“ในงานเขียนหรือการบรรยายเกี่ยวกับจิตวิทยาพัฒนาการเด็ก คุณหมอมักพูดเรื่อง ‘เวลาวิกฤต’  การสร้าง ‘EF’ มีความสำคัญอย่างไรครับ ?”

คุณหมอประเสริฐใช้เวลาไม่นานนาทีสรุปองค์ความรู้แบบรวบรัด...

เวลาวิกฤต ภาษาอังกฤษว่า critical period เป็นช่วงหนึ่งของชีวิตที่เราจำเป็นต้องทำบางอย่าง ถ้าปล่อยผ่านไปจะไม่อาจย้อนกลับไปทำได้อีก

EF หรือ executive function คือความสามารถระดับสูงของสมองที่ใช้ควบคุมความคิด อารมณ์ และการกระทำ จนกว่าจะถึงเป้าหมาย

อีพิเจเนซิส ภาษาอังกฤษว่า epigenesis ในการสร้าง EF  เรามีเวลา ๙ ปีแรก โดยประมาณ หลังจากนั้นจนถึง ๑๕ ปี สมองมนุษย์จะตัดแต่งตัวเอง ภาษาอังกฤษ เรียกว่า pruning วงจรประสาทที่ไม่ค่อยได้ใช้จะถูกตัดทิ้ง ที่ใช้บ่อยจะเก็บไว้  ก่อน ๙ ขวบเด็กทำอะไรส่วนนั้นจะถูกเก็บไว้ ที่ไม่ได้ใช้จะค่อย ๆ ถูกสลายไป พัฒนาการ EF จะพัฒนาได้น้อยลงหลังอายุ ๑๕ ปี และจะหยุดพัฒนาเมื่ออายุประมาณ ๒๓ ปี

นั่นคือช่วงเวลาวิกฤตของการสร้าง EF ในการควบคุมตนเอง การบริหารความจำใช้งาน และการคิดวิเคราะห์

คนไม่ค่อยรู้ ถึงรู้ก็ไม่ค่อยเชื่อ ว่าทำไมเวลาวิกฤตของการพัฒนาเด็กจึงสั้นนัก

การสร้าง EF ในช่วง ๓ ขวบปีแรก เป็นกระบวนการทางจิตใจ สร้างแม่ที่มีอยู่จริง สร้างสายสัมพันธ์ สร้างตัวตน

“เมื่อมีตัวตน เขาเก็บภาพแม่ไว้ในใจแล้วก็เดินสู่โลกกว้างได้ พัฒนาเป็นผู้ใหญ่ โดยแม่ยังเป็นแบ็กเสมอ ไม่ว่าจะเติบโตไปอยู่ที่ไหน สายสัมพันธ์ระหว่างแม่กับลูกก็ยังเชื่อมกันตลอดเวลา”

คุณหมอประเสริฐเกษียณก่อนครบอายุราชการ ๓ ปี เมื่อปี ๒๕๕๘ แล้วเริ่มเขียนเพจเลี้ยงลูก แนะนำหนังสือนิทานประกอบภาพสำหรับเด็กทุกเช้าวันเสาร์อยู่ ๑๐ ปี

“เขียนซ้ำ ๆ เสมอว่าเด็ก ๆ ต้องการอ่านหนังสือ และการเริ่มต้นที่ดีคือพ่อแม่อ่านนิทานให้ฟังตั้งแต่แรกเกิด โดยหยิบอะไรมาอ่านก็ได้ ที่แนะนำทุกเช้าวันเสาร์เพียงแค่ต้องการยกตัวอย่างเป็นรูปธรรมและเพื่ออธิบายไวยากรณ์ของนิทาน ไม่จำเป็นต้องซื้อหนังสือที่แนะนำ สำคัญกว่าเนื้อหาคือ การสร้างแม่ที่มีอยู่จริง สร้างสายสัมพันธ์กับลูก ลูกสร้างตัวตน ซึ่งเป็นสามสิ่งที่ต่อมาจาก อ่าน เล่น ทำงาน”

