“จงอยู่ในโลกนี้ราวกับว่าท่านเป็นคนแปลกหน้า หรือผู้เดินทางเถิด”

คำสอนจาก อิบนุ อุมัร ร่อฎียัลลอฮุอันฮุมา สหายของศาสดาในศาสนาอิสลาม ที่ฉันพบเจอโดยบังเอิญ แต่กลับติดในใจอยู่นาน 

มนุษย์เราจะใช้ชีวิตเสมือน “ผู้มาเยือน” ได้อย่างไร หากเกิด เติบโต และผูกพันกับที่ใดที่หนึ่งมาตลอดชีวิต

คำถามนี้ค้างคาในใจ จนกระทั่งฉันได้เดินทางไปยังอำเภอสังขละบุรี จังหวัดกาญจนบุรี พื้นที่แห่งพหุวัฒนธรรมที่ผสมผสานวิถีชีวิตชาวมอญ กะเหรี่ยง และพม่าอย่างผสมกลมเกลียว  ใครหลายคนอาจคุ้นชินกับภาพสะพานมอญ ซึ่งเป็นสะพานไม้ทอดยาวผ่านแม่น้ำซองกาเลีย หรือเหล่าเด็กเทินหม้อที่แม้จะตัวเล็กแต่ก็วางหม้อบนศีรษะได้อย่างน่าทึ่ง หรือการล่องเรือชมวัดจมน้ำบริเวณสามประสบใกล้วัดวังก์วิเวการาม หากใครมาช่วงวันพระใหญ่ก็อาจได้พบเจอบรรยากาศอันยิ่งใหญ่จากเจดีย์พุทธคยาที่เป็นศูนย์รวมจิตใจชาวพุทธโดยไม่แบ่งแยกเชื้อชาติ

แต่ไม่ไกลจากภาพคุ้นตาเหล่านี้ ห่างจากตลาดสดยามเช้าไม่กี่ร้อยเมตร ฉันพบกับมัสยิดฎียาอุ้ลอิสลาม มัสยิดหลังเล็กที่เต็มไปด้วยเด็กมุสลิมราว ๓๐ คนในชุดฮิญาบหลากสี พวกเขาหัวเราะ เรียนรู้ และใช้ชีวิตในพื้นที่สุเหร่าแห่งนั้น

และนั่นคือจุดเริ่มต้นของการค้นพบอันเหนือความคาดหมาย แป้งสีขาวเหลืองซึ่งกลายมาเป็นหัวข้อสนทนาสำคัญตลอดทั้งวัน

ภายในมัสยิดเด็กทั้งชายหญิงนั่งเรียงกันเป็นกลุ่ม หากกวาดสายตาอย่างรวดเร็วก็อาจไม่รู้ว่าอายุรุ่นราวคราวเดียวกันหรือไม่ และแบ่งเขตที่นั่งเป็นกลุ่มเพื่ออะไร 

“ทำไมพี่ขาวจัง” เด็กหญิงตัวเล็กผิวเข้มคนหนึ่งเอ่ยทักทายฉัน เธอจ้องด้วยสายตาเป็นประกายระคนสงสัย ก่อนเด็กกลุ่มใหญ่จะวิ่งเข้าหาคนแปลกหน้าอย่างฉันจนเกิดเสียงเจี๊ยวจ๊าว  แม้เด็กแต่ละคนหน้าตาแตกต่างกัน แต่มีลักษณะร่วมที่เห็นได้ชัดคือผิวสีเข้ม ตากลมโต รูปร่างผอมบาง ทว่าเต็มเปี่ยมด้วยพลังอันล้นเหลือ

“พี่ใช้ครีมอะไร ทำไมพี่ขาว” เด็กหญิงคนเดิมถามซ้ำ ก่อนฉันจะตอบกลับพร้อมรอยยิ้มว่าไม่ได้ทาอะไรเลย ที่ผิวขาวอาจเพราะมีเชื้อสายจีน

“แต่ว่าพี่อยากได้ผิวแบบนี้มากกว่านะ” ฉันชี้ที่แขนเด็ก ๆ

“มันดูเหมือนคนอื่นดี” ไม่รู้อะไรดลใจให้ฉันตอบไปแบบนั้น

เด็กหญิงยิ้มกว้าง แล้วพูดติดตลกกลับมาว่า “หนูคงไม่มีวันขาว” ก่อนที่เด็กอีกนับสิบชีวิตจะเอาแขนมาทาบกับแขนของฉันเพื่อเทียบสีผิว  ท่ามกลางเสียงเอะอะจอแจฉันกลับเห็นเด็กอีกคนประแป้งสีขาวอมเหลืองเป็นวงกลมใหญ่ข้างแก้มไว้อย่างลวก ๆ แล้วนึกขึ้นได้ว่านั่นคือแป้งทานาคาที่เคยเห็นในแผ่นพับประชาสัมพันธ์การท่องเที่ยวสังขละบุรีที่สะพานมอญ

