ในฐานะที่เรียนมานุษยวิทยา ประเด็นเรื่องชาติพันธุ์หรือคนตัวเล็กตัวน้อยก็มักอยู่ในความสนใจอยู่แล้ว ดังนั้นถ้าเราอยากเรียนรู้ทำความเข้าใจคนก็ต้องไปทำงานร่วมกับชุมชน ตอนเรียนปริญญาโท เราสนใจเรื่องสื่อกับมานุษยวิทยา (Media Anthropology) โดยทำวิทยานิพนธ์เรื่องชาติพันธุ์ในประเด็นการประกอบสร้างอัตลักษณ์ผ่านสื่อสมัยใหม่ ตอนนั้นเราอบรมเยาวชนชาวชาติพันธุ์ทำสื่อ สารคดี ให้คนยองทำวิดีโอเกี่ยวกับตัวเอง แล้วพบประเด็นซับซ้อนขึ้นที่ไม่ใช่แค่วัฒนธรรม มันมีเรื่องที่ดิน การไม่ยอมรับสิทธิ หรืออคติที่มีต่อเขา พอลงพื้นที่บ่อย ๆ ก็เริ่มเห็นสถานการณ์ต่าง ๆ เช่น กลุ่มชาติพันธุ์อยู่พื้นที่ห่างไกล จะไปหาหมอทีคนก็ไม่เข้าใจ หรือเป็นคนเกิดในประเทศไทยแต่ไม่มีบัตรประชาชน เพราะอยู่ห่างไกลตกสำรวจ ก็ถูกมองว่าไม่ใช่คนไทย ถูกอคติและสารพัดเงื่อนไขให้ถูกจำกัดสิทธิ

แต่คนมักมองว่านักมานุษยวิทยาเน้นเรียนเพื่อทำความเข้าใจ ไม่ได้แก้ปัญหาอะไร ไม่รู้ใช้วิธีการแบบไหนเราเลยคิดว่าถ้านำความรู้ทางมานุษยวิทยาไปขับเคลื่อนนโยบายจะเป็นอย่างไร ก็รู้สึกท้าทายว่าความรู้ด้านนี้จะสามารถช่วยกลุ่มเป้าหมายได้ไหม

ปี ๒๕๕๓ ประเทศไทยมีมติคณะรัฐมนตรีว่าด้วยเรื่องการฟื้นฟูชาติพันธุ์ชาวเลและแนวนโยบายและหลักปฏิบัติในการฟื้นฟูวิถีชีวิตชาวกะเหรี่ยง เมื่อเราเข้าทำงานที่ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรปี ๒๕๕๔ ก็ทราบว่าศูนย์ฯ ทำงานเรื่องนี้อยู่แล้ว เลยมองเห็นโอกาสที่จะยกระดับมติคณะรัฐมนตรีให้เป็นกฎหมาย เพราะกระบวนการภาคประชาชนก็มีการเคลื่อนไหวอยู่ เลยคุยกันตั้งแต่ปี ๒๕๕๗

เราสำรวจก่อนว่าทั้งโลกมีกฎหมาย นโยบาย หรือมาตรการใดบ้างที่เกี่ยวกับชาติพันธุ์ ตอนนั้นระดับโลกมี UNDRIP แล้ว เลยตั้งคำถามว่าทำไมเมืองไทยถึงไม่ขยับ

เราคิดว่าเทรนด์การยอมรับสิทธิชนเผ่าพื้นเมืองหรือชาติพันธุ์เริ่มจริง ๆ ตอนปี ๒๕๓๐ หลังการล่มสลายของฝ่ายสังคมนิยม เพราะโลกมองคนผ่านมิติของภัยความมั่นคง ประเทศสังคมนิยมส่วนใหญ่จึงใช้คนตัวเล็กตัวน้อยเหล่านี้มาต่อสู้กับพวกนายทุน แต่เมื่อมีแนวคิดแบบรัฐชาติสมัยใหม่ที่นิยามว่าต้องมีคนของชาติ ความเป็นชาติพันธุ์จะไม่ถูกนับรวมเพราะไม่ถูกมองว่าเป็นคนที่มีสัญชาติจึงโดนละเลย