อ่าน-ช่วงแรกอ่านให้ฟัง หลังจากนั้นอ่านเอง

เล่น-บนพื้นและสนาม ผ่านการเล่น ๑๐ อย่าง เล่นดินทราย ระบายสี ปั้นดินน้ำมัน ตัดปะกระดาษ เล่นบล็อกไม้ เล่นเสรี เล่นบทบาทสมมุติ ปีนที่สูง กีฬา และดนตรี

งาน-เริ่มจากทำงานบ้าน ทำงานอาชีพกับพ่อแม่ หรืองานอาสาสมัครก็ได้

“หนังสือสำคัญอย่างไรจึงใช้เป็นเครื่องมือหลัก ?”

“หนังสือเป็นแค่เครื่องมือดึงพ่อแม่เข้ามาหากัน เด็กจะสร้างตัวตนไม่ได้ ถ้าไม่มีแม่ที่มีอยู่จริงที่ต้นทาง แล้วสร้างตัวตนที่ปลายสายสัมพันธ์ ตามทฤษฎีจิตวิเคราะห์เป็นแบบนี้”

“ใช้ของกิน ของเล่น เป็นเครื่องมือได้ไหม ?”

“ของเล่นก็ได้ ที่สำคัญให้พ่อแม่ลูกได้เล่นด้วยกัน ไม่ในสนามก็บนพื้นบ้าน ของกินผมก็เขียนเสมอว่าพยายามหามื้ออาหารกินด้วยกันอย่างน้อยวันละหนึ่งมื้อ และห้ามร้องไห้บนโต๊ะอาหาร”

“แต่ดูเหมือนเน้นที่หนังสือมากกว่าเครื่องมืออื่น ?”

“หนังสือสร้างคลังคำ ที่เราพูดกันในชีวิตประจำวันใช้คำศัพท์ไม่เกิน ๑ หมื่นคำ เด็กที่โตมากับพ่อแม่ที่ไม่อ่านหนังสือจะมีคลังคำเท่านี้ แต่เด็ก ๆ ที่พ่อแม่อ่านหนังสือให้ฟังก่อนนอนตั้งแต่เกิด คลังคำจะอยู่ที่ ๒ หมื่นคำขึ้นไป และมากขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อรักการอ่าน คลังคำที่มากเป็นฐานของการเข้าใจคำศัพท์ชุดต่อ ๆ ไป เช่น ถ้าไม่มีศัพท์ชุดหนึ่งก็จะไม่มีวันเข้าใจคำว่า ประชาธิปไตย สิทธิ เสรีภาพ ภราดรภาพ เป็นต้น”

 ไลฟ์ แอนด์ แฟมิลี่ ฉบับเดือนธันวาคม ๒๕๓๙

เริ่มแรกสุดที่เผยแพร่เรื่องนี้ คุณหมอประเสริฐเลือกเล่าผ่านหนังสือการ์ตูนญี่ปุ่น

“การ์ตูนมีลักษณะเป็นช่อง ๆ มีประโยชน์ที่สมองเด็กต้องเติมเนื้อหาระหว่างช่อง คล้ายนิทานประกอบภาพ ซึ่งภาพและตัวอักษรจะทำงานเสริมกัน แต่ข้อเสียคือหลายคนติดอยู่ที่การ์ตูนญี่ปุ่น ไม่เคลื่อนตัวไปทางนวนิยายหรือวรรณกรรม”

“เคยได้ยินว่าเด็กเล็กจะดูหนังสือเป็นภาพเคลื่อนไหว จริงไหมครับ ?”