ถือเป็นสิ่งที่ต่างจากภาพจำของฉัน

ทั้งภาพจำที่ว่า คนมุสลิมห้ามทาเครื่องสำอางและเครื่องประทินผิว และภาพจำที่ว่า “สังขละบุรี” คือ “พื้นที่” ของคนมอญ

“เด็กนักเรียนที่นี่ล้วนมาจากครอบครัวชาวพม่าที่อพยพเข้ามาอาศัยในประเทศไทย พ่อแม่เป็นชาวพม่าทั้งหมด” อาลิ ครูสอนศาสนาประจำมัสยิดในชุมชนสังขละบุรีกล่าวถึงชาวมุสลิมในพื้นที่ความหลากหลายแห่งนี้

“ทำไมถึงชอบคุยกันเรื่องสีผิวกันนักล่ะ” ฉันเอ่ยถามเด็ก ๆ อย่างอดสงสัยไม่ได้

“ก็หนูอยากผิวขาวนี่นา” เด็กหญิงคนเดิมยืนยัน

“จริง ๆ หนูก็ชอบผิวดำนะ แต่เพื่อนผู้ชายที่โรงเรียนไทยชอบล้อว่าไอ้ดำ เลยไม่อยากดำแล้ว” เด็กหญิงอีกคนช่วยตอบเสริม

“หนูได้แต่หวังว่า โตมาเดี๋ยวก็ขาวเอง” เด็กที่ทาแป้งทานาคาพูด

สำหรับพวกเขาแล้วแป้งทานาคาคือเครื่องประทินผิวสามัญประจำบ้านที่คุ้นเคยมาตั้งแต่จำความได้ แม้บางครั้งอาจจะชอบแป้งเด็กยี่ห้อดังหรือแป้งเย็นมากกว่า

เช่นเดียวกับครอบครัวอาลิ โต๊ะครูของมัสยิดแห่งนี้ เธอเล่าว่า แป้งทานาคาเป็นตัวแทนของความเป็น “คนพม่า” แม้ตอนนี้จะพลัดพรากจากถิ่นกำเนิด แต่แป้งสีขาวนวลนี้ก็ยังคงเป็นสิ่งที่เธอและชาวพม่าอีกหลายครัวเรือนใช้มาจนถึงทุกวันนี้

แป้งทานาคาคือเครื่องประทินผิวโบราณที่ฝังรากลึกในวิถีชีวิตลุ่มน้ำอิรวดี ผู้คนหลากหลายชาติพันธุ์ในเมียนมา ไม่ว่าจะเป็นมอญ พม่า กะเหรี่ยง ทวาย ไทใหญ่ ว้า ชิน หรือคะฉิ่น ต่างนิยมใช้ทาใบหน้า โดยเฉพาะเด็กและวัยรุ่น ซึ่งไม่ได้มีเพียงประโยชน์ด้านการบำรุงผิวพรรณ แต่ยังกลายเป็นเครื่องมือสร้างสรรค์ความงามเชิงศิลปะ

“แป้งนี้ทำมาจากเปลือกของต้นทานาคาบดละเอียดจนเป็นผง นำมาปรุงแต่งให้เกิดความหอมด้วยกลิ่นหอมชนิดต่าง ๆ” อาลิอธิบาย

ครอบครัวของอาลิประกอบด้วยไหพิด ติดาขิน และเด็กหญิงซาอิดะห์ ทั้งหมดเป็นคนพม่าที่อพยพเข้ามาอาศัยที่ประเทศไทยในฐานะคนต่างด้าว  อาลิและไหพิดพบกันที่อำเภอสังขละบุรีก่อนจะมาลงหลักปักฐานประกอบอาชีพค้าขายอยู่ที่นี่ บางเวลาก็ขับรถสองแถวรับส่งคนไปด่านเจดีย์สามองค์  ภายหลังไหพิดป่วยเป็นอัมพาตครึ่งซีก อาลิจึงต้องมาเป็นโต๊ะครูที่มัสยิดใกล้บ้าน

ไหพิดเล่าว่า ชาวพม่าส่วนใหญ่ในอำเภอสังขละบุรีย้ายมาจากเมืองมะละแหม่ง รัฐมอญในประเทศพม่า เพราะเมื่อราว ๔๐-๕๐ ปีก่อนเกิดเหตุการณ์ความไม่สงบ ส่งผลให้ชาวพม่าจำนวนมากต้องย้ายถิ่นฐานมาปักหลักที่นี่

เมื่อฉันถามว่าเหตุใดจึงไม่ไปอยู่ที่อำเภอแม่สอด จังหวัดตาก พวกเขาตอบเป็นเสียงเดียวกันว่า “เพราะมันไม่สงบ” จากการสู้รบของรัฐบาลเมียนมากับกองกำลังชาติพันธุ์ที่ปะทะกันอยู่บ่อยครั้ง

