หลังได้รับชัยชนะจากการต่อสู้เรียกร้อง กลุ่มฅนรักษ์บ้านเกิดเริ่มงานการฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม สังคม เศรษฐกิจ รวมทั้งศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์โดยการปลูกฝ้ายและทอผ้าเป็นหนึ่งในกิจกรรมฟื้นฟูเยียวยาบาดแผลจากการต่อสู้

เสียงระเบิดยิ่งดังเท่าไร การต่อสู้ก็ทวีความเข้มข้นเท่านั้น ชาวชุมชนใช้วิธีการต่อสู้มากมาย ตั้งแต่เขียนหนังสือร้องเรียน ยื่นหนังสือคัดค้าน ติดป้ายคัดค้าน ชุมนุม ประท้วง ทำบุญภูเขา ร้องเพลง เล่นละคร สร้างกำแพงป้อมค่ายอยู่ยามเฝ้าทางเข้าออกหมู่บ้านตลอด ๒๔ ชั่วโมง ประชุมเจรจาต่อรอง ฟ้องร้องดำเนินคดีในชั้นศาล หรือกระทั่งนอนขวางรถบรรทุกไม่ให้ผ่าน แม้ถูกทำร้ายร่างกาย ข่มขู่เอาชีวิต และถูกฟ้องร้องดำเนินคดีเพื่อปิดปากกว่า ๒๗ คดี จนต้องไปศาลบ่อยกว่าไปทำมาหากินในไร่นา

“ตำหูกสู้เหมือง” หรือทอผ้าเพื่อสู้กับเหมืองแร่ คือปฏิบัติการหนึ่งในการ “ต่อสู้” ของชุมชนหกหมู่บ้านรอบเหมืองแร่ทองคำ

“คนทอได้ครึ่งหนึ่ง อีกครึ่งหนึ่งให้กลุ่มไปสู้” แหลม ไชยจำเริญ หรือแม่ยายวัน ในวัย ๗๒ ปี บอกว่าตนเริ่มต่อสู้ตั้งแต่อายุ ๕๐ ต้น ๆ  การ “ตำหูกสู้เหมือง” เป็นวิธีที่ตนและยายแก่แม่เฒ่าในหมู่บ้าน ผู้ซึ่งส่วนใหญ่อ่านไม่ออกเขียนไม่ได้ แต่เชี่ยวชาญในการเข็นฝ้ายทอผ้าใช้ร่วมต่อสู้ บางหมู่บ้านมีกี่ทอผ้ารวม ใครว่างตอนไหนก็มาทอผ้า เป็นผ้าทอสามัคคีที่ในทุกเส้นฝ้ายคือเจตจำนงปกป้องภูเขาที่พวกเขาทำพิธีกราบไหว้บูชาด้วยเชื่อว่าภูเขาแต่ละลูกมีวิญญาณศักดิ์สิทธิ์สิงสถิต

“ตื่นมาหิ้วติ๊บข้าวไปแล้ว...ไปอยู่ยามเฝ้า บ่ให้เหมืองเข้ามา” แม่ยายวันเล่าถึงภารกิจตลอดระยะเวลาร่วม ๒ ทศวรรษ หิ้วกระติ๊บข้าวไปเฝ้ายาม ไม่ให้เหมืองแร่ขนสารเคมีเข้ามาในหมู่บ้าน  วันไหนไม่ได้ไปเฝ้ายามก็ไป “ตำหูกสู้เหมือง”

คราม เบือก และเปลือกไม้ วัตถุดิบและภูมิปัญญาท้องถิ่น ช่วยสร้างสีสันและส่งต่อองค์ความรู้ให้คนรุ่นใหม่

นักเรียนโรงเรียนทอผ้ามุ่งมั่นและตื่นเต้นไปกับการเรียนรู้ และทดลองเทคนิคการย้อมผ้าจากสีธรรมชาติขั้นสูง จนกลายเป็นลวดลายศิลปะบนผ้าทอ

บัดนี้เหมืองปิดไปแล้ว แต่ยังไม่มีการดำเนินการใด ๆ เพื่อฟื้นฟู  หน่วยงานรัฐยังนิ่งราวกับลืมไปแล้วว่าครั้งหนึ่งเคยอ้างอำนาจ กฎหมาย มาตรฐาน เทคโนโลยี เพื่ออำนวยให้เปิดเหมืองแร่บนยอดเขา “พื้นที่ต้นน้ำหรือแหล่งน้ำซับซึม” ที่มีความเสี่ยงต่อการกระจายมลพิษสูง