“สมองทำงานแบบนั้นอยู่แล้ว ในตำรามีบอก ความรู้สึกของผมตอนอ่านมังงะก็รู้ตัวว่าเป็นแบบนั้น  Dragon Ball เวลาต่อสู้กันมันเป็นภาพเคลื่อนไหวจริง ๆ สนุกกว่าดูทีวีอีก ทีวีมันแช่แข็งภาพแล้วปล่อยดนตรีประกอบ มังงะนี่ปล่อยลูกไฟกันแหลกลาญ  การ์ตูนกีฬา แข่งจักรยานนี่ถีบกันเร็วมาก เพราะความเร็วสมองเราสูงกว่าโทรทัศน์  มังงะหรือการ์ตูนญี่ปุ่นเหนือกว่าการ์ตูนประเภทอื่น ๆ เขาทำภาพนิ่งบนกระดาษให้รู้สึกมีความเคลื่อนไหวอย่างต่อเนื่องได้ในสมองและในใจผู้อ่าน”

ปี ๒๕๓๙ คุณหมอประเสริฐเขียนวิจารณ์การ์ตูนส่งนิตยสารครั้งแรก

“ช่วงนั้นยังไม่มีคนพูดถึงการ์ตูนญี่ปุ่นเลย ที่พูดถึงก็ในทางลบว่าชินจังลามก ผมอยากชี้ให้เห็นประโยชน์ ข้อดีที่ซ่อนอยู่ในการ์ตูนญี่ปุ่น ทั้งเนื้อหา ปรัชญา การเมือง จินตนาการ”

เริ่มจากนิตยสาร ไลฟ์ แอนด์ แฟมิลี่ ฉบับเดือนธันวาคม ๒๕๓๙  ต่อมาเริ่มเขียนใน มติชนสุดสัปดาห์ ฉบับวันที่ ๒๗ กรกฎาคม ๒๕๔๒

จากนั้นเขียนคอลัมน์ในนิตยสาร สารคดี ตั้งแต่ฉบับเดือนพฤศจิกายน ๒๕๔๔ จนถึงฉบับเดือนพฤษภาคม ๒๕๕๓

“คุณหมอซึ่งเป็นเจ้าของทฤษฎีคงได้ใช้ EF กับลูกตัวเอง ผลเป็นอย่างไรบ้างครับ ?” 

“จะว่าเป็นเจ้าของทฤษฎีคงไม่ใช่ การสร้าง EF ด้วยการอ่านหนังสือ เล่นด้วยกันทำงานบ้าน ประยุกต์มาจากตำรา EF และตำราจิตวิเคราะห์ หาอ่านได้ในงานเขียนของ ซิกมุนด์ ฟรอยด์ และลูกศิษย์ ผมแค่ช่วยแปลและสื่อสารให้เข้าใจง่าย  ไม่ใช่เจ้าของทฤษฎี  ถ้าให้รับอ้างก็รับแค่หกคำนั้น กับการเรียกร้องให้พ่อแม่ได้อยู่กับลูก และการกระจายหนังสือ สองอย่างหลังนี้เกี่ยวกับเชิงระบบ ถ้าไม่แก้ไขเชิงระบบพ่อแม่ก็ไม่มีเวลาอยู่กับลูก หนังสือก็ไม่กระจายตัว”

จากนั้นก็เล่าประสบการณ์เลี้ยงลูก ทั้งสองคนเมื่อ ๓๐ กว่าปีก่อน...

ตอนลูก ๆ ผมเกิดยังไม่มีศัพท์ EF คำนี้เพิ่งมาไม่เกิน ๑๕ ปี ผมสอนลูกว่า ลำบากก่อนสบายทีหลัง จับเขาทำงานบ้านให้เสร็จก่อนเล่น ฝึกทุกวัน  สิบห้าปีมานี้ถึงรู้ว่านี่คือ EF การควบคุมตนเองให้ทำเรื่องที่ไม่อยากทำ ทำได้นานจนกว่าจะเสร็จ

