บรรดาชาวบ้านนับร้อยรวมตัวกันเข้าประชุมเลือกตั้งครั้งใหญ่ที่ไม่ได้เกิดขึ้นมานานนับสิบปี เพื่อร่วมกันสร้างบทบาทใหม่ที่กำลังจะเกิดขึ้นในชุมชน

เมื่อป่าเปิดทุกอย่างก็หมดสิ้น เหลือเพียงร่องรอยการต่อสู้และคำถามที่ยังคงก้องอยู่ในใจ ใครกันแน่เป็นผู้บุกรุกใครเล่าคือเจ้าของพื้นที่อย่างแท้จริง

การประชุมเลือกตั้งประธานชุมชนบ้านตระ ประจำปี ๒๕๖๘

ว่ากันว่ายุคนั้นการเข้าป่าคือการแสดงออกถึงการไม่ยอมแพ้และยืนหยัดในความคิด ป่าน้อยใหญ่หลายแห่งในประเทศไทยเป็นพื้นที่สานต่ออุดมการณ์  สำหรับในภาคใต้ซึ่งถือว่าเป็นเขตอิทธิพลใหญ่ด้วยความหลากหลายและความดิบเถื่อนของผู้คน หลายแห่งเป็นเขตที่แทบไม่มีรอยต่อของเมืองกับป่า มองผิวเผินอาจเป็นเพียงแค่สวนยางเท่านั้น

พื้นที่บ้านตระเคยเป็นหนึ่งในสี่เขตงานใหญ่ในป่าเขาภาคใต้ที่ประกอบด้วยเขตนครศรีธรรมราช (กรุงชิง), เขตสามจังหวัด (พัทลุง-ตรัง-สตูล), เขตสงขลา (ลงไปถึงอำเภอเบตง จังหวัดยะลา) และเขตสุราษฎร์ธานี (ค่าย ๕๐๘)

“พวกเราคือคนส่วนใหญ่ของสังคมที่มารวมกัน คนที่ไม่มีสิทธิ์มีเสียง เราต้องการต่อสู้

“ในการปฏิวัติระดับโลกไม่มีคำว่าร้องขอ เพราะการร้องขอเหมือนเป็นแค่กับดัก”

น้าด้วงเล่าถึงช่วงเวลาที่ป่ายังอุดมสมบูรณ์มากหากเทียบกับปัจจุบันที่กลายเป็นสวนชาวบ้านไปแล้ว  ตอนนั้นพวกเขาอาศัยอย่างกลมเกลียวกับชาวบ้าน คนในค่ายแบ่งหน้าที่กัน ทั้งฝ่ายพลเรือนที่ทำงานสื่อสิ่งพิมพ์ การพยาบาล และหน่วยผลิตอาหาร รวมถึงฝ่ายทหารที่มีหน้าที่สู้รบและป้องกันพื้นที่จากภัยคุกคาม

พวกเขาใช้ป่าเป็นฐานชีวิต ปลูกผัก เลี้ยงสัตว์ ทำนา บางส่วนพึ่งพาทุ่งนาดั้งเดิม ขณะเดียวกันก็เปิดพื้นที่ใหม่เพื่อปลูกข้าวให้เพียงพอ มีโรงสีเล็ก ๆ ซ่อนอยู่ในถ้ำ แปรรูปข้าวเอง ผลไม้ก็สมบูรณ์จนสวนเพียงไร่เดียวเลี้ยงครอบครัวได้ทั้งปี ทุเรียน มังคุด มะปราง มะปริง ขนุน ยางพารา และลูกประ ผลไม้ท้องถิ่นที่หาได้เฉพาะในผืนป่านี้

ท่ามกลางป่ากว้างกว่า ๓ หมื่นไร่ พื้นที่ทำกินจริงของชาวบ้านกลับไม่ถึง ๓๐๐ ไร่ คนรุ่นปัจจุบันอยู่ตรงนี้มากว่าครึ่งศตวรรษ แต่ถูกตราหน้าว่าเป็น “ผู้บุกรุก” ป่าใหญ่ที่เลี้ยงคนทั้งรุ่นถูกตีความว่าเป็นกรรมสิทธิ์ของรัฐเพียงเพราะตัวหนังสือในกฎหมาย

วันวานการขนเสบียงไม่ง่าย ต้องเดินป่าเดือนละสองครั้ง อ้อมผ่านสตูลหรือพัทลุง และยังอาศัยความช่วยเหลือจากชาวมานิที่รู้เส้นทางกับแหล่งอาหารเพื่อให้ค่าย ๘๔ ดำรงอยู่ได้

น้าด้วงบอกเสมอว่า ความสมบูรณ์ของป่าที่เคยเห็นไม่มีวันหวนกลับมาอีก เมื่อป่าเปิดทุกอย่างก็หมดสิ้น เหลือเพียงร่องรอยการต่อสู้และคำถามที่ยังคงก้องอยู่ในใจ