เวลาเรามองเชิงนโยบาย ชาติพันธุ์ไม่ได้เป็นกลุ่มเป้าหมายชัดเจน มันเบลอ ๆ ไปกับกลุ่มคนจน กลุ่มแรงงานสตรี กลุ่มแรงงานเด็ก เดิมนโยบายที่เรามีคือนโยบายคุ้มครองเด็ก คุ้มครองสิทธิสตรี คุ้มครองแรงงาน โลกทั้งโลกยังไม่ได้สนใจว่าต้องมีมาตรการเฉพาะสำหรับกลุ่มชาติพันธุ์

ประเทศที่ไม่ยกมือรับรองหลักการ UNDRIP มีสี่ประเทศ คือ แคนาดา อเมริกา นิวซีแลนด์ และออสเตรเลีย ซึ่งมีชนพื้นเมืองทั้งหมด ฉะนั้นจึงไม่แปลกที่เขาอยากลบระวัติศาสตร์ที่ว่ารัฐไปยึดครองหรือรุกรานชนพื้นเมือง

ชนเผ่าพื้นเมืองถูกนิยามว่าเป็นกลุ่มคนที่อยู่มาก่อน แต่โดนผู้อื่นรุกราน เมื่อเจอความอยุติธรรมจึงออกมาต่อสู้ ชาวอะบอริจินคือคนที่เคยเป็นเจ้าของดินแดน แล้ววันดีคืนดีก็มีชาวผิวขาวไปรุกรานพื้นที่เขา อย่าลืมว่าพอเป็นรัฐชาติสมัยใหม่ คนกลุ่มนี้ถูกนับเป็นคนออสเตรเลียด้วยการรับรองความเป็นพลเมืองผ่านเอกสารของราชการ ฉะนั้นความเป็นอะบอริจินจะหายไป นี่คือการใช้มาตรการแบบเดียวกันของรัฐสมัยใหม่โดยให้ทุกคนเป็นพลเมืองของรัฐ ไม่ได้ผนวกมิติความเป็นชาติพันธุ์เข้ามา

ชาวเมารีที่นิวซีแลนด์หรือกระทั่งอินเดียนแดงที่อเมริกาก็เผชิญสถานการณ์เดียวกัน ต่างจากชาวแอฟริกาที่มีลักษณะเป็นชนเผ่าเล็กชนเผ่าน้อย จึงอยู่แบบนั้นได้โดยไม่ต้องการความเป็นรัฐใหญ่ ทำให้เราเห็นความเป็นเผ่าที่ดำรงมาจนทุกวันนี้ แต่พอยุคสร้างความเป็นชาติเกิดขึ้นเมื่อ ๑๐๐ กว่าปีที่ผ่านมา รัฐมองเพียงว่าเป็นพลเมืองของรัฐหรือไม่ ถ้าเป็นก็ดูแลตามสิทธิที่ได้รับ และความเป็นชาติพันธุ์จะไม่ถูกนับเป็นตัวแปรในการคิดและออกนโยบายที่สอดคล้องกับวิถี

สังคมเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มีความหลากหลายทางวัฒนธรรม มีกลุ่มคนไท คนฉาน คนมอญ เป็นกลุ่มใหญ่ที่มีอาณาจักรของตนเอง แต่ขณะเดียวกันก็มีคนกะเหรี่ยง
อาข่า ลาหู่ ซึ่งเป็นกลุ่มเล็กกลุ่มน้อยที่ไม่ได้มีอาณาจักรใหญ่โต แต่ความเป็นรัฐจารีตแบบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ก็อนุญาตให้คนเหล่านี้อาศัยอยู่ได้ เพราะรัฐเชื่อว่ากษัตริย์ที่มีคนใต้ปกครองมากคือกษัตริย์ที่มีบารมีมาก จึงไม่ได้ปราบปรามตราบที่พวกเขายังสยบยอมต่ออำนาจ หรือเป็นประโยชน์ต่ออาณาจักร เช่น ให้คนกะเหรี่ยงในแนวชายแดนช่วยสอดแนม วิธีของรัฐคือเลี้ยงความหลากหลายของชาติพันธุ์ด้วยความจงรักภักดี แล้วสร้างความรู้สึกผูกพัน
ซึ่งเมืองไทยก็เป็นแบบนี้