อีกคำที่สอนลูกเสมอ ให้ถอนตัวจากความสนุกเป็น กับควบคุมตัวเองถอยจากอบายมุขให้ได้ ไม่ห้าม แต่รู้ว่าเมื่อไรต้องหยุด เจ้าตัวต้องเป็นคนคิดเอง

ฟังดูเข้มงวดก็ใช่ แต่เป็นการที่เรารู้ทีหลังว่ากำลังสร้าง EF โดยไม่รู้ตัว สร้างความสามารถที่จะควบคุมตนเอง ภาษา
อังกฤษว่า self control  เซลฟ์คอนโทรลเป็นคำสำคัญที่สุดของ EF  ควบคุมตนเองให้กินเหล้าสองแก้วแล้ววาง เมาแล้วไม่ขับ

ผมเป็นคนรุ่นเบบี้บูมเมอร์  อยากให้ลูกเรียนหมอ แต่ลูกทั้งสองคนไม่ยอมวัยรุ่นไม่เคยยอมง่าย ๆ อยู่แล้ว ตอนจบ ม. ๓ ลูกชายบอกจะเลิกเรียนสายสามัญ อยากเรียนวิทยาลัยดุริยางคศิลป์ มหาวิทยาลัยมหิดล ผมห้ามก็ไม่ฟัง เพราะ
ตัวตนเขา เขาเลือกเอง ตอนนี้เป็นไวโอลินนิสต์  ลูกสาวจบ ม. ๖ ที่เชียงราย และสอบได้ทุนไปเรียนสัตวแพทย์ที่อังกฤษ

ฉะนั้นคำว่าตัวตนในอีกความหมายหนึ่งคือการเลือกทางชีวิตที่เหมาะกับตัวเองด้วย

ผมเปิดคลินิกแต่จะปิด ๑ ทุ่มเพื่อแบ่งเวลาให้ลูก  ภรรยายอมปฏิเสธความก้าวหน้าเพื่อดูแลบ้าน สามี ลูก เขาเลื่อนขั้นถึงหัวหน้าแผนกพยาบาลแผนกหู คอ จมูก มีสิทธิ์เลื่อนต่อแต่เขาไม่ไป

ผมก็มาถึงระดับซี ๙ หากต่อไปซี ๑๐ ต้องเข้ากระทรวง ผมจึงไม่เอา อยากอยู่เชียงรายมากกว่า หยุดตัวเองที่หัวหน้าแผนกจิตเวช

“มีสถิติว่าตั้งแต่มีสมาร์ตโฟนเด็กเป็นโรคซึมเศร้ามากขึ้น ออสเตรเลีย
จึงออกกฎหมายมาบังคับใช้ ว่าก่อนอายุ ๑๖ ห้ามเด็กเข้าโซเชียลมีเดีย ก่อนอายุ ๑๔ ห้ามเด็กใช้สมาร์ตโฟน ทำให้ปิดบัญชีโซเชียลมีเดียของเด็กไปหลายล้านบัญชี ”

“อินสตาแกรมและโซเชียลมีเดียที่สำคัญ ๆ เริ่มเมื่อปี ๒๕๕๓ ซึ่งเด็กวัย ๙-๑๕ ปีได้รับผลกระทบเป็นรุ่นแรกเพราะเป็นช่วงอายุที่สมองตัดแต่งตัวเองพอดี จากนั้นตัวเลขโรคซึมเศร้าในเด็ก การกรีดข้อมือ การฆ่าตัวตายก็สูงตั้งแต่นั้นมา”

“โรคซึมเศร้ามีส่วนเชื่อมโยงกับจอ ?”

“ใช่”

“เดิมเราแทบไม่เคยรู้จักโรคซึมเศร้า เหมือนยังไม่มีคำนี้ในสังคมไทย ?”