ใครกันแน่เป็นผู้บุกรุก

ใครเล่าคือเจ้าของพื้นที่อย่างแท้จริง

ชาวบ้านตระยึดการทำเกษตรเลี้ยงชีพเป็นรายได้สำคัญ

บ้านตระเป็นพื้นที่สีแดงตั้งแต่ราวปี ๒๕๑๘-๒๕๒๓ ตอนนั้นมีชาวบ้านดั้งเดิมอาศัยอยู่กว่า ๒๐ ครัวเรือน คนเข้ามาใหม่ตั้งถิ่นฐานและใช้ชีวิตร่วมกับคนเก่า จนถึงเมื่อวันที่ ๒๓ เมษายน ๒๕๒๓ ที่นโยบาย ๖๖/๒๓ ของ พล.อ. เปรม ติณสูลานนท์ ประกาศใช้ สมาชิกพรรคคอมมิวนิสต์ฯ ก็เริ่มทยอยออกจากป่า ประกอบกับสถานการณ์การล่มสลายของพรรคคอมมิวนิสต์ต่างประเทศทำให้ความเข้มข้นของเหตุการณ์ดังกล่าวลดน้อยถอยลงไป

เมื่อคนเก่าออกไป คนใหม่ก็หลั่งไหลเข้ามา ในช่วง ปี ๒๕๒๙ มีการอพยพเข้ามาตั้งถิ่นฐานครั้งใหญ่ จากอำเภอย่านตาขาว จังหวัดตรัง และจากจังหวัดพัทลุง นับเป็นยุคที่ผู้คนแย่งชิงและแบ่งปันที่ดินกันอย่างคึกคัก และเป็นช่วงเวลาเดียวกันกับที่ แจ้ง แสงกุล เข้ารับตำแหน่งผู้ใหญ่บ้านบ้านตระ

“เขาให้ผมมารับตำแหน่ง เพราะไม่มีใครเอาอยู่” ผู้ใหญ่แจ้งเล่า

ด้วยเคยเป็นทหารพรานมาก่อน เขาเลือกใช้วิธีปกครองแบบกึ่งทหารกึ่งประชาชน อาศัยความเด็ดขาดเข้าควบคุมทั้งเศษซากคอมมิวนิสต์ที่ยังเหลือและรับมือกับคู่ต่อสู้ใหม่อย่าง “กรมป่าไม้”

 ยางพาราถือเป็นพืชเศรษฐกิจหลักของที่นี่ นิยมนำน้ำยางพารามาทำยางแผ่น เนื่องจากเคลื่อนย้ายขนส่งสะดวกและมีราคาดีกว่ายางก้อนถ้วย

การติดตั้งแผงโซลาร์เซลล์เกิดจากงบประมาณในโครงการจากภาครัฐและการลงทุนจัดสรรซื้อด้วยกำลังทรัพย์ของชาวบ้านเองในบางพื้นที่ที่การช่วยเหลือเข้าไม่ถึง

“กฎหมายป่าไม้ออกหลังปี ๒๕๐๐ แต่ชาวบ้านเราอยู่มาตั้งแต่ปี ๒๔๙๘ แล้วใครกันแน่ที่ทับเขตใคร” ผู้ใหญ่แจ้งย้อนถึงรากของปัญหา เมื่อกฎหมายกลายเป็นเครื่องมือก็มักถูกใช้เพื่อผลักไสชาวบ้านออกจากที่ดินทำกิน แต่ถ้าใครมีเงินก็จ่ายใต้โต๊ะแล้วเรื่องก็จบ

แม้เวลาผ่านไปปัญหาก็ยังคงอยู่ เพียงแค่เปลี่ยนรูปแบบเรื่อย ๆ ไม่จางหาย

ทุกวันนี้ยังมีการจัดการที่ดินในหมู่บ้าน เสมือนเป็น “รางวัล” ให้ชาวบ้านที่ยอมเข้าร่วม แต่เบื้องหลังกลับเต็มไปด้วยกลไกสลับซับซ้อน หากใครยอมรับต้องยืนในแปลงให้เจ้าหน้าที่ถ่ายรูป เสมือนการลงนามกลาย ๆ ว่าตนเองคือ “ผู้บุกรุก” ที่ขออยู่ต่อ เมื่อครบกำหนด ๒๐ ปีก็ต้องต่อสัญญาใหม่อีกครั้ง ที่ดินที่สืบทอดมาหลายชั่วอายุคนกลับกลายเป็นเพียงสิทธิชั่วคราวที่ต้องต่อรองกับรัฐไม่รู้จบ

“เมื่อก่อนแถวนี้เป็นป่า ถ้าปล่อยให้ชาวบ้านดูแลเองก็อยู่ได้ ผมเคยยื่นโครงการ ‘บ้านเล็กในป่าใหญ่’ ให้ชาวบ้านอยู่ร่วมกับป่า แต่กรมป่าไม้มองว่าชาวบ้านคือผู้ทำลาย ทั้งที่คนทำลายป่าตัวจริง...ก็พวกเขาเองนั่นแหละ” ผู้ใหญ่แจ้งทิ้งท้าย