พื้นที่เหมืองร้างที่เคยเป็นบ่อเก็บกากแร่ กองหินทิ้ง และขุมเหมือง ยังคงทิ้งมลพิษ ไม่มีการจัดการ หลังบริษัทชิงล้มละลาย ขณะที่ศาลจังหวัดเลยมีคำพิพากษาเมื่อวันที่ ๑๓ ธันวาคม ๒๕๖๑ ตามที่ประชาชนกลุ่มคนรักษ์บ้านเกิด ๖ หมู่บ้าน จำนวน ๑๖๕ คน ยื่นฟ้องบริษัททุ่งคำ จำกัด ว่าละเมิดต่อกฎหมาย พ.ร.บ. ส่งเสริมและคุ้มครองคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๓๕ และ พ.ร.บ. การสาธารณสุข หรือที่ชาวบ้านเรียกว่า “ฟ้องฟื้นฟู”

ศาลระบุว่า “ให้ดำเนินการฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมด้วยค่าใช้จ่ายของจำเลยให้กลับสู่สภาพสิ่งแวดล้อมที่ดี เป็นไปตามเกณฑ์ที่ราชการกำหนด ทั้งน้ำและดิน โดยให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม...”๑

ในคำพิพากษายังระบุว่า “ภูซำป่าบอนและภูทับฟ้ากลายเป็นขุมเหมืองร้าง น้ำในขุมเหมืองปนเปื้อนสารพิษและมีสภาพเป็นกรด บริเวณโดยรอบมีกองหินทิ้งขนาดมหึมา และมีบ่อน้ำเสียปนเปื้อนไซยาไนด์เก็บไว้บริเวณบ่อเก็บกักกากแร่ และสารพิษจำนวนมากที่เป็นแหล่งกำเนิดมลพิษ และรั่วไหล...แพร่กระจายออกจากแหล่งกำเนิดมลพิษ...เป็นการกระทำละเมิดอันเป็นการกระทำความผิดต่อกฎหมาย ทำให้ประชาชนได้รับความเสียหายก่อให้เกิดอันตรายต่อชีวิต ร่างกาย สุขภาพอนามัย และทรัพย์สินเสียหาย ขาดประโยชน์ในการใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างสมดุลและยั่งยืนจึงต้องชดใช้ค่าเสียหาย และดำเนินการเยียวยา แก้ไข ฟื้นฟูความเสียหายต่อคน และชุมชน พื้นที่ และแก้ไขฟื้นฟูความเสียหายที่เกิดแก่ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม...การประกอบกิจการเหมืองแร่ของจำเลยที่ไม่ได้มาตรฐาน ไม่เป็นไปตามกฎหมาย...ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม...ผู้ก่อมลพิษจึงมีหน้าที่ฟื้นฟูสิ่งแวดล้อม”๒

เมื่อเอ่ยถึงบทบาทรัฐเรื่องการฟื้นฟู เสียงแม่ยายวันก็หนักแน่นขึ้นว่า “รัฐอนุญาตให้ทำเหมืองบนภูเขาได้ ทำไมจะอนุญาตให้เราปลูกสร้างป่าชุมชนหรือปลูกฝ้ายฟื้นฟูพันธุ์ฝ้ายพื้นเมืองไม่ได้  ตอนมาทำเหมืองอ้างอำนาจกฎหมาย มาตรฐานสิ่งแวดล้อม พอเหมืองก่อมลพิษกระจายออกมาปนเปื้อนไร่นา ทำคนเจ็บป่วย กลับนิ่งเฉย”

๑ คำพิพากษา คดีหมายเลขดำที่ สว.(พ)๑/๒๕๖๑ นางวิรอน รุจิไชยวัฒน์ ที่ ๑ กับพวกรวม ๑๖๕ คน โจทก์ บริษัท ทุ่งคำ จำกัด จำเลย ศาลจังหวัดเลย, ๒๕๖๑
๒ คำพิพากษา คดีหมายเลขดำที่ สว.(พ)๑/๒๕๖๑ นางวิรอน รุจิไชยวัฒน์ ที่ ๑ กับพวกรวม ๑๖๕ คน โจทก์ บริษัท ทุ่งคำ จำกัด จำเลย ศาลจังหวัดเลย, ๒๕๖๑

เปลือกประดู่ แก่นฝาง ฝักคูน ใบเบือก เป็นวัตถุดิบสร้างสีสันให้ผ้าฝ้าย และเป็นกลุ่มหนึ่งในบรรดาพืชพันธุ์ที่นำมาปลูกบนภูเขายอดกุดของเหมืองทองคำร้าง ขณะที่ผลงานผ้าฝ้ายทอมือของนักเรียนทอผ้าได้รับการจัดแสดงในวันจบหลักสูตรโรงเรียนทอผ้า