“รุ่นเราโตมากับการเล่นจริง ๆ เตะต่อยกันในสนาม ได้ฝึกทักษะสังคมจริงตั้งแต่เด็ก ๆ ทะเลาะกับเพื่อนเราก็ต้องทะเลาะ ชกต่อยเราก็ต่อย ผมตัวเล็กเป็นฝ่ายถูกต่อยเสียมาก หนีปัญหาไม่ได้เพราะศัตรูเราอยู่ตรงหน้า เกลียดขี้หน้ากันแค่ไหนก็ยังต้องนั่งดูหน้ากัน  โมโหเจ้านาย เพื่อนร่วมงานเท่าไร ก็ยังต้องอยู่ แต่เด็กที่โตมากับสมาร์ตโฟนเขาลบคู่ต่อสู้ทิ้งเลย ดีลีต บล็อก อันเฟรนด์ ลีฟกรุ๊ป ปิดมือถือ  ในช่วงหลังจึงพบว่าเด็กเปราะบางมาก เพราะไม่มีทักษะสังคมในการแก้ปัญหา โซเชียลมีเดียทำให้เด็กเป็นแบบนั้น”

“วงการศึกษายังใช้จอในการเรียนอยู่ จะมีผลต่อผู้เรียนไหม ?”

“ถ้าเริ่มใช้ในเด็กเล็ก เราก็น่าจะมีเด็กเป็นโรคซึมเศร้ามากขึ้นเรื่อย ๆ เหมือนที่พบประจำ  ผมเกษียณมา ๑๐ ปีแล้ว ยังทำงานคลินิกอยู่ ก็มีวัยรุ่นซึมเศร้ามาหาทุกวันที่คลินิก เหตุผลเพราะไปโรงพยาบาลรัฐคิวยาวหลายเดือน เด็กจะฆ่าตัวตายอยู่แล้ว พ่อแม่รอไม่ได้  เวลาเด็กซึมเศร้ามาหา นอกจากให้ยา ให้ออกกำลัง ผมแนะนำให้อ่านหนังสือ เพราะมันช่วยได้  เด็กสมัยใหม่จะไม่ค่อยมีสมาธิในการอ่านยิ่งเป็นโรคซึมเศร้า เขาไปได้ไม่มากกว่าข้อความสั้นในมือถือ ผมบอกให้สะกดทีละตัว อย่าอ่านแบบสแกน”

“ยังไม่เคยได้ยินว่ามีหมอสั่งยาเป็นหนังสือ ?”

“ผมให้อ่านนวนิยายก่อนนอน เพราะมีเรื่องราว พระเอก นางเอก ผู้ร้าย ตัวอิจฉา ซึ่งช่วยให้วัยรุ่นเข้าใจจิตใจคนอื่น ซึ่งหนังสือความรู้หรือตำราเรียนให้ไม่ได้”

“ที่คนส่วนหนึ่งบอกว่าทุกวันนี้อ่านจากจอ จะนับเป็นการอ่านได้ไหม ?”

“การอ่านหนังสือเล่ม เมื่อปลายนิ้วแตะหน้ากระดาษ สัญญาณส่งไปที่สมอง สมองจะพัฒนาไปแบบหนึ่ง พูดง่าย ๆ ว่าระหว่างอ่านจำได้ว่าพระเอกตายหน้าไหน นางเอกถูกลักพาตัวหน้าไหน สมองจะรู้ตำแหน่งของหนังสือ  แต่อ่านผ่านจอจะไม่รู้เลย สมองพัฒนาต่างกัน”

“วัยเด็กของคุณหมอเป็นอย่างไร ?”

“เป็นลูกคนจีน โตมากับการช่วยพ่อแม่ขายของ อ่านหนังสืออยู่หน้าร้าน วิ่งเล่นหน้าปากซอย โทรทัศน์มีสองช่อง ช่อง ๔ บางขุนพรหม กับช่อง ๗ กองทัพบก  เป็นคนรุ่นทำการบ้านไปดูทีวีไป สอบเข้าโรงเรียนสวนกุหลาบฯ ได้ จากนั้นเข้าคณะแพทยศาสตร์ศิริราชฯ  มาเรื่อย ๆ ตามเส้นทางชีวิตของคนจีนชั้นกลางระดับขายของชำ  พอเป็นหมอ เห็นชัดว่าเราได้เปรียบกว่าคนหลายสิบล้านคนทั่วประเทศ”

“พ่อแม่อ่านหนังสือให้ฟังไหม ?”

