ก่อนหน้านั้นมีสมาคมต่าง ๆ อยู่แล้ว เช่น สมาคมอาข่า สมาคมลาหู่ สมาคมไทยอง สมาคมไทลื้อ แต่ต่างคนต่างทำงานของตัวเอง จึงเริ่มคุยกันว่าถ้าสมาคมรวมกันเป็นหนึ่งสมาพันธ์น่าจะมีพลังมากกว่า  คุยกันว่าจะใช้ชื่ออะไรดี สุดท้ายตกลงใช้ชื่อสมาคมสมาพันธ์ชาติพันธุ์จังหวัดเชียงราย เพราะตั้งใจรวมทุกชาติพันธุ์เป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน

ที่จริงก่อนหน้านี้มีการรวมตัวกันเป็นสมาคมชาติพันธุ์และการท่องเที่ยวจังหวัดเชียงราย แต่ไม่ตอบโจทย์การรวมกลุ่มเพื่อเรียกร้องเรื่องต่าง ๆ และไม่สามารถรวมทุกสมาคมชาติพันธุ์เป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันได้

บรรยากาศในสมาพันธ์ ทุกสมาคมของแต่ละชาติพันธุ์ทำงานร่วมกันแบบพี่น้อง โครงสร้างของสมาพันธ์จะดึงแกนนำจากแต่ละกลุ่มชาติพันธุ์มาทำงานร่วมกัน ประกอบด้วยกลุ่มชาติพันธุ์ละห้าคน เวลามีเรื่องอะไรทุกคนก็จะช่วยกันคิดช่วยกันประสาน

เชียงรายมีความหลากหลายทางชาติพันธุ์สูง กว่า ๓๕ กลุ่มชาติพันธุ์  รวมกลุ่มกันได้ ๓๐ กลุ่มชาติพันธุ์ ถ้าเฉพาะแม่สายมี ๑๐ กลุ่มชาติพันธุ์ที่รวมกลุ่มกัน คือ ไทใหญ่, ไทลื้อ, ไทเขิน, ไตหย่า, ไทยวน (คนเมืองล้านนา), อาข่า, ดาระอั้ง (ปะหล่อง), ลาหู่, ลัวะ และจีนยูนนาน (จีนฮ่อ)

สมัยเป็นสมาคมชาติพันธุ์และการท่องเที่ยวจังหวัดเชียงราย ยังไม่มีหน่วยงานไหนจัดงานรวมชาติพันธุ์แบบจริงจัง ต่อมาเทศบาลแม่สายของบประมาณมาจัดงานรวมกลุ่มชาติพันธุ์ครั้งแรก เรียกว่า “งานมหัศจรรย์ ๑๐ ชาติพันธุ์แม่สาย” โดยกลุ่มชาติพันธุ์ลุกขึ้นมารวมตัวกันเองก่อน จัดแสดงวัฒนธรรมประเพณี อาหาร ของตัวเอง ทำให้บรรยากาศของงานคึกคัก คนมาเที่ยวเยอะมาก

พองานเริ่มดัง คนเริ่มรู้จักว่าแม่สายเป็นเมืองของหลายชาติพันธุ์ จึงกลายเป็นเหมือนอัตลักษณ์อีกอย่างของอำเภอ  นักท่องเที่ยวมาเที่ยวชายแดนก็ได้เห็นขบวนการแสดงของชาติพันธุ์กลุ่มต่าง ๆ  ต่อมาจึงเริ่มได้งบประมาณจากการท่องเที่ยว อบจ. และหน่วยงานอื่น ๆ มาสนับสนุน ทุกวันนี้กลายเป็นงานประจำปีใหญ่ของเชียงรายไปแล้ว

พอเกิดสมาพันธ์ เราก็มองว่าถ้ายังมีกลุ่มชาติพันธุ์ไหนหลุดจากระบบสิทธิขั้นพื้นฐาน เช่น ใบขับขี่ พื้นที่ทำกิน หรือใบขออนุญาตการเดินทางระหว่างจังหวัด เราจะช่วยกันรวบรวมข้อมูลจำนวนคนในกลุ่มนั้น ทำหนังสือเสนอผ่านหน่วยงาน คือกระทรวงมหาดไทย บางครั้งก็ถึงระดับนายกรัฐมนตรีเลย เพื่อให้รัฐรู้ว่ามีกลุ่มไหนตกหล่นบ้าง ช่วงนั้นเรายื่นข้อเสนอแทบทุกปี

