอำเภอและสอบไล่ได้ชั้น ๑ ประโยค ๑ (ยุคนั้นการเรียนแบ่งเป็นสามประโยค ประโยคหนึ่งมีสี่ชั้น) แล้วก็ย้ายไปวัดศาลาปูน อำเภอกรุงเก่า เรียนในหลักสูตรใหม่จนจบประถมบริบูรณ์

หลังจากนั้นเขาถูกส่งไปเรียนที่โรงเรียนวัดเบญจมบพิตรในระดับมัธยมศึกษา ก่อนจะย้ายกลับมาเรียนในโรงเรียนตัวอย่างมณฑลกรุงเก่า (ปัจจุบันคือโรงเรียนอยุธยาวิทยาลัย) จนจบ ม. ๖ ก็กลับพระนคร มาเรียนในโรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัยอีก ๖ เดือน จากนั้นก็กลับไปช่วยพ่อทำนาราวปี ๒๔๕๙

ในระหว่างนี้ บันทึกของปรีดีเรื่อง การเริ่มมีจิตสำนึกอภิวัฒน์ของข้าพเจ้า ให้เบาะแสว่าเขามีแนวคิดเปลี่ยนแปลงสังคมตั้งแต่เด็ก ด้วยในวัย ๑๑ ขวบ (ปี ๒๔๕๔) ชาวจีนในสยามตัดผมเปียที่ราชวงศ์ชิง (แมนจู) กำหนดให้ไว้ทิ้ง ทั้งที่ทำติดต่อกันมาหลายร้อยปี คนเหล่านี้อธิบายว่าราชวงศ์ “ถูกล้มล้างไปแล้ว โดยการอภิวัฒน์เปลี่ยนแปลงการปกครองเป็นสาธารณรัฐอันมี ดร. ซุนยัดเซนเป็นผู้นำ” แต่เรื่องที่กระทบใจที่สุดคือข่าวจับกุมกบฏ ร.ศ. ๑๓๐ ในปีที่ ๒ ของรัชกาลที่ ๖ ด้วยปรีดีมองว่าคณะ ร.ศ. ๑๓๐ กล้าหาญ แต่มีผู้ทรยศ

ปรีดีในช่วงวัยรุ่นเคยพบกับ “ก.ศ.ร. กุหลาบ” และ “เทียนวรรณ” ในวัยชราและเขาเห็นว่าทั้งสองท่านนี้ มีอุดมการณ์ประชาธิปไตย

ที่สำคัญคือบทบาทของบิดา นายเสียงนั้นรู้จักพระยาไชยวิชิตสิทธิศาสตรา (นาค ณ ป้อมเพชร์) ผู้รักษากรุงเก่า เครือญาติที่เคยประจำอยู่สถานทูตในกรุงลอนดอน พระยาไชยวิชิตฯ เคยเล่าถึงการมีสภาผู้แทนราษฎรที่เป็นปากเสียงให้ประชาชนให้นายเสียงฟัง และเรื่องนี้ก็ถูกถ่ายทอดมายังปรีดี  บิดามักนำหนังสือพิมพ์เก่าของญาติมาให้อ่านจนปรีดีเห็นว่า “ระบอบการปกครองสมบูรณาญาสิทธิราชย์นั้น มีข้อเสียหรือข้อบกพร่องอย่างไร” นายเสียงยังเคยเรียนปลูกฝีกับมิชชันนารีอเมริกันจนได้ประกาศนียบัตรและช่วยชาวบ้านปลูกฝีป้องกันไข้ทรพิษ (ฝีดาษ) ให้ชาวบ้านหลายหมู่บ้าน จนทำให้ปรีดีจดจำและชอบสมมุติตัวเองเป็นหมอปลูกฝี

สมัยเรียนที่วัดเบญจมบพิตร ปรีดีในวัยรุ่นยังได้พบ “คนชราธรรมดาสามัญที่มีอายุชราแล้ว ๒ คน” คนแรกคือ “ก.ศ.ร. กุหลาบ” ผู้ทำนิตยสาร สยามประเภท วิจารณ์ระบอบกษัตริย์จนถูกหาว่าสติไม่ดี ที่ปรีดีมองว่า “ไม่เห็นว่าท่านฟุ้งซ่าน” แต่อย่างใด อีกคนคือ “เทียนวรรณ” ที่ “มีคติประชาธิปไตยมาก” โดยเคยติดคุกเพราะเขียนหนังสือแย้งระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ และทั้งสองคนอายุกว่า ๗๐ ปีแล้ว