“อ่านครับ พ่ออ่านจีน แม่อ่านหนังสือไม่ออก”

“ตอนเด็กคุณหมออ่านอะไร ?”

“เริ่มจากวอลต์ ดิสนีย์ ภาคภาษาไทย เล่มละ ๒ บาท เป็นสมาชิกเมื่อปี ๒๕๐๙ ตอนอายุ ๗ ขวบ”

จากบริเวณระเบียงหน้าบ้านชั้นเดียวยกพื้นชานเมืองเชียงรายย่านถนนพ่อขุน คุณหมอประเสริฐนำเข้าไปในห้องหนังสือส่วนตัว ซึ่งเต็มแน่นด้วยหนังสือเล่ม นิตยสาร นิทานประกอบภาพสำหรับเด็ก การ์ตูนต่างประเทศ เอกสารอ้างอิงการ์ตูน ตำราจิตเวชศาสตร์ ตำราพัฒนาการเด็ก นวนิยาย วรรณคดีไทย วรรณกรรมต่างประเทศ และซีดี ดีวีดี บลูเรย์หนัง ซึ่งครองพื้นที่ทั่วห้อง แต่จัดเรียงหมวดหมู่ดูเป็นระเบียบ เจ้าของห้องจำได้แม่นยำว่าเล่มไหนอยู่ตรงไหน

จากโซนหนังสือการ์ตูนคุณหมอเดินไปเปิดตู้วรรณคดีฉบับเก่าเก็บอายุร่วม ๖๐ ปี ซึ่งไม่ค่อยมีใครได้เข้ามาถึงส่วนนี้ของบ้าน หยิบบางเล่มมาเปิดให้ดูหน้าเครดิต

“รามเกียรติ์ ฉบับรัชกาลที่ ๒ ซึ่งเป็นบทละคร ซื้อจากงานวชิราวุธ งานใหญ่ประจำปีของกรุงเทพฯ จัดที่สวนอัมพร ราคา ๕๐ บาท พิมพ์ปี ๒๕๑๒ สมัยเบอร์โทรศัพท์กรุงเทพฯ มีห้าหลัก ตอนผมอายุ ๑๐ ขวบ อยู่โรงเรียนเปรมฤดีศึกษา แถววัดไผ่เงิน ย่านถนนจันทน์  ต่อมาปี ๒๕๑๕ อ่านฉบับรัชกาลที่ ๑ สี่เล่มจบ คลั่งไคล้มากถึงขนาดหากระดาษปฏิทินเก่ารามเกียรติ์จิตรกรรมวัดพระแก้วมาห่อหน้าปก” 

คราวหนึ่งในช่วงชีวิตข้าราชการ

“ผู้อำนวยการโรงพยาบาลเรียกไปต้อนรับแขก ผมบอก ‘ไม่ไปครับ’ ผมเป็นจิตแพทย์คนเดียวของโรงพยาบาล คนไข้รอตรวจอยู่เป็นหลักร้อย ผมไปแล้วใครดูแลเขา คงไม่เคยมีใครพูดแบบนี้กับเขาในที่ประชุม”

“ขัดคำสั่งผู้บังคับบัญชา โดนอะไรไหม  ?”

