การต้อนช้างป่าเข้าเพนียดที่อยุธยา สมัยรัชกาลที่ ๕

ช่วงนั้นภาพซากสัตว์ป่าถูกมัดขาห้อยบนหลังรถจี๊ป ภาพพรานเคียงคู่เขาสัตว์ซากสัตว์ที่ล่าได้ถูกบันทึกภาพไว้จำนวนมากเพื่ออวดฝีมือของพรานเมือง

[จะนับภาพเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของประวัติศาสตร์การถ่ายภาพสัตว์ป่าหรือไม่]

บรรดานักนิยมไพรเริ่มตื่นตัวว่าป่าดงพงไพรที่เคยเข้าไปดื่มด่ำความงามความบริสุทธิ์กำลังเปลี่ยนจนอาจถึงวันสูญสิ้น จึงร่วมก่อตั้งองค์กรเพื่ออนุรักษ์ธรรมชาติชื่อ “นิยมไพรสมาคม” ในปี ๒๔๙๖ โดยหมอบุญส่งคือผู้ริเริ่มและเป็นหัวเรือใหญ่ พร้อมใช้บ้านตนเองเป็นที่ทำการสมาคม มีวัตถุประสงค์ศึกษาค้นคว้าเกี่ยวกับพืชพันธุ์และสัตว์ป่าเพื่อเผยแพร่ให้ประชาชนรับรู้และหวงแหน

นักนิยมไพรรุ่นแรก ๆ ที่เป็นนักถ่ายภาพนิ่งและถ่ายภาพยนตร์สารคดีด้วยคือ วิสิถ ลิ้มประสูตร (ปี ๒๔๔๗-๒๕๑๕) รู้จักกันในนาม ไว. เซี๊ยะ ซึ่งมาจากชื่อจีนคือ ลิมย่งเซี๊ยะ (Lim Yong Siah) ผู้ก่อตั้ง “บ้านชาละวัน” สวนสัตว์เอกชนแห่งแรกของประเทศไทย เป็นนักสตัฟฟ์สัตว์ นักสะสมผีเสื้อ และผู้ค้นพบปลาชนิดใหม่  ภายหลังได้รับเกียรติตั้งชื่อชนิดปลาตามชื่อของเขา

วีรณัฐ ลิ้มประสูตร รุ่นหลาน เคยเล่าว่า ภาพยนตร์การท่องป่าที่ปู่ “ไว. เซี๊ยะ” บันทึกมีมากกว่า ๑๐๐ ม้วนฟิล์ม แต่เกือบทั้งหมดหาไม่พบว่าเก็บไว้ที่ใด

นอกจาก ไว. เซี๊ยะ อีกหนึ่งในช่างภาพสัตว์ป่ารุ่นแรก ๆ ของเมืองไทยก็อาจเป็นหมอบุญส่ง

จากบันทึกของทันตแพทย์ศัลยวิทย์ บุตรชายของหมอบุญส่ง เล่าว่า “...การถ่ายภาพเป็นงานอดิเรกที่พ่อชอบมากเลย เพราะได้ใช้ในการบันทึกหลักฐานข้อมูลต่าง ๆ ทางด้านการอนุรักษ์และการศึกษาธรรมชาติวิทยา...พ่อชอบอัดและขยายรูปขาวดำเอง เพราะบอกว่าถูกใจ ดีกว่าที่จะไปให้ร้านทำ..”

รถจี๊ปเหลือใช้หลังสงครามกับซากสัตว์ป่า

หมอบุญส่งมักเดินทางไปบรรยายเผยแพร่ความรู้เรื่องธรรมชาติและชีวิตสัตว์ป่าตามวัด โรงเรียน และมหาวิทยาลัย โดยฉายสไลด์ (ผลงานของหมอเอง ?) และภาพยนตร์ (ผลงานของ ไว. เซี๊ยะ ?)

ภาพถ่ายสัตว์ป่ายุคนั้นยังตีพิมพ์ในวารสารของนิยมไพรสมาคม แต่จะเป็นภาพของหมอบุญส่ง ไว. เซี๊ยะ หรือนักนิยมไพรผู้ใดบ้าง คงต้องรอผู้มาสืบค้นและระบุนามช่างภาพต่อไป

ใครจะรู้ว่าภาพถ่ายสัตว์ป่าดังกล่าวได้ส่งแรงบันดาลใจให้เด็กชายคนหนึ่งซึ่งปัจจุบันเป็นคุณหมอนักอนุรักษ์และนักสื่อสารเรื่องราวธรรมชาติ คือ “หมอหม่อง” นพ. รังสฤษฎ์ กาญจนะวณิชย์

“สารนิยมไพร จดหมายข่าวของนิยมไพร-สมาคมเป็นเล่มบาง ๆ พิมพ์ระบบขาวดำ มีรูปถ่ายและลายเส้น มีบทความหมอบุญส่งเกือบทั้งเล่ม...หนังสือเล่มเล็ก ๆ นี้ทำให้ผมได้เรียนรู้เรื่องสัตว์ ทั้งยังทำให้ผมทึ่งว่ามีคนไทยทำงานอย่างนี้ด้วยหรือ”