ยังไม่นับว่าครูในโรงเรียนตัวอย่างมณฑลกรุงเก่าที่น่าจะเป็นเครือข่ายคณะ ร.ศ. ๑๓๐ ได้สอนถึงระบอบปกครองแบบต่าง ๆ  เล่าสถานการณ์ในจีนแผ่นดินใหญ่ให้ฟังจนเด็ก ๆ ในชั้นเรียนตื่นเต้นสนใจติดตาม

ปรีดีเห็นความลำบาก
ของชาวนา ทั้งจาก
ภัยธรรมชาติ โจรผู้ร้าย 
นายทุนเจ้าของนา

เมื่อกลับมาช่วยบิดาทำนาปรีดีจึงเห็นความลำบากของชาวนาทั้งจากภัยธรรมชาติ โจรผู้ร้าย นายทุนเจ้าของนา

ในปี ๒๔๖๐ ปรีดีในวัย ๑๗ ปี ตัดสินใจเข้าเรียนในโรงเรียนกฎหมาย กระทรวงยุติธรรม และเรียนภาษาฝรั่งเศสกับ อิวยีน เลเดแกร์ (E. Ladeker) ที่ปรึกษาศาลชาวฝรั่งเศสที่เนติบัณฑิตยสภา ในพระบรมราชูปถัมภ์

เขายังทำงานเป็นเสมียนในสำนักงานทนายความพระวิชิตมนตรี (สุด กุณฑลจินดา) ประสบการณ์ช่วงนี้ทำให้ปรีดีเห็นว่ามีผู้อยู่เหนือกฎหมายสองกลุ่ม คือ พระบรมวงศานุวงศ์ชั้นหม่อมเจ้าขึ้นไป และคนในบังคับของต่างประเทศที่มีสนธิสัญญากับสยาม ทำให้ไม่ต้องขึ้นศาลสยามเวลามีคดีความ

ความอัศจรรย์คือปรีดีใช้เวลาเรียนเพียงปีครึ่ง ขณะที่คนปรกติจะใช้ประมาณ ๓ ปี เมื่อสอบเนติบัณฑิตได้ในปี ๒๔๖๒ เขายังอายุไม่ครบ ๒๐ ปีบริบูรณ์ จึงยังเป็นสมาชิกสามัญของเนติบัณฑิตยสภาไม่ได้

ในระหว่างรอเวลานี้เอง ปรีดีรับเป็นทนายความทำคดีที่ร่ำลือกันมาก โดยอัยการสมุทรปราการฟ้องเจ้าของเรือโป๊ะที่จอดแล้วโดนพายุพัดเข้าไปชนกับพลับพลาที่ประทับริมน้ำจนเกิดความเสียหายในข้อหาประมาท

เป็นที่รู้กันว่าจำเลยแทบจะแพ้แน่นอนในคดีเช่นนี้

นายปรีดีได้รับอนุญาตจากผู้พิพากษาให้ว่าความได้ แม้จะอายุไม่ถึง ๒๐ เพราะสอบเนติบัณฑิตได้แล้ว

ท่ามกลางเสียงวิจารณ์ของทนายอาวุโสว่าทนายหน้าใหม่ไม่มีทางชนะ ในศาลชั้นต้นปรีดีแพ้ แต่เมื่อปรีดียก “ข้อกฎหมายลักษณะเบ็ดเสร็จ” อ้างคดีในรัชกาลสมเด็จพระเอกาทศรถแห่งกรุงศรีอยุธยา ที่คนจีนสองคนว่าจ้างเช่าสำเภาไปค้าขายแล้วโดนพายุอับปาง เจ้าของเรือจึงฟ้องเรียกค่าเสียหายกับจีนสองคน จนฎีกาขึ้นถึงสมเด็จพระเอกาทศรถ ก่อนทรงตัดสินว่าเป็น “ภัยนอกอำนาจ” และผู้เช่าเรือไปไม่ต้องใช้ค่าเสียหาย