แม่เฒ่านักทอผ้าสู้เหมืองแข็งขันจริงจังทั้งน้ำเสียง​สีหน้า และประกายตามุ่งมั่น ไม่ลดราวาศอกสักนิดแม้เวลาแห่งการต่อสู้จะยาวนานนักแล้ว  แกนนำคนนี้บอกว่าที่ดินบริเวณเหมืองร้างบางส่วนเป็นพื้นที่ป่าสงวน ชุมชนจะช่วยกันปลูกฟื้นฟูป่าคืนมา ส่วนที่ดินเหมืองร้างที่อยู่ในพื้นที่ดูแลของสำนักงานการปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรม (ส.ป.ก.) นั้นจะใช้เป็น “พื้นที่ฟื้นฟูพันธุ์ฝ้ายพื้นเมืองจังหวัดเลย”

แม้คำพิพากษาระบุสาเหตุการปนเปื้อนจากกิจการเหมืองแร่ทองคำ แต่ปัจจุบันเหมืองถูกทิ้งร้าง ยังไม่มีการบังคับใช้กฎหมายทำความสะอาดฟื้นฟูเพื่อปกป้องประชาชนจากความเสี่ยง ขณะที่รายงานการปนเปื้อนมลพิษเพิ่มมากขึ้น 

ปัจจุบันประเทศไทยยังไม่มีกฎหมายฟื้นฟูมลพิษเป็นการเฉพาะ แม้มีกฎหมายที่เกี่ยวข้องแต่ก็ง่อยเปลี้ยไร้ความหมาย เมื่อมิได้นำมาบังคับใช้


“เหนื่อยไหม” ผู้มาเยือนถามลอย ๆ ขณะเดินลงจากรถไถพ่วงท้ายที่พาเราปีนไต่ขึ้นมายัง “ภูซำป่าบอน”

“ไม่เหนื่อย” แพง มาดาจันทร์ หรือแม่ยายบิ๊ก ในวัย ๗๒ ปี รีบบอกขณะปีนผ่านยอดกุดและไต่ต่อไปตามขอบแหว่งวิ่นที่มีการกัดเซาะถล่มพังเป็นร่องเป็นคู ก้อนหินผุพังที่ถูกแดดเผามาทั้งวันเริ่มคลายไอร้อน มีกลิ่นฉุนเข้าจมูก ผิวหนังพ้นร่มผ้าเริ่มคันยุบยิบ

“นาแม่อยู่ในร่องห้วยเหล็ก บางจุดดินปนเปื้อนสารหนูเกินมาตรฐานกว่า ๑๑,๐๐๐ เท่า” แม่ยายบิ๊กกล่าว ตามรายงานที่ชี้ว่ามีการปนเปื้อนสารหนูสูงแม้หลังเหมืองปิดไปแล้ว

“หมากค้อส้มต้นนี้เก่ง” แม่ยายบิ๊กชี้ให้ดูต้นตะคร้อที่ยืนต้นอยู่บริเวณปากขุมเหมืองที่ขุดขดลงไปเบื้องล่างวนเป็นก้นหอยลึกเกือบ ๑๐๐ เมตร ก้นขุมมหึมานั้นมีน้ำสีเขียวมรกตดูสวยดี แต่มีภาวะเป็นกรด นิ่งสนิท ไร้สิ่งมีชีวิตอยู่รอด

นักเรียนและครูวัยใกล้เกษียณของโรงเรียนตำหูกสู้เหมืองนำผลงานออกอวดโฉมพร้อมเล่าที่มาของแรงบันดาลใจในผ้าทอ และเปิดให้มีการแข่งขันประมูลผ้าทอสู้เหมือง

แม่มิ้นนำ “ผ้าสายรุ้ง” ๒ เมตรแรกมาแสดงและเปิดประมูลในงานวันจบหลักสูตรทอผ้าร่วมกันเพื่อนนักเรียนรุ่นแรก มีคนสนใจแข่งกันยกป้ายประมูลจากราคาเริ่มต้นผืนละ ๖๐๐ บาท จบที่ ๒,๓๐๐ บาท ผู้ประมูลนำผ้าไปตัดกระโปรงแบบทันสมัยมาก แล้วส่งภาพกลับมาให้เธอดู ส่วนผ้าที่เหลืออีก ๘ เมตรก็มีคนสนใจสั่งซื้อเพิ่ม ซึ่งสร้างกำลังใจให้เธอทอผ้าผืนอื่น ๆ ต่อมาหลายแบบ

“ต้นไม้ทุกต้นแม่รู้จัก ภูเขาทุกลูกแม่ปีนไปหาหน่อไม้ เวลาเห็นเมฆขาว ๆ ลอยเหมือนเล่นกับยอดเขา มันงามหลาย”