อำนวย จันทร์สังข์ หรือลุงนวย คืออดีตผู้นำชุมชนที่ยืนหยัดต่อสู้เรื่องปัญหาที่ดินทำกินและข้อขัดแย้งกับกรมป่าไม้มายาวนาน ลุงนวยเห็นว่าปัญหานี้ไม่ใช่เพียงการต่อรองกับเจ้าหน้าที่ แต่คือการรักษาสิทธิและศักดิ์ศรีของคนทั้งชุมชน ท่ามกลางแรงกดดันจากนโยบายอพยพและการประกาศพื้นที่อนุรักษ์

บริเวณบ้านตระไม่มีไฟฟ้า น้ำประปา หรือสัญญาณโทรศัพท์ กระแสไฟที่ใช้ดำรงชีพต้องอาศัยจากแบตเตอรี่หรือแผงโซลาร์เซลล์

ร้านตัดผมประจำชุมชน เปิด-ปิดตามการขึ้นลงของแสงอาทิตย์และยึดเวลาตามกำลังแรงของแบตเตอรี่ในปัตตาเลี่ยนไร้สาย

หากไล่เรียงประวัติ บ้านตระเคยเป็นถิ่นฐานของชุมชนมุสลิมก่อนจะเป็น “พื้นที่สีแดง” ที่ผืนป่ากลายเป็นนารวมของการต่อสู้ ทว่ากาลเวลาผ่านไป เส้นแบ่งก็ถูกเขียนขึ้นใหม่ จากป่าของส่วนรวมสู่แปลงทำกินที่ผู้คนเริ่มจับจ่ายใช้สอย จนค่อย ๆ ก่อรูปเป็น “กรรมสิทธิ์” ในกำกับของกรมป่าไม้

เรื่องสิทธิในที่ทำกินจึงเป็นประเด็นสำคัญที่สุดของผู้คนบ้านตระ ไม่ว่าจะในฐานะการต่อสู้เรียกร้องสิทธิ์ครอบครองเพื่อยืนยันว่าตนมิใช่ผู้บุกรุก หรือในฐานะการปะทะกับกรมป่าไม้ที่คอยตีกรอบเงื่อนไข และในอีกด้านนี่คือการแสวงหาความมั่นคงของกรรมสิทธิ์ในผืนดินที่ควรจะเป็น “บ้าน” ของตนเอง

นอกเหนือจากการอยู่ในป่าลึก ชุมชนแห่งนี้ยังถูกแช่แข็งความเจริญไว้ไม่หมุนเวียนเปลี่ยนตามกาลเวลาเมื่อพ้นประตูเข้าสู่เมืองลับแลกลางแดนเทือกเขาบรรทัดนี้ ทางที่เคยดีเหลือเพียงแค่ปูนซีเมนต์ลาดแค่พอให้ขับรถได้ ไฟฟ้าไม่มีกระแสไฟฟ้าที่ใช้ดำรงชีพมาจากแบตเตอรี่และแผงโซลาร์เซลล์

แน่นอนว่าการใช้ชีวิตอยู่กับป่าที่สัญญาณโทรศัพท์ขาดหายทำให้พลาดโอกาสรับรู้ข่าวสารจากโลกภายนอก

“เขาประกาศเป็นเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าเขาบรรทัด ปี ๒๕๑๘ แต่ถามว่าประกาศให้ใครฟัง ? ชาวบ้านไม่มีทางรู้เพราะตอนนั้นป่ามีแต่คอมมิวนิสต์อยู่”

เผชิญ ชูแสง หรือลุงศักดิ์ หนึ่งในพยานที่เห็นการเปลี่ยนผ่านของบ้านตระตั้งแต่ยุคสงครามเย็น ยุคคอมมิวนิสต์ ยุคพยายามสร้างเขื่อน จนถึงวันที่รัฐประกาศกฎหมายปกคลุมทับลงบนชีวิตชาวบ้านโดยที่ไม่มีใครได้รับรู้

 ความสูงชันของพื้นที่ป่าดิบชื้นบนเทือกเขาบรรทัดไม่ได้สร้างความยากลำบากต่อการเข้าไปเก็บของป่าของชาวบ้านตระแต่อย่างใด ราวกับว่าพวกเขากำลังเดินเล่นอยู่ในบริเวณสวนหลังบ้านเท่านั้น

 ลูกประ ผลไม้ป่าอัตลักษณ์ประจำถิ่นภาคใต้ พบมากในพื้นที่ชุมชนบ้านตระ นิยมนำมาต้มกินหรือประกอบอาหารจำพวกแกง เมื่อถึงฤดูชาวบ้านจะเข้าป่าไปเก็บหาลูกประตามบริเวณโคนต้น หากได้มากก็จะนำลงไปขาย ราคากิโลกรัมละ ๑๐๐-๑๒๐ บาท

วิถีชีวิตที่อาศัยพึ่งพาผืนป่า การดำรงอยู่ของชาวบ้านอาจแตกต่างจากสังคมคนเมืองในปัจจุบัน “บ้านตระ” ดินแดนลับแลที่เฝ้ารอการมองเห็นจากโลกภายนอกและกล่าวขานยอมรับถึงการมีอยู่