ในอดีตคนที่มีบัตรหัว ๐ (เอกสารยืนยันตัวตนสำหรับ บุคคลที่ไม่มีสถานะทางทะเบียน) หรือแบบ ๘๙ (แบบสำรวจเพื่อจัดทำทะเบียนสำหรับบุคคลที่ไม่มีสถานะทางทะเบียน) สองกลุ่มนี้ไม่สามารถเดินทางออกนอกพื้นที่ จะไปทำงานข้ามจังหวัดก็ลำบาก เราช่วยผลักดันให้อนุมัติการออกเอกสารอนุญาตเดินทางระหว่างจังหวัดให้คนที่มีบัตรหัว ๐ หรือแบบ ๘๙ เพื่อให้เขาใช้ชีวิตได้เทียบเท่าคนไทยทั่วไปมากขึ้น ซึ่งปัจจุบันก็ได้รับการอนุมัติแล้ว

ความจริงเรื่องนี้เป็นสิ่งที่เราทำกันมานานแล้ว เพียงแต่พอรวมเป็นสมาคมสมาพันธ์ฯ แล้วเสียงดังขึ้น เพราะไม่ได้มาจากแค่กลุ่มเดียว แต่มาจากตัวแทนหลายกลุ่มชาติพันธุ์ร่วมกัน 

อีกบทบาทหนึ่งคือเรื่องงบประมาณ เมื่อก่อนหน่วยงานรัฐ อย่างกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา หรือกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ มักให้งบประมาณลงไปที่สมาคมซึ่งแข็งแรงไม่กี่กลุ่ม สมาคมเล็กหรือยังไม่เป็นที่รู้จักมักจะเข้าไม่ถึง  แต่พอมีสมาคมสมาพันธ์ฯ เราสามารถมองภาพรวมทั้งจังหวัด แล้ววางโครงการให้หลายกลุ่มได้มีส่วนร่วมในกิจกรรม เช่น งานประจำปี งานเวทีวัฒนธรรม 

นอกจากนี้เรายังมีเครือข่ายระดับภาคเหนือด้วยทุกปีต้องไปร่วมงานของเครือข่ายชาติพันธุ์ภาคเหนือตะวันออกแปดจังหวัด สลับกันจัด เช่น ปีที่แล้วจัดที่แพร่ ปีนี้ที่น่าน ปีหน้าเชียงราย  เชียงใหม่ก็มีเครือข่ายของตนเอง เขามาเห็นว่าทำไมเชียงรายทำได้ มีความเข้มแข็ง เขาก็เลยจะเริ่มไปทำแบบเรา เหมือนว่าเราเป็นตัวอย่างที่ทำสำเร็จ

ภาพใหญ่ที่วางไว้มีสามเรื่อง เรื่องแรกคือที่ดินทำกิน ทุกวันนี้เรารู้ว่าบางหน่วยงานของรัฐมีที่ดินในความดูแล เช่น ที่ดิน ส.ป.ก. หรือพื้นที่รัฐบางส่วนที่ปล่อยทิ้งร้าง  ถ้าเรามีข้อมูลว่ามีครอบครัวไหนในแต่ละกลุ่มชาติพันธุ์ซึ่งไม่มีที่ทำกินที่เหมาะสม สมาคมสมาพันธ์ฯ ก็อยากเป็นคนกลางช่วยประสาน ให้รัฐจัดสรรที่ดินพวกนี้ให้เขาได้มีที่อยู่ที่ทำกินอย่างถูกต้อง

เรื่องที่ ๒ คือ เอกสารสิทธิและสถานะบุคคล ทั้งของคนรุ่นพ่อแม่และลูกหลาน รุ่นลูกหลายคนเรียนเก่งมีโอกาส แต่ติดตรงฐานะไม่พร้อม เอกสารไม่เรียบร้อย ทำให้ไปต่อไม่ได้ เราก็อยากช่วยผลักดันให้เขาได้สถานะที่มั่นคงขึ้น

เรื่องที่ ๓ ซึ่งน่าห่วงมาก คือการรักษาอัตลักษณ์ของชาติพันธุ์กลุ่มเล็ก ๆ ให้ยั่งยืนสืบต่อไป เช่น กลุ่มชาติพันธุ์ไตหย่า ถ้าค้นหาทั้งประเทศไทยตอนนี้น่าจะมีไม่ถึง ๕๐๐ คน  กลุ่มชาติพันธุ์ลีซูเหลือประมาณ ๗๐๐ คน กลุ่มลักษณะนี้เสี่ยงจะสูญหาย ถ้าไม่ช่วยกันรักษา ส่งต่อ ทั้งภาษา เครื่องแต่งกาย วัฒนธรรมประเพณีของเขา สมควรจะรักษาไว้ให้ลูกหลานได้เรียนรู้รากตัวเองต่อไป