แต่พอมีแนวคิดรัฐชาติแบบตะวันตกเข้ามา รัฐต้องสำรวจประชากร ฉะนั้นกลุ่มชาติพันธุ์ก็ถูกมองจากตรงนี้แหละว่าไม่ใช่คนไทย อาจตกสำรวจหรือพยายามไม่เข้ามาอยู่ในกระบวนการ

เมื่อก่อนเรียกเขาว่าคนป่า ต่อมาเรียกชาวเขา ไทยภูเขา แล้วพัฒนาเป็นชาติพันธุ์  ในสังคมไทยก็ใช้ความรุนแรงเชิงวัฒนธรรมหรือเชิงโครงสร้างกับชาติพันธุ์ เช่น ดูถูกว่าล้าหลัง คนที่ไม่พูดภาษาไทย ไม่แต่งตัวแบบไทย ก็ถูกตีตราว่าไม่ใช่คนไทย ซึ่งเป็นความรุนแรงแบบเนียน ๆ ใครพูดภาษาถิ่นก็อาจโดนดูถูกว่าบ้านนอก หรือเป็นประเด็นไว้ล้อเลียน นี่คือภาพที่ชาติพันธุ์ถูกประกอบสร้างความหมายให้กลายเป็นคนอื่น

กระบวนการของรัฐสร้างคนให้เป็นแบบนั้น รัฐหนึ่งรัฐจะทำให้คนยอมรับด้วยการสร้างแค่กฎหมายอย่างเดียวไม่ได้ ต้องสร้างวิธีคิดจากเงื่อนไขอื่น ๆ ด้วย เช่น ในโรงเรียนต้องเรียนภาษาไทย แต่งชุดนักเรียนไทย  หรือในแง่นโยบายสาธารณสุข คุณต้องพูดไทยหรือมีเอกสารรับรองถึงจะเข้ารับบริการได้ รวมถึงสื่อที่สร้างความชอบธรรมในการคุกคาม เช่น การไล่รื้อชุมชนชาวชาติพันธุ์ด้วยเหตุผลว่าทำลายป่า

ที่น่าสนใจคือการสร้างภาพจำให้กลุ่มชาติพันธุ์ว่าเป็นภัยต่อความมั่นคง ทั้งการค้ายาเสพติดหรือบุกรุกพื้นที่ป่า ชุดความคิดแบบนี้เกิดขึ้นได้เพราะรัฐตีตราว่านี่ไม่ใช่คนไทย เป็นศัตรูของชาติ ขณะที่อีกภาพหนึ่งคือการสร้างภาพจำให้คนรู้สึกสงสาร ต้องให้ความช่วยเหลือ ทำให้ปัญหาของกลุ่มชาติพันธุ์ถูกแก้ตามสถานการณ์แต่ละครั้ง มากกว่าจะมองถึงการคุ้มครองสิทธิของกลุ่มชาติพันธุ์วิธีคิดแบบนี้สะท้อนว่าเราไม่ได้นับรวมกลุ่มชาติพันธุ์เป็นส่วนหนึ่งของรัฐที่ต้องได้รับการคุ้มครอง เพราะเราไม่ยอมรับสิทธิของกลุ่มชาติพันธุ์ว่ามีอยู่ก่อนแล้ว เลยให้การช่วยเหลือแบบสงเคราะห์ให้พอใช้ชีวิตได้ตามหลักมนุษยธรรม

เราเห็นสองมุม ชาวบ้านชาติพันธุ์ทั่วไปจะรู้สึกว่าเขาด้อยจริง ๆ เขาจะไม่ค่อยพูด ไม่กล้าแสดงตัวว่าเป็นชาติพันธุ์ เพราะถูกปลูกฝังว่าอาจเป็นอันตรายแก่เขา รัฐสร้างวาทกรรมจนเขารู้สึกไม่มีศักดิ์ศรี หรือในพื้นที่ที่มีกลุ่มชาติพันธุ์อยู่จริง ๆ เขาก็นิยามว่าตัวเองเป็นคนไทยชาติพันธุ์ซึ่งเป็นความรู้สึกของการอยากถูกนับรวม ไม่มั่นใจในความเป็นชาติพันธุ์