“นี่แค่งานต้อนรับ ความผิดร้ายแรงกว่านี้ยังไม่เคยเห็นลงโทษใครได้เลย ระบบมันแข็งแรง ใครอยู่ตรงนั้นมีความมั่นคง ตราบใดที่ไม่ทุจริต  เหมือนกับที่ไม่มีใครทำอะไรได้แม้บางคนจะขี้เกียจก็ตาม ผมจึงเชื่อว่าเราไม่สามารถพัฒนาได้ถ้าไม่ทำสองข้อ หนึ่ง-ปฏิรูประบบราชการ สอง-กระจายอำนาจอย่างแท้จริง แล้วสองข้อนี้ยากทั้งคู่ ผมเป็นข้าราชการ รู้ดีว่าเราแข็งแกร่งแค่ไหน”

“การปฏิรูปจะเริ่มตรงไหน อย่างไร ?”

“ผมไม่รู้วิธี แค่รู้ว่าต้องทำ  ก่อนเกษียณผมตรวจคนไข้วันละ ๑๐๐ คนเป็นอย่างน้อย แต่ไม่ภูมิใจเลย เพราะคนที่ไม่ได้ตรวจยังมีอีกหลายร้อยคน ระบบไม่ได้เอื้อให้ทุกคนเข้าถึงจิตแพทย์ได้  ตอนมี ๓๐ บาทรักษาทุกโรค ผมชอบมาก เพราะแก้ปัญหาก้อนใหญ่ของระบบได้  ส่วนเรื่องกระจายอำนาจ ท้องถิ่นก็ยังไม่ได้บริหารเองเต็มเม็ดเต็มหน่วย ควรให้ประชาชนควบคุมได้ผ่านตัวแทนส่วนท้องถิ่น แต่เวลานี้ทุกอย่างขึ้นกับส่วนกลางหมดเหมือนกันทุกกระทรวง  ผมคิดว่าต้องเริ่มตั้งแต่แก้รัฐธรรมนูญเพื่อให้นักการเมืองรุ่นต่อ ๆ ไปทำได้”

“คนส่วนหนึ่งยังเชื่อเรื่องคนดีมากกว่าระบบที่ดี ?”

“ต่างประเทศเขาขับเคลื่อนด้วยนักการเมือง ซึ่งมีนักวิชาการอยู่ข้างตัว แต่สุดท้ายการเมืองก็เป็นการดีเบต การต่อรอง การจัดสรรงบประมาณ และทุก ๔ ปีก็เลือกตั้ง ระบบก็อยู่ได้ ภาพรวมของโครงสร้างดีขึ้นเรื่อย ๆ  อาชญากร มาเฟีย การคอร์รัปชันยังมีอยู่ทุกประเทศ แต่ไม่มโหฬารและโจ๋งครึ่มขนาดบ้านเรานะ  ระบบราชการมีคุณูปการต่อประเทศก็ใช่ แต่มันแข็งแรงเกินไป ผลประโยชน์ก็มาก สีเทาก็มาก เลยปฏิรูปยาก”

“กว่าจะไปถึงจุดนั้น เราจะอยู่หรือทำอย่างไรได้บ้าง ?”

“สะสมความมุ่งมั่นไปเรื่อย ๆ ว่าคงทำได้ในเจนหนึ่ง ผมไม่คิดว่าจะมีทางลัด อย่างไรก็ต้องผ่านการเลือกตั้งทุก ๔ ปี นี่แหละ”

“บางฝ่ายบอกว่าให้อำนาจไปสู่ส่วนท้องถิ่นแล้วจะเละ เรื่องนี้น่ากังวลไหม ?”

“ประชาชนในท้องถิ่นก็ต้องพัฒนาตัวเองที่จะควบคุมนักการเมืองตัวเองด้วย แต่โรงเรียน โรงพยาบาล ไม่ใช่ของท้องถิ่น เป็นของกระทรวง จึงต้องกระจายอำนาจ เพื่อให้ส่วนท้องถิ่นได้พัฒนาตัวเองจริง ๆ”

“อะไรเป็นจุดเปลี่ยนให้พลิกกลับมาต่อต้าน จากที่เคยอยู่ในระบบราชการ ?”