ถ้าเราดูการพัฒนาเมืองแม่สาย ทั้งฝั่งเมียนมาและฝั่งไทยจากภาพถ่ายเก่าหรือข้อมูลต่าง ๆ จะเห็นว่าเมืองขยายตัวตามเศรษฐกิจ เช่น ตลาดสายลมจอย หรือพื้นที่การค้าริมน้ำ พื้นที่เหล่านี้แต่เดิมมีความเสี่ยงน้ำท่วมแทบทุกปีอยู่แล้ว ลักษณะนี้ไม่ได้เกิดเฉพาะแม่สาย ถ้าไปดูเมืองชายแดนอย่างแม่สอด จังหวัดตาก ก็จะพบลักษณะคล้าย ๆ กัน คือมีพื้นที่เศรษฐกิจไปตั้งอยู่ในโซนที่มีความเสี่ยงน้ำท่วม

คำถามสำคัญคือทำไมพื้นที่เศรษฐกิจถึงไปตั้งในพื้นที่เสี่ยง คำตอบหนึ่งคือพื้นที่ริมแม่น้ำ “ไม่มีเจ้าของชัดเจน” คนค่อย ๆ เข้าไปใช้ประโยชน์ ถือครอง ปรับเปลี่ยน แล้วเมืองก็ขยายเข้าไปเรื่อย ๆ จนกลายเป็น “พื้นที่ตลาด” หรือ “พื้นที่เศรษฐกิจ” และถูกยอมรับในเชิงการใช้งาน การจะย้ายหรือเปลี่ยนก็ยิ่งยาก เพราะกลายเป็นจุดที่สะดวก ใกล้ชายแดน คนข้ามมาก็เข้าพื้นที่ได้เลย

ถ้าไม่มีเหตุการณ์ใหญ่ ๆ มากระตุก เช่น น้ำท่วมใหญ่หรือกรณีสารพิษปีที่แล้ว ประเด็นเรื่องความเสี่ยงของพื้นที่ก็คงไม่ถูกพูดอย่างต่อเนื่อง คนอาจมองแค่ว่า น้ำท่วมก็แค่ลำบากชั่วคราว แต่พอปีที่แล้วน้ำท่วมใหญ่ ตะกอนที่มากับน้ำถูกตรวจพบสารพิษจากกิจกรรมต้นน้ำ คนก็เริ่มตั้งคำถามว่า ปัญหาไม่ได้จบแค่เรื่องน้ำท่วม แต่เป็นระบบโครงสร้างการใช้งานที่ดินของทั้งลุ่มน้ำ

ถ้าอยากเข้าใจปัญหาจริง ๆ เราต้องดูทั้งรูปแบบการขยายตัวของเมืองในพื้นที่เสี่ยง และการเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดินด้านบนเหนือน้ำ โดยเฉพาะกิจกรรมเหมืองซึ่งส่งผลให้ทั้งปริมาณน้ำและปริมาณตะกอนที่ไหลมาเปลี่ยนไปอย่างไรบ้าง

ถ้าดูในเชิงธรณีสัณฐาน ต้นทางแม่น้ำสายอยู่ในพื้นที่ภูเขา แล้วค่อย ๆ ไหลออกมาบรรจบกับที่ราบซึ่งเป็นบริเวณเมืองแม่สาย โดยช่วงที่ยังอยู่ในหุบเขา ความกว้างของลำน้ำกับที่ราบน้ำท่วมถึง (f loodplain) จะแคบ แต่พอมาถึงที่ราบ พลังของน้ำจะค่อย ๆ สลาย ลำน้ำจะคดเคี้ยว กวัดแกว่ง เกิดพื้นที่หาดทราย เกาะกลางน้ำ ฯลฯ