ส่วนอีกกลุ่มจะผ่านกระบวนการพี่เลี้ยงหรือการศึกษามาระดับหนึ่ง เช่น นักเคลื่อนไหวเพื่อสิทธิอย่างพะตีจอนิก็จะรู้สึกว่าเขามีสิทธิ ต้องลุกขึ้นมาต่อสู้ แต่เป็นเพียงคนกลุ่มเล็ก ๆ ที่มีโอกาสไปเรียนรู้ข้างนอกแล้วกล้าพูดเรื่องศักดิ์ศรีของตัวเองมากขึ้น 

เราคิดว่าความภาคภูมิใจในชาติพันธุ์ก่อตัวขึ้นช่วงหลังปี ๒๕๓๐ จากฐานคิดเรื่องท้องถิ่นนิยม ตอนนั้นอาจไม่ได้ระบุความเป็นชาติพันธุ์ชัดเจน แต่เมื่อมีการท่องเที่ยวชุมชน มีงานหัตถศิลป์แสดง พอเราถามงานคราฟต์มาจากไหน อ๋อ มาจากชาติพันธุ์ เลยทำให้พวกเขาเริ่มยอมรับตัวเองมากขึ้น แต่ก็คือการยอมรับความเป็นท้องถิ่น ไม่ใช่ชาติพันธุ์

ด้วยแนวคิดการท่องเที่ยวชุมชน หรือหันกลับไปหาความรู้ท้องถิ่น หรือโครงการอีสานเขียวอะไรเหล่านี้ ทำให้นักวิชาการเริ่มสนใจศึกษาประวัติศาสตร์ท้องถิ่นแล้วพัฒนาเรื่อยมาจนถึงปี ๒๕๔๐ ในรัฐธรรมนูญก็มีระบุเรื่องสิทธิชุมชน คอนเซปต์แบบนี้ทำให้คนรู้สึกว่าชุมชนมีสิทธิจัดการทรัพยากรได้ ไม่ใช่ให้รัฐจัดการอย่างเดียว กระทั่งปี ๒๕๕๐ เราก็เห็นว่าในชุมชนมีความหลากหลายกว่านั้นอีก

ช่วงที่มีเฟซบุ๊ก เราเห็นเพจของคนไทใหญ่มากมาย คนเริ่มมีสำนึกว่าชาติพันธุ์ไม่ได้อยู่เป็นกลุ่มเล็ก ๆ เพียงลำพัง แต่มีเครือข่าย มีช่องยูทูบ มีภาษาถิ่น มีเพลงกะเหรี่ยง เผยแพร่สู่โลกข้างนอก  กลุ่มชาติพันธุ์เองก็ปรับตัว ไม่ได้ร้องแต่เพลง “บทธา” (บทกวีประจำกลุ่มชาติพันธุ์ปกาเกอะญอ) อย่างเดียว เขาทำเพลงป็อปด้วย เราว่านี่คือกระบวนการที่ทำให้ชาติพันธุ์เฟื่องฟูและรุ่มรวยขึ้น  ส่วนหนึ่งก็เพราะมันขายได้ ผ่านการท่องเที่ยวต่าง ๆ แม้จะออกมาในเชิงพาณิชย์ก็เถอะ

ไม่ใช่แค่นั้น เด็กชาติพันธุ์รุ่นใหม่ก็ทำสื่อ ทำวิดีโอเราเห็น TikToker ชาติพันธุ์หญิงถ่ายวิถีชีวิตตัวเอง อย่าลืมว่าในระดับโลกคนชาติพันธุ์อื่น ๆ ก็ดูคลิป เขาจึงรู้สึกว่าสามารถแสดงตัวตนหรืออัตลักษณ์ได้ เช่น คุณลีจากกาแฟอาข่าอาม่า ก็สร้างความภาคภูมิใจแก่กลุ่มชาติพันธุ์