แม่ยายวัน ผู้ร่วมก่อตั้งโรงเรียนทอผ้าฯ และครูสอนทอผ้า เจ้าของผ้าผืนงามกล่าวความทรงจำถึงภูเขา ขณะที่เดินโชว์ผ้าทอของตัวเองในงานแสดงศิลปะผ้าทอ

“ลายหลุมเหมือง” แม่ยายวันตั้งชื่อผลงาน พร้อมเล่าว่าตอนเหมืองแร่ระเบิดภูเขามาป่นบดทั้งวันทั้งคืนนั้นทำให้ตนนอนไม่หลับ และเมื่อเห็นหลุมเหมืองลึกสุดหยั่ง ยอดเขาแหว่งหาย ก็ยิ่งหวั่นหวิวเจ็บในใจจนบัดนี้

“เอาหยังมาเติมมันจังสิเต็ม” แม่เฒ่าทวนคำถามนี้ตลอดการเล่าเรื่องผ้าลายหลุมเหมือง ซึ่งทอโดยฝ้ายปลูกเอง เข็นมือเอง แล้วนำมามัดหมี่ก่อนย้อมด้วยเปลือกต้นตะคร้อส้ม ทอจนเป็นผืนผ้าสีน้ำตาลอ่อนอมชมพูแวววาว สวยงามละเอียดลออ ด้วยลวดลายมัดหมี่เว้าแหว่งเหมือนหลุมกระจายเต็มผืน เพื่อบันทึกถึงภูเขาที่หายไป

“ปลูกฝ้ายก็ฟื้นฟู เข็นฝ้ายก็ฟื้นฟู ย้อมผ้าก็ฟื้นฟู ทอผ้าก็ฟื้นฟู ปลูกป่าก็ฟื้นฟู ทำบุญภูเขาก็ฟื้นฟู” แม่ยายวันกล่าวถึงความหมายการฟื้นฟูในความรับรู้เข้าใจของตน ผ้าทอของเธอทุกผืนแบ่ง ๕๐ บาทให้กลุ่มคนรักษ์บ้านเกิดนำมาใช้ในกิจกรรมฟื้นฟูภูเขา เพราะสารพิษในดิน น้ำ ไม่อาจมองเห็นด้วยตา หมอบอกว่าในตัวเธอมีค่าสารหนูสูง ต้องเฝ้าระวังสุขภาพ เหมือนคนอื่น ๆ ในหมู่บ้านอีกหลายร้อยคนที่หมอเรียกไปตรวจเฝ้าระวัง

ในยุคเริ่มต้นของการต่อสู้เรียกร้อง แม่ยายฟิล์ม หรือ ขันตี นามวงศ์ เป็นหนึ่งในสมาชิกกลุ่มตำหูกสู้เหมืองนำรายได้ส่วนหนึ่งไปใช้ในกิจกรรมต่อสู้เรียกร้อง ก่อนจะเสียชีวิตลงด้วยโรคมะเร็งหลังการปิดเหมืองราว ๒ ปี

“จะระวังยังไง มันไม่เห็นเลื้อยมากัดเหมือนงู” แม่ยายวันยังหาเก็บผักในร่องห้วยเหมือนคนอื่น ๆ ยังปลูกข้าว พืชผัก มะเขือ แตงกวา ไม้ผล เพราะมีที่นาอยู่แปลงเดียวปลูกข้าวเลี้ยงทั้งครอบครัว

แม่ยายวันบอกว่าแม้การทอผ้าจะสร้างเติมภูเขาที่หายไปให้กลับมาไม่ได้ แต่การทอผ้าช่วยให้ผู้คนมารวมตัวกัน คุยกันว่าจะฟื้นฟูภูเขาคืนมาได้อย่างไร  การฟื้นฟูในความหมายของแม่ยายวันจึงเป็นการริเริ่มคืนต้นไม้ที่เคยมีบนภูเขา สร้างความเป็นอยู่ที่ดี ให้คนมีรายได้ เยียวยารักษาหรือเติมคืนการใช้ชีวิตร่วมกันของคนในชุมชน

จากการ “ตำหูกสู้เหมือง” ต่อกรกับอำนาจปนเปื้อนมลพิษจนปิดเหมืองได้ มาสู่การ “ตำหูกฟื้นฟูภูเขา” ที่ทำให้การทอผ้าเป็นบทเริ่มต้นสนทนาถึงคุณค่าในการเป็นเจ้าของป่าเขาและสิ่งที่ชุมชนอยากพัฒนาไปข้างหน้าร่วมกัน