การถ่ายภาพสัตว์ป่าสมัยนั้นจึงเป็นอีกเรื่องราวที่น่าค้นหา

ตัวอย่างเรื่องเล่าหนึ่งจาก สุรินทร์ เหลือลมัย เมื่อครั้งพบหมอบุญส่งที่วิทยาลัยหมู่บ้านจอมบึง ราวปี ๒๕๐๐ ว่า

“...หมอบุญส่งจะมาพักกันที่เรือนรับรองริมทุ่งหลังมหาวิทยาลัย ทุ่งนั้นเรียกว่า ท้องชาตรี มีนกเยอะ คืนเดือนหงายมันจะบินผ่านเป็นกลุ่ม ร้องกิ้ว ๆ ๆ เมื่อหมอบุญส่งจะไปถ่ายรูปนกเป็ดน้ำที่บึงลำทราย ที่ด่านทับตะโก ก็ให้นักศึกษาช่วยกันเอาสาหร่ายใส่เข่ง เอาขึ้นรถป่าไปหว่านให้นกลงมากินรวมกันเป็นฝูงใหญ่ หมอบุญส่งนุ่งผ้าขาวม้าลงไปถ่าย คราวนั้นผมได้ร่วมไปด้วย ช่วงนั้นยังเป็นนักศึกษาอยู่”

ซากควายป่าที่ถ่ายได้ระหว่างการสำรวจป่าห้วยขาแข้ง
(ภาพ : กองอนุรักษ์สัตว์ป่า)

ทศวรรษ ๒๕๐๐ หมอบุญส่งและนิยมไพรสมาคมผลักดันให้รัฐบาลออกกฎหมายคุ้มครองสัตว์ป่าสำเร็จ เกิดการจัดตั้งอุทยานแห่งชาติและเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าขึ้น เพื่อปกป้องผืนป่าจากการบุกรุกถางป่าและล่าสัตว์ที่รุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ อุทยานแห่งชาติสามแห่งแรกของเมืองไทยคือ อุทยานแห่งชาติเขาใหญ่ อุทยานแห่งชาติภูกระดึง และอุทยานแห่งชาติทุ่งแสลงหลวง

ปี ๒๕๐๘ ระหว่างสำรวจป่าห้วยขาแข้ง เจ้าหน้าที่พบซากควายป่าซึ่งถูกพรานเด็ดชีพและถ่ายภาพไว้  ภาพนั้นเป็นหลักฐานที่ลบล้างความเชื่อว่าควายป่าหมดไปแล้วจากเมืองไทย และช่วยยืนยันคุณค่าความสำคัญของป่าห้วยขาแข้งที่มีสัตว์ป่าหายาก  ต่อมากรมป่าไม้จึงดำเนินการจัดตั้งป่าห้วยขาแข้งเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าและประกาศเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าแห่งที่ ๕ ของประเทศในปี ๒๕๑๕ 

เมื่องานปกป้องพื้นที่อนุรักษ์เข้มแข็งขึ้นเป็นลำดับ งานศึกษาวิจัยสัตว์ป่าก็เริ่มก้าวหน้าโดยนักวิชาการของกรมป่าไม้และสถาบันการศึกษาที่สำคัญคือ คณะวนศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ และคณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล

แน่นอนว่าภาพถ่ายสัตว์ป่าคือเครื่องมือสำคัญอีกอย่างของงานศึกษาวิจัย

[หมุดหมายของประวัติการถ่ายภาพและช่างภาพสัตว์ป่าอาจต้องบันทึกว่าเป็นยุคของนักวิชาการทำหน้าที่เป็นช่างภาพสัตว์ป่า]

หนึ่งในจำนวนนั้นคือ สืบ นาคะเสถียร ซึ่งมีสมุดจดบันทึกและกล้องถ่ายรูปติดตัวเสมอจนเป็นภาพจำ เมื่อมีการออกแบบสร้างอนุสาวรีย์ของสืบก็ต้องให้เขาสะพายกล้องถ่ายรูปไว้ด้วย

สืบถ่ายภาพมาตลอด ตั้งแต่งานวิจัยนกในเขตห้ามล่าสัตว์ป่าบางพระ การศึกษาเลียงผา เก้งหม้อ เป็ดก่า จนถึงโครงการอพยพสัตว์ป่าตกค้างในพื้นที่อ่างเก็บน้ำเขื่อนรัชชประภา (เชี่ยวหลาน) ซึ่งภาพที่สืบถ่ายได้คือนกชนิดหนึ่งกำลังทำรังบนต้นยางใหญ่ที่ถูกน้ำท่วม ปรากฏว่าเป็นนกที่ไม่เคยมีข้อมูลว่าพบในประเทศไทย นั่นคือนกกระสาคอขาวปากแดง (Storm’s Stork)