เราจะเห็นจากชื่อหมู่บ้าน เช่น “บ้านเกาะ” หรือ “บ้านหาด” สะท้อนว่าพื้นที่นั้นเดิมเป็นเกาะหรือหาดในแม่น้ำ การตั้งบ้านอยู่บน “เกาะทราย” ก็เท่ากับอยู่บนส่วนหนึ่งของแม่น้ำแต่แรกแล้ว  ถ้าดูภาพถ่ายเก่าของแม่สาย จะเห็นว่าพื้นที่ริมแม่น้ำเป็นหาดทราย ส่วนเมืองกับถนนจะอยู่ห่างจากแม่น้ำพอสมควร แปลว่าในอดีต คนเข้าใจขอบเขตของแม่น้ำ และหลีกเลี่ยงการตั้งถิ่นฐานชิดลำน้ำเกินไป เพราะรู้ว่าบริเวณนั้นต่ำและจะเกิดน้ำหลากได้บ่อย

ปัจจุบันเมื่อกลายเป็นเมือง พื้นที่ซึ่งเคยเป็นหาดหรือที่ราบน้ำท่วมถึง ถูกมองว่าเป็น “ที่ว่าง” ยังไม่มีคนใช้จึงกลายเป็นเป้าหมายของการขยายเมือง ทั้งที่อยู่อาศัย ตลาด และอาคารราชการ

ต้องมองด้วยกรอบว่า แม่น้ำไม่ใช่แค่ร่องน้ำเส้นเดียว ระบบของแม่น้ำประกอบด้วยทั้งลำน้ำและพื้นที่ริมตลิ่ง ซึ่งสามารถขยายและหดตัว เปลี่ยนทิศทางการไหล และเปลี่ยนพลวัตตามฤดูกาล แต่เมืองไปบีบแม่น้ำให้แคบลงเหลือเป็นเส้นเล็ก ๆ  ในภาพถ่ายเก่าจะเห็นว่ามีพื้นที่หาดให้แม่น้ำแผ่ตัวมากกว่านี้เยอะ  ธรรมชาติของแม่น้ำจริง ๆ แล้วต้องมีช่วงน้ำหลากตามฤดูกาล

รัฐเลือกใช้วิธี “ควบคุมแม่น้ำไม่ให้ดื้อ” คือไม่อยากให้แม่น้ำทำหน้าที่ตามธรรมชาติ  หลัก ๆ คือ ขุดลอกให้ลึกขึ้นเพื่อให้น้ำไหลผ่านเร็ว และสร้างกำแพงกั้นน้ำสองฝั่ง เอาดินไปถมด้านข้างเพื่อขยายตลิ่งให้สูงขึ้น หวังว่าจะทำให้ระบายน้ำได้เร็วและไม่ท่วมเมือง  เขาเรียกสิ่งเหล่านี้ว่า “การป้องกัน” สร้างความมั่นใจแบบ “หลอกตัวเอง” ให้คนรู้สึกว่าปลอดภัยแล้ว

ตัวอย่างที่ชัดคือกรณีแม่น้ำยม มีการทำกำแพงคอนกรีตยาวตลอด แต่ช่วงหนึ่งเป็นคันดิน พอน้ำกัดเซาะคันดินจนพัง น้ำก็ทะลักเข้าท่วมบ้านหลังคันดินหายไปเลย เพราะน้ำพากันไหลพุ่งเข้าจุดที่พังจุดเดียว

ในทางกลับกัน ถ้าเรายอมให้แม่น้ำมี “พื้นที่แผ่” ในบางเขต พลังงานของน้ำจะกระจาย ไม่พุ่งเข้าจุดใดจุดหนึ่งรุนแรงขนาดนั้น แนวคิดแบบนี้ในต่างประเทศเขาเรียกว่า “Room for the River” อย่างในเนเธอร์แลนด์ที่ออกแบบให้แม่น้ำมีพื้นที่รองรับน้ำหลากอย่างจงใจ  บ้านเราพากันไปดูงาน พูดเรื่อง Nature-based Solution เยอะ แต่กลับมายังใช้วิธีเดิม คือขุดลอกและสร้างเขื่อนกั้นตลิ่ง เพราะงบประมาณ ระบบราชการ และความเคยชินพาไปทางนั้น

อีกประเด็นคือภาพในหัวของรัฐเกี่ยวกับ “แม่น้ำที่ดี” มักเป็น “คลองสวยน้ำใส” คือ น้ำใสสะอาด ตลิ่งเรียบไม่มีตะกอน ไม่มีวัชพืช  ทั้งที่จริง ๆ แม่น้ำที่มีชีวิตต้องมีตะกอน มีความหลากหลายของตลิ่งและท้องน้ำ ไม่ใช่หน้าตัดเรียบเหมือนท่อระบายน้ำทั้งสาย