แต่ที่เราต้องย้ำคือความเป็นชาติพันธุ์เริ่มมีราคา คนชาติพันธุ์รุ่นใหม่หันกลับไปหาความเป็นชาติพันธุ์มากขึ้น ไม่เหมือนรุ่นพ่อแม่ที่ยังถูกมิติเรื่องความมั่นคงกดทับไว้ พวกเขาสามารถทำธุรกิจ ทำโฮมสเตย์เพื่อสร้างมูลค่าได้

สำหรับเรา อย่างน้อยที่สุดสังคมก็รับรู้แล้วถึงการมีอยู่ของคนชาติพันธุ์ และหลายคนก็เริ่มยอมรับเสน่ห์ของความหลากหลายของชาติพันธุ์มากขึ้น

โทนของการต่อสู้เปลี่ยนไป ไม่ใช่แค่เรื่องสิทธิอย่างเดียวแล้ว แต่นำเสนอมิติเชิงศักยภาพด้วยว่าฉันก็เป็นส่วนหนึ่งของการพัฒนาสังคมนะ ถ้าคุณยอมรับ ฉันจะเป็นทุนทางวัฒนธรรม แต่วิธีการเก่า ๆ ก็ไม่ได้หายไป แค่สร้างเงื่อนไขในการต่อสู้ใหม่ ๆ ขึ้นมามากขึ้น

เรามองว่าคนรุ่นเก่าต่อสู้เรื่องสิทธิชัดเจน แต่คนรุ่นใหม่อาจไม่อินเพราะไม่เห็นความต่าง เนื่องจากปัญหาเรื่องสิทธิถูกแก้มาบ้างแล้ว สังคมไทยผนวกรวมคนผ่านนโยบายการศึกษาหรืออะไรหลายอย่างจนเขารู้สึกเป็นคนไทยคนหนึ่ง ชาติพันธุ์รุ่นใหม่บางส่วนก็ได้เรียนมหาวิทยาลัย เขาคิดว่าไปทำกาแฟ ทอผ้า หรือใช้โอกาสของความเป็นชาติพันธุ์ทำอย่างอื่นแทนได้ การพูดเรื่องสิทธิก็ลดน้อยลง ในที่นี้หมายความว่า คนรุ่นใหม่เริ่มสู้อีกแบบหนึ่ง คือการสู้เพื่อยอมรับตัวตนความเป็นชาติพันธุ์ เป็นตัวตนที่มีศักยภาพในทุนวัฒนธรรม ซึ่งใช้พัฒนาตนเองและประเทศได้ หากรัฐให้พื้นที่และโอกาส

เราเห็นพัฒนาการของการต่อสู้ ด้วยมโนทัศน์ของคนชาติพันธุ์รุ่นใหม่มากกว่าร้อยละ ๙๐ ไม่ได้รู้สึกว่าตัวเองไม่ใช่คนไทยแบบรุ่นพ่อรุ่นแม่ ความเป็นชาติพันธุ์ถูกนิยามใหม่ และสำนึกความเป็นชาติพันธุ์ก็เป็นสิทธิแบบใหม่ ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ที่น่าสนใจ เราว่านี่คือกระแสที่เปลี่ยนไป

เราคิดว่าสังคมไทยยังมีช่องว่างในการเข้าใจเรื่องชาติพันธุ์อยู่อีกมาก เพราะถูกรัฐปลูกฝังมายาวนาน เช่น เหมารวมว่าชาติพันธุ์คือพวกค้ายาเสพติด ซึ่งดูถูกความเป็นชาติพันธุ์ ความคิดที่ยังแข็งตัวคือการเชื่อว่าชาติพันธุ์ไม่ใช่คนไทยแม้จะยอมรับว่าเรามีชาติพันธุ์อยู่ โจทย์ของ พ.ร.บ. ฉบับนี้จึงเปลี่ยนกระบวนทัศน์ (paradigm) ที่มีต่อชาติพันธุ์ เดิมเรามองว่าเขาไม่มีสิทธิจึงใช้วิธีสงเคราะห์ให้เขาพออยู่ได้ แต่ พ.ร.บ. ฉบับนี้คือบอกว่าการสร้างความเข้าใจใหม่กับสังคมไทยว่า กลุ่มชาติพันธุ์คือพลเมืองไทย มีสิทธิและศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์เหมือนกับคนไทยทุกคนที่ต้องได้รับการคุ้มครอง