วงกลมบนแผ่นหินที่ใช้ละลายแป้งผสมน้ำกำลังบอกเล่าเรื่องราวการอยู่ร่วมกันของผู้คนต่างศาสนาและชาติพันธุ์ในพื้นที่ชายขอบบริเวณแนวชายแดนอย่างไม่แปลกแยกและแตกต่าง

ลวดลายที่ประแต่งไว้บนใบหน้าครอบครัวของอาลิและไหพิด (นั่งรถเข็น) ซึ่งเป็นชาวพม่าที่เข้ามาตั้งหลักปักถิ่นฐานในประเทศไทยเป็นเวลากว่า ๔๐ ปีแล้ว

ไหพิดให้ฉันลองทาแป้งทานาคา มือของเธอแตะแป้งขึ้นมาป้ายตรงแก้มของฉันอย่างบรรจง แล้วแต้มที่หน้าผาก คาง จมูก และแก้มอีกข้าง ทุกสัมผัสนั้นราวกับกำลังถ่ายทอดความเชื่อผ่านปลายนิ้วเพื่อบอกถึงตัวตนของพวกเขาว่า แป้งทานาคาไม่ใช่แค่สิ่งที่เห็น แต่คือสิ่งที่ทั้งสัมผัสและรู้สึกได้จริง

มันอาจไม่ได้ผูกติดอยู่กับสิ่งใดเพียงแค่สิ่งหนึ่ง แต่ประกอบขึ้นจากหลายสิ่ง หลายเสียง หลายความหมาย

นี่คือเรื่องราวของกลุ่ม “คนที่ยังไม่มีใครมองเห็น” ในอำเภอสังขละบุรี ซึ่งไม่ใช่แค่ชาวมอญพุทธในภาพจำของนักท่องเที่ยว แต่เมืองนี้ยังมีพวกเขา ชาวพม่ามุสลิมไร้สัญชาติ ที่แม้จะมีผืนแผ่นดินให้อยู่โดยไม่ต้องหนีภัยสงคราม แต่กลับยังไม่ได้รับสิทธิขั้นพื้นฐานเท่ากับคนไทย สาเหตุที่ไม่กล่าวถึงนามสกุลของบุคคลในเรื่องนี้ ไม่ใช่เพราะฉันละเลย แต่เพราะพวกเขายังคง “ไร้นามสกุล” แม้ลูกหลานเด็กรุ่นใหม่จะเข้าโรงเรียนไทย แต่บางคนกลับถูกจำกัดสิทธิ์ไม่ให้สวมฮิญาบ หรือแม้แต่การละหมาดก็ยังทำได้ยาก เพราะไม่มีสถานที่เอื้อเฟื้อให้แก่ความเชื่อทางศาสนา

“หนูไม่เคยมาที่สะพานมอญเลยค่ะ” เด็กหญิงไอชาพูดด้วยแววตาตื่นเต้น

“ผมก็เพิ่งรู้ว่าแถวนี้มีแม่น้ำที่ใหญ่ขนาดนี้” เด็กชายอัสบาเสริม

ทั้งคู่เป็นพี่น้องจากมัสยิดฎียาอุ้ลอิสลามที่เราชวนมาถ่ายรูปด้วยกัน  วันนั้นเป็นวันเข้าพรรษา มีการตักบาตรใหญ่ นักท่องเที่ยวจึงแต่งกายด้วยเสื้อสีขาว กางเกงสีแดงตามแบบฉบับมอญ แต่สองพี่น้องคู่นี้แตกต่างออกไปไอชามาในชุดฮิญาบสีชมพูคู่ใจ ส่วนอัสบามาในชุดโต๊บสีน้ำตาลเข้ม

ท่ามกลางผู้คนที่ประแป้งทานาคาเหมือนกัน แต่ชาวมุสลิมกลับถูกทำให้รู้สึกแตกต่างและกลายเป็นคนนอกในดินแดนซึ่งคนเมืองอาจมองว่าเป็นที่ของคนชายขอบ กลับมีคนอีกกลุ่มที่เป็นชายขอบยิ่งกว่า

สำหรับคนไร้สัญชาติในอำเภอสังขละบุรี แป้งทานาคาจึงไม่ใช่เพียงเครื่องประทินผิว แต่คือ “หลักฐาน” ว่าพวกเขายังมีตัวตน มีวัฒนธรรมเป็นของตัวเอง แม้จะไม่มีบัตรประจำตัวประชาชน ไม่มีสิทธิ์และไม่มีเสียงในรัฐที่พวกเขาเติบโตมา

เด็กหญิงมอญทาแป้งทานาคาให้อัสบา เรื่องราวของสิ่งเล็ก ๆ บนใบหน้า สัญลักษณ์ของการดำรงอยู่ในพื้นที่สามประสบ ดินแดนแห่งความหลากหลายทางชาติพันธุ์