ในต่างประเทศมีกรณีศึกษาจำนวนมากที่พูดถึงการจัดการพื้นที่ลุ่มน้ำท่วมถึง (floodplain management) ซึ่งกล่าวอย่างชัดเจนว่า “น้ำท่วมไม่ใช่ปัญหา” เพราะน้ำท่วมคือกระบวนการธรรมชาติที่ต้องเกิด  สิ่งที่ทำให้เป็นภัยพิบัติคือวิธีที่มนุษย์เข้าไปเกี่ยวข้อง ทั้งการตั้งถิ่นฐานในพื้นที่ลุ่มน้ำท่วม และการบีบพื้นที่ของแม่น้ำจนไม่มีที่ทำงานของมันเอง

กรณีแม่สายก็คล้ายกัน เราไปทำให้พื้นที่ซึ่งควรจะท่วมตามธรรมชาติ กลายเป็นพื้นที่ตลาด อาคาร บ้านคน แล้วค่อยไปสร้างกำแพงกั้นน้ำทีหลัง เพื่อป้องกันตัวเองจากน้ำที่เราไปกีดขวางทางเดินของมัน

คำถามสำคัญคือ เราจะ “ถอยกลับ” หรือ “ปรับรูปแบบการอยู่ร่วมกับแม่น้ำ” ตรงนั้นได้หรือไม่ มากน้อยแค่ไหน

ผมคิดว่าจุดเริ่มต้นคือ “ต้องเข้าใจระบบทั้งลุ่มน้ำให้มากกว่านี้” ต้องยอมรับก่อนว่าปัญหาไม่ได้อยู่แค่ปลายน้ำหรือต้นน้ำ แต่เชื่อมกันทั้งระบบ  ด้านบนมีการใช้ที่ดินแบบควบคุมไม่ได้ เช่น เหมือง การตัดป่า  ด้านล่างเมืองไปอยู่ชิดแม่น้ำ เปลี่ยนแม่น้ำให้กลายเป็นท่อ ถ้ารัฐไม่เห็นความสัมพันธ์นี้ ก็จะวนอยู่กับการแก้ที่ปลายเหตุ

รัฐต้อง “เลิกลงโทษแม่น้ำ” เลิกคิดว่าแม่น้ำผิดที่ล้นตลิ่ง ต้องขุดให้ลึก ต้องบังคับให้ไหลตามที่เราต้องการ โจทย์จริง ๆ คือเราจะทำงานร่วมกับแม่น้ำอย่างไร มากกว่าเราจะควบคุมมันอย่างไร

ควรเริ่มจากการ “ยอมรับร่วมกัน” ว่าพื้นที่นี้มีความเสี่ยง เดิมคนในอดีตไม่ได้อยู่ชิดแม่น้ำเท่านี้ เมืองต่างหากที่ขยายเข้าไปในพื้นที่น้ำหลากซึ่งคนสมัยก่อนเลี่ยง  วันนี้เราจึงต้องถามว่า “อะไรเป็นแรงขับเคลื่อนให้มาอยู่ตรงนี้” เศรษฐกิจชายแดน ? ค่าเช่าที่ดิน ? การค้าข้ามแดน ? ระบบโลจิสติกส์ ? หรืออย่างอื่น  แล้วเขามีข้อจำกัดอะไร มีต้นทุนอะไรบ้าง เหตุการณ์ครั้งที่ผ่านมาเขารับมืออย่างไร มองอนาคตตัวเองและครอบครัวอย่างไร จากนั้นจึงมาหาทางร่วมกันว่า ถ้าไม่อยู่ตรงนี้ แล้วทางเลือกอื่นคืออะไร และถ้าจำเป็นต้องอยู่ต่อ จะมีวิธีปรับตัวอย่างไรให้ปลอดภัยขึ้น เช่น ยกบ้าน ถอยร่นออกจากตลิ่ง หรือจะลดความเสียหายต่อทรัพย์สิน แล้วเขามีทรัพยากรพอไหม

สำคัญคือ เราไม่ควร “ขายฝัน” ว่าการสร้างกำแพงหรือการขุดลอกจะช่วยเขาได้ตลอดไป เพราะโครงสร้างเหล่านี้พังได้ และเมื่อพังก็มักพังแบบรุนแรง

ทั้งหมดนี้ต้องอาศัย “คนที่เข้าใจมนุษย์” “คนที่เข้าใจการจัดการน้ำ” และ “คนที่เข้าใจระบบนิเวศ” มาทำงานร่วมกัน เพราะปัญหามีหลายมิติที่ต้องมองให้ครบ