ศาลอุทธรณ์และศาลฎีกาพิพากษาให้ยกฟ้อง จำเลยที่ปรีดีว่าความให้ก็พ้นผิดไป

ความน่าตะลึงคือ กฎหมายนี้เป็นกฎหมายโบราณที่เรียกว่า “กฎหมายพระธรรมศาสตร์” เขียนเป็นภาษาบาลี อ่านโดยทนายหนุ่มวัยเพียง ๑๙ ปี

สิงหาคม ๒๔๖๓ ปรีดีได้รับทุนกระทรวงยุติธรรมไปศึกษาด้านกฎหมายในฝรั่งเศส ปรีดีเคยให้สัมภาษณ์ว่าตอนนั้น “อายุเพียง ๒๐ ปี อาจารย์ของผม (เลเดแกร์) จึงแนะนำให้เข้าศึกษามหาวิทยาลัยตั้งแต่ชั้นต้นเหมือนนักเรียนฝรั่งเศสตามหลักสูตรคณะกฎหมาย”

ปรีดีเริ่มเรียนภาษาฝรั่งเศสเพิ่มเติมและเข้าเรียนที่มหาวิทยาลัยกองจนได้ปริญญารัฐ “บาเชอลิเย” (ปริญญาตรี) และ “ลิซองซิเย” (ปริญญาโท) ก่อนจะเข้ากรุงปารีส เรียนที่คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยซอร์บอนน์

ช่วงนี้เองที่เขาได้พบกับเพื่อนอีกหกคน

เมื่อจบจากโรงเรียนนายร้อย ทัศนัยรับราชการในกรมทหารพราน กองพันทหารบกที่ ๓ จังหวัดสระบุรี ก่อนจะไปอยู่กรมทหารม้าที่ ๕ จังหวัดนครราชสีมา เขาได้รับยศร้อยตรีในปี ๒๔๖๕ ก่อนตัดสินใจไปศึกษาวิชาการทหารม้าที่ฝรั่งเศสด้วยทุนส่วนตัว

น่าสนใจว่าในช่วงเดินทาง เขาเจอกับร้อยโทแปลกที่กำลังเดินทางไปเรียนวิชาทหารปืนใหญ่ในเรือลำเดียวกัน โดยถึงฝรั่งเศสในวันที่ ๒๐ มิถุนายน ๒๔๖๗ และเริ่มเรียนภาษาฝรั่งเศสโดยเรียนที่เดียวกันกับ ประยูร ภมรมนตรี ซึ่งมาเรียนภาษาต่อในปารีส

ต่อมาทัศนัยเข้าเรียนที่โรงเรียนทหารม้าแห่งเมืองโซมูร์ (École de cavalerie de Saumur) ตั้งแต่เดือนตุลาคม
๒๔๖๘ จบในเดือนสิงหาคมปีต่อมา ได้รับทั้งประกาศนียบัตรและคำชมเชยจากผู้บังคับบัญชาเรื่องความสามารถในการบังคับม้า โดยในการแข่งม้าโลดโผนทัศนัยก็ได้ที่ ๑ มาแล้ว

นริศวิเคราะห์ว่าการไปเรียนด้วยทุนทรัพย์ตนเองของทัศนัย เขาได้รับการรับรองว่าเป็นนายทหารของสยามจากรัฐบาลสยามเท่านั้น และคงหวังว่าการลงทุนนี้เมื่อสำเร็จกลับไปก็จะได้เงินเพิ่มพิเศษสมกับที่เรียนมา แต่กลับปรากฏภายหลังว่าไม่ได้อะไรทั้งสิ้น

ครอบครัวยังขอให้เขาเรียนเรื่องการผสมพันธุ์สัตว์เพื่อเป็นอาชีพสำรองที่โรงเรียนผสมพันธุ์สัตว์แห่งเมืองแปงด์ โดยได้รับการสนับสนุนจากชาวฝรั่งเศสคือ แฟร์นอง ปีลา (Fernand Pila) ที่เคยเป็นอัครราชทูตประจำสยาม และนายเบลังเย ที่เคยมาค้าขายในสยาม

ช่วงนี้เองที่ทัศนัยตระเวนเที่ยวตามหัวเมืองของฝรั่งเศส ไปอิตาลี สวิตเซอร์แลนด์ อังกฤษ จนพบกับเพื่อนอีกหกคน

อ่านต่อ ตอน 2