“ก็ภูมิใจในความเป็นข้าราชการ แต่ระหว่างทำงานไปเรื่อย ๆ ก็พบว่าระบบของเราไปไม่ถึงประชาชนจำนวนมาก เราทำงานหนักสุดเท่าไรก็ช่วยคนได้กระจุกเดียว ไม่น่าภูมิใจเลยสำหรับผม ช่วง คสช. บางกระทรวงจะให้รางวัล ผมก็ไม่ไปรับ เพราะผมไม่ได้ภูมิใจกับงานที่ทำ ไม่เห็นด้วยกับ คสช. ด้วย  อยู่ในราชการมาจนเหลือ ๓ ปีจะครบอายุราชการตัดสินใจเออร์ลีออกมาก่อน เมื่อปี ๒๕๕๘ เพราะทนระบบไม่ไหว”

“แนะนำหนังสือเด็กให้พ่อแม่มือใหม่ไปหาอ่านกับลูกหน่อยครับ”

“ผมมีวลีว่า อ่านอะไรก็สุ่มขึ้นมา จะดีเสมอ ผมจะระมัดระวังเรื่องการชี้ไปที่หนังสือเล่มใดเล่มหนึ่งนะ แต่จะวาดภาพว่ามีห้องสมุดทั่วทุกตำบล ซึ่งมีหนังสือเยอะพอมากกว่า  ผมเคยร่วมประชุมเรื่องพวกนี้หลายครั้ง การมีเงื่อนไข อายุเท่านี้อ่านเล่มนี้ ๑๐ หนังสือดีเด่นแนะนำ มันไม่ไปไหน”

“ทำไมวิธีนี้ถึงไม่ดี ?”

“สมองคนเรามีความหลากหลาย การอ่านต้องเปิดเสรีตั้งแต่ต้น ไม่ใช่ใครเลือกให้ ให้เด็ก ๆ เลือกเอง ไม่งั้นจะเจาะอยู่ที่กลุ่มเดียว  ผมอ่านหมด ที่ชอบอ่านซ้ำพวกนิยายวิทยาศาสตร์ของ สตีเฟน คิง มีเรื่องจิตวิทยาจิตวิเคราะห์เยอะมาก เปิดเผยสันดานดิบของมนุษย์ รวมถึงนวนิยายจีนกำลังภายในด้วย  นวนิยายรัสเซียทุกเล่มผมก็ชอบ เพราะบรรยายจิตใจคนละเอียดมาก ช่วงพรรณนายาว ไดอะล็อกมีน้อย”

“ถ้าผมเป็นเจ้าหน้าที่ห้องสมุดรับผิดชอบจัดหาหนังสือ ก็อยากได้คำแนะนำบ้าง สุ่มมั่ว ๆ คนอ่านก็ด่าอีก”

“มากกว่าสองถึงสามครั้งที่ผมเอาวรรณกรรมเยาวชนดี ๆ หนังสือเด็กของสำนักพิมพ์หนึ่งทั้งเซตไปบริจาคห้องสมุด เจ้าหน้าที่ก็ซุกไว้มุมห้อง เขาไม่รู้คุณค่า ผมเป็นสมาชิกอุปถัมภ์รับนิตยสาร สารคดี ให้บางโรงเรียน ไม่มีใครสนใจ ไม่ใส่ตู้ล็อกก็กองไว้  ในส่วนนี้ผมจะไม่ทำหน้าที่เป็นส่วนกลางละ ที่จะเดินไปบอกว่าเล่มนี้ดีหรือไม่ดี คุณมีหน้าที่พัฒนาตัวเองได้แล้วว่าจะเลือกหนังสืออะไรเข้าห้องสมุด นี่เป็นตัวอย่างของการกระจายอำนาจ”

“ต้องอ่านก่อนใช่ไหม ?”

“ใช่ การบอกว่าเล่มนี้ดี-ไม่ดี เป็นการทำงานแบบส่วนกลางเป็นใหญ่ นี่แหละเทคโนแครต”